Şiirde Biçim, Düşünceyi Geliştirme Yolları ve Ses Olayları

Kitapta s. 116-129 · 50 soru

Bu konuda şiirin biçim özelliklerini, bir düşüncenin hangi yollarla geliştirildiğini ve sözcükler ek alırken ortaya çıkan iki ses olayını öğreniyoruz.

Mutlaka bil

Ünlüyle biten bir sözcük ünlüyle başlayan bir ek alırken araya “y, s, ş, n” ünsüzlerinden biri girer; bu ünsüzlere yardımcı ünsüz denir. s. 128
Bazı sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde son hecedeki dar ünlü (ı, i, u, ü) düşer: burun > burnu. s. 129
“Doğrusunu Bilelim” kutusu, şiirde “Kuzey yıldızı” biçiminde geçen adın doğrusunun “Kuzey Yıldızı” olduğunu bildirir: bu gök cismi adının iki sözcüğü de büyük harfle başlar. s. 118

Şiirde biçim

Şiirin her bir satırına mısra, mısraların oluşturduğu bölümlerin her birine dörtlük denir. s. 119
Şiirde ahenk, bölüm sonlarında yinelenen ifadelerle sağlanır; mısraların hece sayıları birbirine eşit olmak zorunda değildir. s. 119

Düşünceyi geliştirme yolları ve anlam ilişkileri

Bir metinde düşünce tanımlama, benzetme, sayısal verilerden yararlanma ve karşılaştırma yollarıyla geliştirilir. s. 120
Bir konuşma planında giriş tanımlamaya, gelişme karşılaştırma, benzetme ve örneklemeye, sonuç tanık göstermeye ayrılabilir. s. 126
Sebep-sonuç ilişkisi “çünkü” ile kurulabilir; bu ifade kullanıldığında sebebi bildiren başka bir söze gerek kalmaz. s. 123

İki ses olayı

Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana gelmez; ünlüyle biten bir sözcük ünlüyle başlayan bir ek alırken araya “y, s, ş, n” ünsüzlerinden biri girer. s. 128
Bazı sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde son hecedeki ı, i, u, ü ünlüsü düşer. s. 129
Ünlü düşmesi, sözcüğün daha kolay söylenmesini sağlar. s. 129

Formüller ve kurallar

Türkçe kelimelerde iki ünlü yan yana gelmez. Ünlü harflerle biten kelimeler ünlü harflerle başlayan ekler alırken “y, s, ş, n” ünsüzleri araya girer. s. 128
Türkçede bazı kelimelere ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde kelimenin son hecesindeki ı, i, u, ü ünlüleri düşer. Böylece kelime daha kolay telaffuz edilir. Bu olaya ünlü düşmesi denir. s. 129
Ünlü düşmesinin iki koşulu vardır: gelen ek ünlüyle başlamalıdır ve düşme her sözcükte değil yalnızca bazı sözcüklerde görülür. Ünsüzle başlayan bir ek geldiğinde ya da düşme göstermeyen bir sözcükte ünlü yerinde kalır. s. 129
“Doğrusunu Bilelim”: şiirde “Kuzey yıldızı” biçiminde geçen adın günümüz yazım kurallarına uygun doğru yazılışı “Kuzey Yıldızı”dır. s. 118
Şiirde biçim: her bir satır bir mısradır, şiiri oluşturan bölümlerin her birine dörtlük denir, ahenk bölüm sonlarındaki tekrarla sağlanır ve mısraların hece sayıları birbirine eşit olmayabilir. s. 119
Düşünceyi geliştirme yolları: tanımlama, benzetme, sayısal verilerden yararlanma, karşılaştırma. Bir kavramın ne olduğu anlatılırken tanımlama, parlaklık ve uzaklık gibi ölçüler sayıyla verilirken sayısal verilerden yararlanma, iki durum birbirine göre anlatılırken karşılaştırma yoluna başvurulur. s. 120
Bir kültür unsurunu tanıtan konuşmanın planı: Giriş - Tanımlama; Gelişme - Karşılaştırma, Benzetme, Örnekleme; Sonuç - Tanık Gösterme (bir özdeyişe yer vererek). s. 126
Bir cümlede sebep-sonuç ilişkisi “çünkü” ile de kurulabilir; “çünkü” kullanıldığında cümlede yer alan “... temel nedeni ... olmasıdır” türünden bir söze artık gerek kalmaz. s. 123
Konuşma amaçları: bilgi vermek (tanımlamak, açıklamak), bir olay anlatmak, mizahi konuşma yapmak (anı, fıkra, anekdot). Konuşmanın türü hazırlıklı ya da hazırlıksız olabilir. s. 125
Sınıflandırma ölçütü örnekleri: “değerleri yansıtma durumu” bir unsurun saygı, misafirperverlik, dayanışma gibi hangi değerleri yansıttığına ve gelecek kuşaklara aktardığına odaklanır; “günlük yaşama yakın olma durumu” ise unsurun bireylerin günlük rutinlerinde ne kadar yer aldığına ve ne sıklıkla karşılaşıldığına odaklanır. s. 127
Ünlü birinin yaşamını anlatan bir içerikte aranabilecek özellikler olarak şunlar sıralanır: gerçek fotoğraf ve videolara yer verilmesi, karşılaştığı zorluklardan söz edilmesi, yakın çevresinin görüşlerine yer verilmesi, kişinin sözlerinden alıntı yapılması, yaşam öyküsünün kronolojik yansıtılması, hayatındaki dönüm noktasına değinilmesi ve herkesin kolayca anlayabileceği akıcı bir anlatım. s. 122

Kaynaklar: kitaptaki bağlantılar ve net olmayan yerler

Kitapta net olmayan yerler

[kitapta net değil - s. 120] İşaretlenmesi istenen dört düşünceyi geliştirme yolundan yalnızca üçü etkinliğin devamında karşılığını bulur; benzetmeye başvurulup başvurulmadığı açıkta kalır. s. 120

Bu özetler MEB ders kitaplarından eğitim amaçlı hazırlanmıştır. Asıl kaynak MEB'in resmî ders kitabıdır. Resmî ders kitapları (MEB)