Gezi Yazısı, Sayısal Veriler ve İki Nokta

Kitapta s. 130-143 · 50 soru

Bu konuda gezip görülen yerlerin bir yazıda nasıl tanıtıldığını, anlatımda sayısal verilerden yararlanmayı, ünlü daralması ile ünsüz yumuşamasını, iki nokta işaretinin işlevlerini ve soru sorma stratejisini öğreniyoruz.

Mutlaka bil

İki nokta; açıklamadan önce, karşılıklı konuşmada konuşan kişiyi belirten sözlerden sonra ve verilecek örneklerden önce kullanılır. s. 140
Geniş ünlüyle (a, e) biten Türkçe kelimelere "-yor" eki geldiğinde son ünlü dar ünlüye (ı, i, u, ü) dönüşür: selamla- > selamlıyorum, iste- > istiyorum, parla- > parlıyordu. s. 139
p, ç, t, k ile biten bir kelime ünlüyle başlayan bir ek aldığında bu ses çoğu zaman yumuşar ve b, c, d, ğ olur; ek ünsüzle başlıyorsa yumuşama görülmez. at > atı, süt > sütü, saat > saati gibi kelimelerde ise ek ünlüyle başlasa da yumuşama olmaz. s. 141

Gezi yazısı, anahtar kelime ve sayısal veriler

Bir metnin anahtar kelimeleri, metnin ana fikriyle ilgili en önemli kelime ya da kelime gruplarıdır. s. 133
Gezilen yeri tanıtan bir yazıda yöresel yemekler, tarihî eserler, doğal güzellikler ve resmî dil, başkent, nüfus gibi genel bilgiler anlatılır; metne yönelik sorular Ne, Nerede, Ne zaman, Nasıl, Niçin, Kim ifadeleriyle üretilir. s. 134
Yazar, düşüncesini desteklemek ve anlatımını etkili kılmak için sayı, tarih, yüzdelik dilim gibi sayısal verilerden yararlanır. s. 136

Ses olayları ve iki nokta

Geniş ünlüyle biten Türkçe kelimelere "-yor" eki geldiğinde sondaki geniş ünlü daralır; buna ünlü daralması denir. s. 139
İki nokta üç işlevde kullanılır: açıklamadan önce, karşılıklı konuşmada konuşan kişiyi belirten sözden sonra ve sıralanacak örneklerden önce. s. 140
p, ç, t, k ile biten pek çok kelime ünlüyle başlayan bir ek aldığında bu sesler sırasıyla b, c, d, ğ sesine dönüşür; buna ünsüz yumuşaması denir. Bu değişim bütün kelimelerde olmaz: at > atı, süt > sütü. s. 141

Soru sorma stratejisi

Soru sorma stratejisi, metni daha iyi anlamak ve öğrenmeyi derinleştirmek için okuma öncesinde ve sırasında sorular üretmeyi içerir. s. 142
Bu strateji dinlenen ya da izlenen içeriklerde olduğu gibi okuma metinlerinde de kullanılabilir. s. 143

Formüller ve kurallar

İki noktanın birinci işlevi: "Kendisiyle ilgili yapılacak açıklama cümlenin sonuna konur." Bu işleve örnek bir cümle şöyle kurulabilir: Bu sabah yürüyüşe çıkamadık: yağmur geceden beri dinmemişti. s. 140
İki noktanın ikinci işlevi: "Karşılıklı konuşma sırasında, konuşan kişiyi belirten sözlerden sonra konur." Bu işleve örnek bir konuşma şöyle yazılabilir: Deniz: Kampa kimler gelecek? / Emre: Bütün sınıf geliyor. s. 140
İki noktanın üçüncü işlevi: "Kendisiyle ilgili verilecek örnek cümlenin sonuna konur." Bu işleve örnek bir cümle şöyle kurulabilir: Dedem bahçeye üç meyve fidanı dikti: erik, kiraz, vişne. s. 140
İki nokta, açıklanacak ya da örneklendirilecek sözün ardına konur; açıklama ile örnekler işaretten sonra gelir. s. 140
Ünlü daralması: "Geniş ünlüler ile biten Türkçe kelimelere '-yor' eki geldiğinde kelimelerin son harfleri dar ünlülere (ı, i, u, ü) dönüşür." selamla- > selamlıyorum, iste- > istiyorum, parla- > parlıyordu. s. 139
Tek heceli "ye-" kökü de "-yor" dışındaki bazı eklerle daralır; sayfanın örneği "Bugün humus yiyelim." cümlesindeki "yiyelim" biçimidir. s. 139
Ünsüz yumuşaması: p, ç, t, k ile biten kelimeler ünlü ile başlayan bir ek aldığında bu sesler sırasıyla b, c, d, ğ sesine dönüşür. Sayfanın örnekleri: sıcaklık > sıcaklığı, müzik > müziği. Sayfada ek almadan verilen kitap, geçit, ağaç kelimeleri de ünlüyle başlayan bir ek aldığında kitabı, geçidi, ağacı olur. s. 141
Sayısal verilerden yararlanma: "Bazı metinlerde yazar; düşüncesini desteklemek ve etkili kılmak amacıyla anlatımında sayı, tarih, yüzdelik dilim gibi sayısal verilerden yararlanır." "Çok uzun ve çok ağır" gibi bir anlatım yerine ölçü bildiren sayılar yazmak, okurun büyüklüğü daha net anlamasını sağlar. s. 136
Cümleler, sayfada verilen iki ölçüte göre sınıflandırılır: Öznel-Nesnel ve Nitel-Nicel. Öznel yargı kişinin beğenisini bildirir ve kişiden kişiye değişir; nesnel yargı ise doğruluğu denetlenebilen bir bilgi verir. Bu ayrıma örnek iki cümle şöyle kurulabilir: "Bu çorba fazla tuzlu olmuş." (öznel), "Çorbaya iki kaşık tuz atıldı." (nesnel). s. 137
Karşılaştırma işlevli söz varlığı örnekleri: "ise" (… İspanyolcada "hola", Norveç dilinde ise "hallo" demektir), "daha fazla", "-a göre daha" ve "Nasıl … öyle/da" kalıbı. s. 138
Gezilen yeri tanıtan bir yazıda yöresel yemekler anlatılmalı, tarihî eserlere yer verilmeli, doğal güzelliklerden söz edilmeli; resmî dil, başkent, nüfus gibi genel bilgiler belirtilmelidir. s. 134
Bir metne yönelik soru üretirken kullanılan soru ifadeleri: Ne? Nerede? Ne zaman? Nasıl? Niçin? Kim? s. 134
Soru sorma stratejisinin üç aşaması: dinlemeye/izlemeye başlamadan önce kendi sorularımızı ve bu soruları niçin sorduğumuzu yazarız; dinleme/izleme sırasında aklımıza gelen yeni soruları gerekçeleriyle yazarız; dinleme/izleme sonrasında sorularımıza yeterli cevap alıp almadığımızı değerlendiririz. s. 142
Soru sorma stratejisinde kendimize sorabileceğimiz örnek sorular: "Bu metin ne hakkında olabilir?", "Neden böyle bir olay gerçekleşti?", "Eğer bu durumda ben olsaydım ne yapardım?" s. 142

Kaynaklar: kitaptaki bağlantılar ve net olmayan yerler

Kitapta net olmayan yerler

[kitapta net değil - s. 135] Gezi yazısına verilen puanı yorumlamak için yazılan aralıklar kendi içinde tutarlı değildir: en düşük aralık olan 7-11 için "Bazı eksiklikler olsa da güzel bir gezi yazısıydı." denirken ortadaki 12-16 aralığı için "Bu gezi yazısı, sana hitap etmiyor." denir, en yüksek aralık için ise yeniden olumlu bir yorum yapılır. s. 135
[kitapta net değil - s. 141] Sayfadaki şablon, p, ç, t, k ile biten kelimelerin ünlüyle başlayan bir ek aldığında yumuşadığını hiçbir istisna belirtmeden söyler. Oysa at > atı, süt > sütü, saat > saati gibi pek çok kelimede bu sesler yumuşamaz; kitap bu kelimelerden söz etmez. s. 141

Bu özetler MEB ders kitaplarından eğitim amaçlı hazırlanmıştır. Asıl kaynak MEB'in resmî ders kitabıdır. Resmî ders kitapları (MEB)