← Türkçe 1. Kitap (1. dönem)
Kök, Ekler ve Söz Sanatları
Bu konuda bir kelimenin kökünü eklerinden ayırmayı, yapım eki ile çekim ekinin ayrı işlerini, söz varlığı unsurlarını ve kişileştirme, konuşturma, karşıtlık, abartma sanatlarını öğreniyoruz.
Mutlaka bil
- Yapım eki köke yeni ve farklı anlamda bir kelime kazandırır, kelimenin türünü de değiştirebilir; çekim eki yeni kelime kurmaz, kelimenin cümlede görev almasını, hâlini, sayısını, zamanını ya da durumunu belirler. s. 95
- Bir kelimenin kökünü bulmak için kelimeden ekler atılır; geriye kalan, ek almamış biçim köktür. s. 95
- Kişileştirme, konuşturma, karşıtlık ve abartma birer söz sanatıdır; bir cümlede hangisinin kullanıldığı, cümledeki söze bakılarak belirlenir. s. 89
Kök, ek ve türetme
- Bir kelimenin ek almamış hâli onun köküdür: “duygu” kelimesinin kökü “duy-”, “oldu” kelimesinin kökü “ol-” biçimindedir. s. 95
- Fiil köklerine “-mak (-mek)” mastar eki getirilerek kelimenin işi anlatan biçimi elde edilir. s. 84
- Kelimeler, bir kavramın adı olma ya da bir işi anlatma durumuna göre sınıflandırılır. s. 84
Yapım eki ve çekim eki
- Yapım eki, isim ya da fiil kök ve gövdelerine eklenerek onlardan yeni isim ya da fiiller türetir; kelimenin hem anlamını hem türünü değiştirir. s. 95
- Çekim eki yeni bir kelime türetmez; kelimenin cümlede görev almasını, hâlini, sayısını, zamanını ya da durumunu belirler. s. 95
- “-da (-de/-ta/-te)” eki, kelimeye bulunma anlamı katan bir ektir; bir ek olduğu için eklendiği kelimeye bitişik yazılır. s. 88
Söz sanatları ve söz varlığı
Formüller ve kurallar
- Yapım eki; isim ya da fiil kök veya gövdelere eklenerek onlardan yeni isim ya da fiiller türetir. s. 95
- Çekim eki; kelimenin cümlede görev almasını, hâlini, sayısını, zamanını ya da durumunu belirler. s. 95
- Bir köke gelen yapım eki kelimenin anlamını ve türünü değiştirir; buna karşın kök ile türemiş kelime arasında anlamsal bir bağ kalır. s. 95
- Bir fiile gelen zaman eki yeni bir kelime türetmez, yalnızca işin zamanını belirtir. s. 95
- Fiil köklerine mastar eki olarak “-mak (-mek)” getirilir. s. 84
- Bir kökten ek getirilerek elde edilen kelimeler aynı kökten türemiş sayılır. s. 84
- “-da (-de/-ta/-te)” eki bir ektir; bu yüzden eklendiği kelimeye bitişik yazılır. s. 88
- Söz sanatları: kişileştirme, konuşturma, karşıtlık, abartma. s. 89
- Söz varlığı unsurları: eş ve yakın anlamlı kelime, zıt anlamlı ve eş sesli kelime, çağrıştırdığı kelime; atasözü, deyim, kalıp söz, terim, ikileme, pekiştirme. s. 97
- Geçiş ve bağlantı ifadeleri (“yalnız”, “çünkü”, “fakat”) bir cümleyi kendinden önceki cümleye bağlar. s. 87
- Karşılaştırma ifadeleri: “… göre”, “ne kadar”, “Her ne kadar … da”, “daha”, “Nasıl ki … biz de öyleyiz”. s. 98
- Bir konuşma; haber metni, masal, hikâye gibi anlatı biçimlerinden biriyle ya da birkaçı bir arada sunulabilir. Anlatımda bir olay ya da duruma, ana karaktere ve seçilen bakış açısına yer verilir. s. 87
- Bir anlatıda kahraman/varlık kadrosu, yer/zaman ve eylem birbirine bağlı unsurlardır. s. 92
- Dinleme/izleme sırasında olay, yer, zaman, kişi ve varlık kadrosu belirlenir; katılımsız dinleme yönteminde zihinde oluşan “Kim, nereye, ne zaman, nasıl?” sorularına cevap aranır. s. 90
- Bir şiir seslendirilirken ses gitgide yükseltilebilir ya da gitgide alçaltılabilir. s. 96
- Bir metin seslendirilirken ahenk, kelimelerdeki ses uyumuyla sağlanır; şiir ile düzyazı bu yönden karşılaştırılabilir. s. 86
Kaynaklar: kitaptaki bağlantılar ve net olmayan yerler
Kitapta net olmayan yerler
- “Bir Kavramın Adı Olma / Bir İşi Anlatma” başlıklı iki sütunlu tablo boş bırakılmıştır; bulunan kelimelerin hangi sütuna yazılacağı sayfanın hiçbir yerinde gösterilmez. s. 84
- Kişileştirme, konuşturma, karşıtlık ve abartma sanatlarının yalnızca adları verilir; sayfada hiçbirinin tanımı yazılmaz. s. 89
- KökBir kelimenin ek almamış hâli.s. 95
- Yapım ekiİsim ya da fiil kök ve gövdelerine eklenerek onlardan yeni isim ya da fiiller türeten ek.s. 95
- Çekim ekiKelimenin cümlede görev almasını, hâlini, sayısını, zamanını ya da durumunu belirleyen ek.s. 95
- Mastar ekiFiil köklerine getirilen “-mak (-mek)” eki.s. 84
- Kişileştirmeİnsana ait bir özelliğin ya da davranışın insan dışı bir varlığa verilmesiyle kurulan söz sanatı.s. 89
- Konuşturmaİnsan dışı bir varlığın insan gibi konuşturulmasıyla kurulan söz sanatı.s. 89
- KarşıtlıkBirbirine zıt iki durumun bir arada verilmesiyle kurulan söz sanatı.s. 89
- AbartmaBir durumun olduğundan çok daha büyük ya da güçlü gösterilmesiyle kurulan söz sanatı.s. 89
- düş“Rüya” kelimesinin eş anlamlısı.s. 84
- eski“Çoktan beri var olan, üzerinden çok zaman geçmiş bulunan” anlamına gelen kelime; zaman zaman “püskü” kelimesiyle birlikte kullanılır.s. 85
- geçiş ve bağlantı ifadesiBir cümleyi kendinden önceki cümleye bağlayan söz: “yalnız”, “çünkü”, “fakat” gibi.s. 87
- karşılaştırma ifadesiİki durumu ya da varlığı bir özellik bakımından karşı karşıya getiren söz: “… göre”, “daha”, “Her ne kadar … da” gibi.s. 98
- ikileme“Yavaş yavaş”, “irili ufaklı”, “eski püskü” gibi iki kelimenin yan yana kullanılmasıyla kurulan söz.s. 97
- terimBir bilim, sanat ya da meslek alanına ait özel anlamı olan kelime.s. 97
Tarih, kişi ve yerler
- KişiMustafa Kemal Atatürk“Vatanını en çok seven görevini en iyi yapandır.” sözü bu bölümde tartışma konusu olarak verilir.s. 88
- KişiMehmet Âkif Ersoyİstiklâl Marşı'nın şairi; “Allah bu millete bir daha İstiklâl Marşı yazdırmasın.” sözü ona ait olarak anılır.s. 90
- KişiOrhan Şaik GökyaySeslendirme çalışmasında verilen “Bu Vatan Kimin?” şiirinin şairi.s. 96
- KişiMavisel YenerAtatürk'ün bayrakla ilgili bir anısını aktaran yazar.s. 96
- KurumTürk Dil KurumuKelimelerin güncel anlamına Güncel Türkçe Sözlük'ünden bakılan kurum.s. 85
20 soru
Bu konunun 46 sorusundan her seferinde karışık 20 tanesi gelir. Her cevaptan sonra doğrusunu ve nedenini görürsünüz.
Bu özetler MEB ders kitaplarından eğitim amaçlı hazırlanmıştır. Asıl kaynak MEB'in resmî ders kitabıdır. Resmî ders kitapları (MEB)