Anahtar Kelime, Söz Varlığı ve da/de Yazımı

Kitapta s. 24-33 · 50 soru

Bu konuda bir metnin anahtar kelimelerini belirlemeyi, söz varlığının deyim, atasözü ve ikileme gibi unsurlarını tanımayı, virgülün üç işlevini ayırt etmeyi ve «da/de»nin ayrı mı bitişik mi yazıldığını öğreniyoruz.

Mutlaka bil

Virgül; tırnak içinde olmayan alıntı cümlelerinden sonra, konuşma çizgisinden sonraki alıntı cümlenin bitiminde ve edebî eserlerde konuşma bölümünden önceki ifadenin sonunda kullanılır. s. 32
Ayrı yazılan «da/de» cümleden çıkarıldığında geriye kurallı bir cümle kalır; bitişik yazılan «-da/-de/-ta/-te» eki çıkarıldığında cümle bozuk hâle gelir. s. 33
Anahtar kelimeler bir metnin içeriğini en çok yansıtan kelimelerdir. s. 27

Anahtar kelime ve kelime anlamı

Anahtar kelimeler, bir metnin içeriğini en çok yansıtan kelimelerdir ve metnin ana düşüncesini destekler. s. 27
Anlamı bilinmeyen bir kelimenin anlamı önce içinde geçtiği cümlelerden tahmin edilir, sonra güncel bir sözlükten denetlenir. s. 26
Bir kelime incelenirken sözlük anlamı, eş ya da yakın anlamlısı, çağrıştırdığı ifade ve içinde geçtiği deyim ya da kalıp söz birlikte not edilir. s. 27

Söz varlığı ve seslendirme

Söz varlığı; eş ve yakın anlamlı kelimeler, deyimler, atasözleri, kalıp sözler ve ikilemelerden oluşur. s. 29
Bir metin seslendirilirken ses şiddeti ve ses tonu, anlatılan duruma ve canlandırılan kişiye göre ayarlanır. s. 29
Yabancı dilden gelen sözcüklerin Türkçe karşılıkları vardır: fotokopi yerine tıpkıçekim, star yerine yıldız, drone yerine uçangöz, mouse yerine fare. s. 31

Virgül ve «da/de» yazımı

Virgülün bu bölümde öğretilen üç işlevi de alıntı cümleleri ve konuşma bölümleriyle ilgilidir. s. 32
«da/de» cümleden çıkarılabiliyorsa ayrı, kelimeye yer anlamı katıyorsa bitişik yazılır. s. 33

Formüller ve kurallar

Tırnak içinde olmayan alıntı cümlelerinden sonra virgül konur. s. 32
Konuşma çizgisinden sonraki alıntı cümlenin bitimine virgül konur. s. 32
Edebî eserlerde konuşma bölümünden önceki ifadenin sonuna virgül konur. s. 32
Bir cümle sesli okunurken nerelerde kısa duruşlar yapılacağını anlam bütünlüğü belirler. s. 32
Ayrı yazılan «da/de»: «türküler de söylemişti» ve «kitap da hediye etmiş» örneklerinde olduğu gibi kendinden önceki kelimeden ayrı durur, cümleye «ayrıca, bunun yanında» anlamını katar ve yalnızca «da» ile «de» biçimlerinde yazılır. s. 33
Bitişik yazılan ek: «Türkülerde neşe, keder, umut var» ve «Kitapta güzel bilmeceler var» örneklerinde olduğu gibi kelimeye yer anlamı katar, kelimeye bitişik yazılır ve «-da», «-de», «-ta», «-te» biçimlerini alır. s. 33
İkisini ayırmanın yolu, sözü cümleden çıkarıp cümleyi yeniden okumaktır: geriye kurallı bir cümle kalıyorsa söz ayrı, cümle bozuk hâle geliyorsa kelimeye bitişik yazılan bir ektir. s. 33
Bir söz söylenirken konuşma hızı, sözün bölümlerine göre değişebilir: bir bölüm normal, bir bölüm yavaş söylenir. s. 28
Söz varlığı unsurları: eş ve yakın anlamlı kelimeler, deyimler, atasözleri, kalıp sözler ve ikilemeler. s. 29
Ses şiddetinin üç basamağı: fısıldayarak, normal konuşma sesiyle, yüksek sesle. Ses tonu ise anlatılan kişiye göre değişir: haber spikeri ciddi, net ve anlaşılır; bilge kişi sakin ve öğüt verir gibi; şair duygulu ve yavaş; duyuru yapan kişi yüksek ve dikkat çekici bir ton kullanır. s. 29
Bir hikâyenin unsurları: zaman, yer, kahramanlar ve olay. s. 28
İki kavram arasında kurulabilen anlam ilişkileri: zıtlık, parça-bütün, problem-sonuç, karşılaştırma. s. 24
Bir kelimeyi incelerken dört başlık kullanılır: sözlük anlamı, eş ya da yakın anlamlı kelime, çağrıştırdığı ifade, içinde geçtiği deyim veya kalıp söz. s. 27
Anahtar kelimeler bir metnin içeriğini en çok yansıtan kelimelerdir; bu kelimeler metnin ana düşüncesini de destekler. s. 27
Yabancı sözcüklerin Türkçe karşılıkları: fotokopi - tıpkıçekim, star - yıldız, drone - uçangöz, mouse - fare. s. 31
Anlamı bilinmeyen kelimede izlenen yol: kelimenin anlamını bağlamdan tahmin et, sonra tahminini güncel bir sözlükten denetle. s. 26
Okumaya başlamadan önce metnin görselleri ve biçimi gözden geçirilir; okuma amacı göz önünde bulundurularak metin sessiz okunur. s. 24

Kaynaklar: kitaptaki bağlantılar ve net olmayan yerler

Kitapta net olmayan yerler

Ayrı yazılan «da/de» ile bitişik yazılan «-da/-de/-ta/-te» arasındaki fark s. 33'te yalnızca örnekler ve sorular üzerinden buldurulur; sayfa, farkın kuralını bir cümleyle yazmaz. Kuralı örneklerden kendiniz çıkarmanız beklenir. s. 33

Bu özetler MEB ders kitaplarından eğitim amaçlı hazırlanmıştır. Asıl kaynak MEB'in resmî ders kitabıdır. Resmî ders kitapları (MEB)