← Türkçe 1. Kitap (1. dönem)

Açıklayıcı Metin, Şiir Bilgisi ve Yazım Kuralları

Kitapta s. 34-49 · 50 soru

Bu konuda açıklayıcı bir metnin hangi bölümlerden oluştuğunu, şiirde dize ile dörtlüğün ne demek olduğunu ve ikileme, düzeltme işareti, kesme işareti, tırnak işareti ile soru ekinin yazımında uyulması gereken kuralları öğreniyoruz.

Mutlaka bil

  • Açıklayıcı metin üç bölümden oluşur: tanıtım, açıklama/detaylandırma ve sonuç. s. 35
  • Şiirin her bir satırına dize, dört dizelik bölümüne dörtlük denir. s. 44
  • İkilemeyi oluşturan sözcükler ayrı yazılır, aralarına kısa çizgi konmaz: "doğru dürüst", "adıyla sanıyla". s. 36

Açıklayıcı metin nedir, nerede karşımıza çıkar?

  • Açıklayıcı metinler bir konuda bilgi vermek, bir işin nasıl yapıldığını göstermek ya da bir durumun neden önemli olduğunu anlatmak için yazılır. s. 34
  • Kullanma kılavuzları, dilekçeler, haber metinleri, duyurular, ilanlar ve ansiklopediler bu yapıyı kullanan başlıca kaynaklardır; güvenilir genel ağ adresleri ile blog sayfaları da aynı yapıdan yararlanır. s. 34
  • Metindeki önemli bilgiler tablo, kavram haritası veya grafik düzenleyici ile görselleştirilince daha kolay anlaşılır ve daha iyi hatırlanır. s. 35

Açıklayıcı metnin üç bölümü

  • Tanıtım bölümünde konu genel hatlarıyla tanıtılır ve temel bilgiler verilir. s. 35
  • Açıklama/detaylandırma bölümünde konu örneklerle derinleştirilir, gerekirse alt başlıklar kullanılır. s. 35
  • Sonuç bölümünde metnin ana fikri özetlenir ve vurgulanan önemli noktalar yeniden hatırlatılır. s. 35

Şiir bilgisi ve yazım kuralları

  • Şiirde her satır bir dizedir; dört dizelik bölümlerden oluşan şiir ya da şiir bölümüne dörtlük denir. s. 44
  • Yazımda ikilemeyi oluşturan sözcükler ayrı ve kısa çizgisiz yazılır, okunuşu başka bir sözcükle karışmayan sözcüklere ise gereksiz yere düzeltme işareti konmaz. s. 36

Formüller ve kurallar

  • Açıklayıcı metin üç bölümden oluşur. Tanıtım: konu genel hatlarıyla tanıtılır, temel bilgiler verilir. Açıklama/Detaylandırma: konu örnek ve açıklamalarla derinleştirilir, gerekirse alt başlıklar kullanılır. Sonuç: ana fikir özetlenir, önemli noktalar hatırlatılır. s. 35
  • Açıklayıcı metin yapısı kullanma kılavuzlarında, dilekçelerde, haber metinlerinde, duyuru ve ilanlarda, ansiklopedilerde; ayrıca güvenilir genel ağ adresleri ile blog sayfalarında karşımıza çıkar. s. 34
  • Şiirin her bir satırına dize denir. Dört dizelik bölümlerden oluşan şiir veya şiir bölümüne dörtlük denir. s. 44
  • Özel ada getirilen yapım eki ve ondan sonra gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz. "Türk" özel adından "-çe" yapım ekiyle kurulan "Türkçe" sözcüğü de böyledir: "Türkçeden" yazılır, kesme işareti kullanılmaz. s. 36
  • İkilemeyi oluşturan sözcükler ayrı yazılır, aralarına kısa çizgi konmaz: "adıyla sanıyla", "doğru dürüst". s. 36
  • Okunuşu başka bir sözcükle karışmayan sözcüklerde düzeltme işareti kullanılmaz: "bela", "ukalalıklar". s. 36
  • Fiil, yönelme ekini aldığında "-mağa/-meğe" değil "-maya/-meye" biçiminde yazılır: "ayakta durmaya". s. 36
  • İki sözcükten oluşan hayvan adlarında sözcükler kendi anlamlarını koruyorsa ad ayrı yazılır: "ipek böceği". Sözcükler kendi anlamlarından uzaklaşıp kaynaştığında ise ad bitişik yazılır; bu yüzden iki sözcüklü her hayvan adı ayrı yazılmaz. s. 38
  • Birden çok sözcükten oluşan terimler ayrı yazılır: "dil bilimi". s. 40
  • Art arda gelen iki sayı için sıra sayısı eki ortaksa bu ek yalnızca son sayıya getirilir: "13 ve 14. satırlarında". s. 40
  • Bir yazıda özel olarak belirtilmek istenen söz tek tırnak değil çift tırnak içine alınır: "bilgi çağı", "Birinci Dil Kurultayı", "Dil Bayramı". s. 41
  • Özel adın kendisine gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır; bildirme eki de bir çekim ekidir: "Türk'üz". s. 43
  • Anlam karışmasını önlemek gereken yerde düzeltme işareti kullanılır: "Âşık Paşa". s. 43
  • Soru eki "mı, mi, mu, mü" kendisinden önceki sözcükten ayrı yazılır; ekin söyleyişte sözcükle birlikte duyulması yazımını değiştirmez. s. 47
  • Anlatım biçimleri şunlardır: öyküleme, tanımlama, açıklama ve betimleme. s. 48
  • Bir yazı planlanırken hangi konudan söz edileceği, neyin amaçlandığı ve yazıyı kimlerin okuyacağı belirlenir. s. 49
Kaynaklar: kitaptaki bağlantılar ve net olmayan yerler

Kitapta net olmayan yerler

  • Kitap, bir konuyu anlatma yollarını iki ayrı adla sıralıyor: 48. sayfada "öyküleme, tanımlama, açıklama, betimleme" denirken 108. sayfada aynı küme "betimleme, öyküleme, açıklama, tanıtma" biçiminde veriliyor. Bir varlığı ya da kavramı kısaca belirterek anlatma yolu için bu yüzden "tanımlama" da "tanıtma" da doğru sayılmalıdır. s. 48

Bu özetler MEB ders kitaplarından eğitim amaçlı hazırlanmıştır. Asıl kaynak MEB'in resmî ders kitabıdır. Resmî ders kitapları (MEB)