Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 6: SOC · Ders 6.9

Analist için zararlı yazılım triyajı: özetler, kum havuzu, statik işaretler

Şüpheli bir dosyayı kendinize ve ağa zarar vermeden ele alabilir, özetini çıkarıp sorgulayabilir, statik işaretlerini ve kum havuzu raporunu okuyarak bir karara varabilir ve bulduğunuz göstergeleri tespit kuralına çevirebilirsiniz.

  • 70 dk
  • 30 soru
  • 6 antrenman

Bir kullanıcı şüpheli bir eki bildirdi ya da uç nokta aracı bir dosyayı karantinaya aldı. Soru şudur: bu zararlı mı, ne yapabilir, burada ne yaptı, başka nerede var? Bu ders tersine mühendislik (reverse engineering) dersi değildir; amaç bir saat içinde bir karara ve paylaşılabilir göstergelere varmaktır. Dosyaya güvenle dokunmayı, özetini (hash) sorgulamayı, çalıştırmadan statik işaretlerine bakmayı, kum havuzu (sandbox) raporunu okumayı ve bulguları tespite çevirmeyi göreceksiniz. Uç noktadaki sürecin nasıl yakalandığı bir önceki ders olan Uç nokta tespiti'nde, göstergelerin dış kaynaklarla paylaşılması ve zenginleştirilmesi bir sonraki ders olan Tehdit istihbaratı'nda, davranış kuralları ise Tespit kuralları (Sigma) dersindedir.

Triyajın amacı: karar ve göstergeler

Zararlı yazılım triyajı (malware triage), şüpheli bir dosyayı kısa sürede sınıflandırma işidir. Tıptaki triyaj gibi, her hastayı ameliyat etmez; kimin acil olduğunu söyler. Bir SOC analistinin bu aşamada vermesi gereken çıktı üç parçadır:

  • Karar: zararlı, şüpheli, temiz ya da bilinmiyor. 'Bilinmiyor' dürüst bir cevaptır; yeter ki neden bilinmediği ve bir sonraki adım yazılsın.
  • Göstergeler (IOC, indicator of compromise): dosyanın özetleri, bağlandığı alan adları ve IP adresleri, oluşturduğu dosya yolları, kayıt defteri anahtarları, mutex adları.
  • Kapsam: dosya kaç makinede görüldü, çalıştı mı, çalıştıysa ne yaptı. Bu soruyu dosya değil, göstergelerle yapılan aramalar cevaplar.

Tersine mühendislik ise kodu bir ayrıştırıcıda (disassembler) okuyup dosyanın tam olarak nasıl çalıştığını çıkarmaktır; günler sürebilir ve ayrı bir uzmanlıktır. Dosya paketlenmişse, kum havuzu bir şey göstermiyorsa ya da olay büyükse dosya bu uzmana iletilir (escalation); analist ona özeti, kaynağı, görüldüğü makineleri ve bulduklarını eksiksiz verir.

Triyaj ucuz adımdan pahalıya yürür: özeti sorgulamak (saniyeler), çalıştırmadan bakmak (dakikalar), kum havuzunda çalıştırmak (on dakikalar). Kesin bir sonuç sonraki adımı gereksiz kılabilir; ama 'sonuç yok' hiçbir adımda 'temiz' demek değildir.

Güvenli çalışma: örnek dosyaya nasıl dokunulur

Şüpheli dosya, ne olduğu kanıtlanana kadar canlı bir zararlı gibi ele alınır. Kuralların hiçbiri isteğe bağlı değildir.

  • Asla kendi makinenizde ya da kurum bilgisayarında açmayın. Çift tıklamak, hatta önizleme bölmesinde görmek bile kodu tetikleyebilir.
  • Yalıtılmış bir analiz sanal makinesi (analysis VM) kullanın. Temiz bir anlık görüntüden (snapshot) başlar ve her incelemeden sonra ona döner. Paylaşılan klasör ve pano kapalıdır; ağ ya kesiktir ya da kurum ağından ayrı, gözlem için düzenlenmiştir.
  • Dosyayı parolalı bir arşivde taşıyın. Amaç gizlilik değildir: virüsten korumanın dosyayı yolda silmesini, posta filtresinin düşürmesini ve kazayla çift tıklanmasını önlemektir. Bu yüzden parola herkesin bildiği bir sözcüktür; örneğin abuse.ch'nin MalwareBazaar hizmeti SSS sayfasında arşivlerinin parolasını infected olarak verir.
  • Adları etkisizleştirin (defang). Kayıtta ve raporda adresler tıklanamaz yazılır: hxxp://indir.example[.]net/a.php, 203.0.113[.]45. Dosya uzantısı da değiştirilir: fatura.exe_ gibi.
  • Ham dosyayı kanıt olarak koruyun. İlk iş SHA-256 özetini kayda yazmaktır; elinizdeki dosyanın makineden alınanla aynı olduğunu böyle gösterirsiniz.

Herkese açık bir analiz hizmetine dosya yüklemek, onu paylaşmaktır. VirusTotal, belgelerinde gönderilen dosyaların içeriğinin ücretli (premium) müşterileriyle de paylaşılabileceğini yazar. Kurum içi bir belgeyi ya da hedefli bir saldırının örneğini yüklemek hem veri sızıntısıdır hem de saldırgana 'fark edildin' haberidir. Önce yalnızca özeti sorgulayın.

Özetler: dosyanın parmak izi

Özet (hash), bir dosyanın içeriğinden hesaplanan sabit uzunlukta bir değerdir. İçerikte tek bir bayt değişse özet tamamen değişir; dosyanın adı ya da uzantısı değişse özet aynı kalır, çünkü ad dosyanın içeriğinde değil, dosya sistemindedir. Bu yüzden özet, bir dosyayı adından bağımsız olarak tanımlamanın yoludur.

Üç algoritmayı tanımanız gerekir: MD5 128 bit (onaltılık 32 karakter), SHA-1 160 bit (40 karakter), SHA-256 256 bit (64 karakter). MD5 ve SHA-1 için çakışma (collision), yani aynı özeti veren iki farklı dosya üretmek pratikte mümkündür. NIST, SHA-1'den çıkışın 31 Aralık 2030'a kadar tamamlanmasını istemektedir. Microsoft'un Get-FileHash belgesi de MD5 ve SHA1'in artık güvenli sayılmadığını yazar ve komutun varsayılanı SHA256'dır. Göstergeleri paylaşırken ve aratırken SHA-256 kullanın; eski kaynaklarda MD5 ile karşılaşırsanız onu da aratın, ama kararınızı ona dayandırmayın.

Özeti bir tehdit istihbaratı kaynağında aratmak ilk adımdır. Dosya zararlı olarak biliniyorsa çoğu zaman aile adı ve göstergeler de gelir; iş kapsamı bulmaya kayar. Temiz olarak biliniyorsa yine de nereden geldiğine bakılır. Sonuç yoksa bu yalnızca 'o kaynak bu dosyayı hiç görmedi' demektir: dosya yeni olabilir, size özel hazırlanmış olabilir ya da her kurbana yeniden paketlenip farklı bir özetle gönderiliyor olabilir. Sonucun olmaması temizlik kanıtı değildir; statik ve dinamik analize geçmenin işaretidir.

Kesin özetin zayıflığı: saldırgan tek baytı değiştirip yeni bir özet elde eder. Bunun için bulanık özetler (fuzzy hash) vardır. ssdeep, bağlama göre parçalı özet (context triggered piecewise hashing, CTPH) yöntemiyle benzerliği 0 ile 100 arası bir puanla verir; yüksek puan daha benzer demektir. TLSH (Trend Micro Locality Sensitive Hash) bir uzaklık verir: 0 neredeyse aynı demektir, sayı büyüdükçe dosyalar uzaklaşır. imphash, PE dosyasının içe aktardığı (import) DLL ve işlev adlarının sıralı listesinden hesaplanan özettir; aynı koddan ya da aynı araç zinciriyle üretilmiş örnekleri gruplamaya yardım eder. Paketlenmiş dosyada yalnızca paketleyicinin kısa listesini yansıtır. Üçü de benzerlik ipucu verir, kanıt vermez.

Statik işaretler: çalıştırmadan bakmak

Statik analiz (static analysis), dosyayı çalıştırmadan yapısına ve içeriğine bakmaktır. Güvenlidir ve hızlıdır; analistin en çok baktığı işaretler şunlardır:

  • Gerçek dosya türü: Uzantı bir addır, kanıt değildir. Dosyanın ilk baytları, yani sihirli baytlar (magic bytes), türünü söyler. Adı fatura.pdf olan ama PE yürütülebilir dosyasının imzasıyla başlayan bir dosya tek başına güçlü bir işarettir. Windows'un bilinen uzantıları gizlemesi yüzünden fatura.pdf.exe kullanıcıya fatura.pdf görünür.
  • PE başlığı: Windows yürütülebilir dosyalarının (EXE, DLL) biçimi PE (Portable Executable)'dir. Başlık; işlemci türünü, derleme zamanını, bölümleri (section) ve içe aktarılan işlevleri gösterir.
  • Entropi (entropy): Baytların ne kadar rastgele olduğunun ölçüsüdür; bayt başına 0 ile 8 bit arasındadır. Sıkıştırılmış ya da şifrelenmiş veri 8'e çok yaklaşır. Kod bölümünün 8'e yakın olması dosyanın paketlendiğini (packing) düşündürür: asıl kod yalnızca çalışırken bellekte açılır (ATT&CK T1027.002 Software Packing).
  • İçe aktarmalar (imports): Dosyanın Windows'tan istediği işlevler ne yapabileceğini ele verir: başka sürecin belleğine yazmak, tuş dinlemek, dosya indirmek. Paketlenmiş dosyalarda bu liste tuhaf biçimde kısadır.
  • Dizgiler (strings): Dosyadaki okunabilir metin: adresler, dosya yolları, kayıt defteri anahtarları, komutlar. CySA+ hedeflerinde araç olarak geçen strings bu işi yapar.
  • Dijital imza (digital signature): İmzalanmış mı, imza geçerli mi, imzadan sonra dosya değişmiş mi?

Yürütülebilir olmayan dosyaların da işaretleri vardır: makrolu Office belgeleri, kodlanmış betikler, arşivler ve masum bir simgenin arkasında powershell.exe çağıran LNK kısayolları (Derinlemesine bölümünde).

Dinamik analiz: kum havuzunda çalıştırmak

Kum havuzu (sandbox), dosyayı yalıtılmış, gözlenen bir sanal makinede çalıştırıp ne yaptığını kaydeden ortamdır. CySA+ hedefleri iki örnek adlandırır: Joe Sandbox ve Cuckoo Sandbox. EDR ve e-posta ağ geçitlerinin çoğu da şüpheli eki kendiliğinden bir kum havuzuna gönderir. Rapor genellikle şunları kaydeder:

  • Süreçler: hangi süreç hangisini başlattı, komut satırları neydi. Süreç ağacı raporun en değerli parçasıdır.
  • Dosyalar: oluşturulan, değiştirilen, silinen dosyalar; özellikle kullanıcı profiline bırakılan yeni yürütülebilir dosyalar.
  • Kayıt defteri (registry): kalıcılık için Run anahtarları ve hizmet kayıtları.
  • Ağ: DNS sorguları, IP adresleri ve portlar, HTTP istekleri, çoğu zaman bir paket yakalaması (PCAP).
  • Ekran görüntüleri: sahte bir hata iletisi, bir fidye notu, bir parola penceresi.
  • Etiketler: ürünün gördüğü davranışlara koyduğu adlar ('kendini başlangıca ekliyor'); bazıları bellekten dosya da çıkarır.

Kum havuzunun sınırlarını bilmek, raporu doğru okumanın yarısıdır. Zararlılar sanal ortamda olduklarını anlamaya çalışabilir ve anladıklarında hiçbir şey yapmadan çıkar. ATT&CK bunu T1497 Virtualization/Sandbox Evasion olarak adlandırır ve üç alt tekniğe ayırır: sistem denetimleri (sanal makineye özgü aygıt ve sürücü izleri), kullanıcı etkinliği denetimleri (fare hareketi, açık belge var mı) ve zamana dayalı denetimler (uzun bekleme). Buna zaman bombası (time bomb, logic bomb) eklenir: kod belirli bir tarihten ya da olaydan önce çalışmaz. Kum havuzu birkaç dakika çalıştığı için on dakika bekleyen dosya masum görünür.

Raporun en önemli kuralı: davranış görmemek, davranış olmadığını kanıtlamaz. Rapor boşsa süreç gerçekten çalıştı mı, hemen mi kapandı, ağ isteği yanıtsız mı kaldı diye bakılır; karar statik bulgularla birlikte verilir.

Göstergelerden tespite ve bir örnek

Göstergeler listesi kendi başına koruma sağlamaz; her gösterge bir araca girer: özet EDR'ye, alan adı DNS ve proxy engeline, IP güvenlik duvarına, dosya yolu ve kayıt defteri anahtarı SIEM sorgusuna, dizgiler YARA kuralına. Her biri iki iş görür: ileriye (bundan sonra görülürse engelle ya da uyar) ve geriye (geçmiş günlüklerde daha önce görüldü mü). Geriye arama kapsamı bulur.

Özet tek bayt değişince, IP günler içinde işe yaramaz hale gelir; alan adı biraz daha uzun yaşar. Davranışı, örneğin 'Office süreci PowerShell başlatıyor', değiştirmek saldırgan için en zorudur. Bu yüzden atomik göstergelerle hızlı engel konurken davranış da kurala çevrilir (Tespit kuralları dersi).

Örnek bir triyaj, adım adım:

  • Kullanıcı a.yilmaz, fatura_2026-11.pdf.exe adlı bir eki bildirdi. Dosya analiz makinesine parolalı ZIP içinde alınır, SHA-256 özeti kayda yazılır.
  • Özet tehdit istihbaratı kaynağında aratılır: sonuç yok. Bu, temiz demek değildir; dosya yeni ya da hedefli olabilir.
  • Statik bakış: dosya PE imzasıyla başlıyor, yani PDF değil. İmzasız. Bir bölümünün entropisi 7,9; içe aktarma listesi birkaç işlevden ibaret. Paketlenmiş olması çok olası.
  • Kum havuzu: dosya kendini %APPDATA% altına başka bir adla kopyalıyor, Run anahtarına yazıyor, cdn-update.example.net adresine 60 saniyede bir HTTP POST gönderiyor.
  • Karar: zararlı; davranış sınıfı uzaktan erişim aracı ya da bilgi hırsızı olabilir. Göstergeler: iki özet (ilk dosya ve kopya), alan adı, IP, dosya yolu, Run değeri, mutex adı.
  • Tespit: özet EDR'de engellenir, alan adı DNS'te kara listeye alınır, SIEM'de son 30 günün proxy ve DNS günlüklerinde alan adı aranır. Aynı adresle konuşan başka iki makine çıkarsa kapsam bir makineden üçe çıkar ve olay müdahale ekibine iletilir.

Akılda kalsın

  • Şüpheli dosya kendi makinenizde asla açılmaz: yalıtılmış, anlık görüntüye dönebilen bir analiz sanal makinesi, parolalı arşivle taşıma ve etkisizleştirilmiş (defang) adresler kuraldır; herkese açık bir hizmete dosya yüklemek onu paylaşmaktır.
  • Göstergelerde SHA-256 kullanılır (64 onaltılık karakter); MD5 ve SHA-1'de çakışma pratikte mümkündür. Özet sorgusunda sonuç çıkmaması 'temiz' değil, 'bilinmiyor' demektir; bulanık özetler (ssdeep, TLSH, imphash) benzerliği gösterir, kanıt vermez.
  • Statik triyaj: sihirli baytlar uzantıyı yalanlar mı, PE başlığında derleme zamanı (güvenilmez), bölümlerin entropisi ve bayrakları (yazılabilir ve çalıştırılabilir), kısa içe aktarma listesi (paketleme), yetenek gösteren içe aktarmalar, dizgiler ve imza durumu.
  • Geçerli imza yalnızca dosyanın değişmediğini ve imzanın bir güvenilen köke bağlandığını gösterir, imzalayanın iyi niyetini değil; HashMismatch dosyanın imzadan sonra değiştiğini söyler.
  • Kum havuzu süreçleri, dosyaları, kayıt defterini, ağı ve ekranı kaydeder; ama ortam denetimi ve zaman bombası yüzünden 'davranış yok' temizlik kanıtı değildir. Çıkan göstergeler araçlara girer: ileriye engel, geriye arama; davranış ise ayrı bir kurala çevrilir.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
Zararlı yazılım triyajıMalware triageŞüpheli bir dosyayı kısa sürede sınıflandırıp karar ve göstergeler üretme işi; tersine mühendislik değildir.
Tersine mühendislikReverse engineeringBir programın kodunu ayrıştırıp nasıl çalıştığını ayrıntısıyla çıkarma; ayrı bir uzmanlık.
Uzlaşma göstergesiIOC (indicator of compromise)Bir saldırının izini taşıyan gözlenebilir değer: özet, alan adı, IP, dosya yolu, mutex.
ÖzetHashİçerikten hesaplanan sabit uzunlukta değer; tek bayt değişince tamamen değişir, ad değişince değişmez.
ÇakışmaCollisionİki farklı girdinin aynı özeti vermesi; MD5 ve SHA-1'de pratikte üretilebilir.
Bulanık özetFuzzy hash (ssdeep, TLSH)Benzer ama aynı olmayan dosyaların benzerliğini ölçen özet türü.
İçe aktarma özetiImphashBir PE dosyasının içe aktardığı işlev listesinden hesaplanan özet; benzer derlemeleri gruplar.
Analiz sanal makinesiAnalysis VMÖrneklerin incelendiği, ağdan ve ana makineden yalıtılmış, anlık görüntüye dönebilen sanal makine.
EtkisizleştirmeDefangingAdres ve alan adlarını tıklanamaz yazma: hxxp, [.] gibi.
Sihirli baytlarMagic bytes (file signature)Dosya türünü belirten başlangıç baytları; PE için 4D 5A.
Taşınabilir yürütülebilir biçimPE (Portable Executable)Windows EXE, DLL ve sürücü dosyalarının biçimi.
BölümSectionPE dosyasında adı, boyutu ve izin bayrakları olan kod ya da veri bloğu (.text, .data, .rsrc).
EntropiEntropyBaytların rastgeleliği; bayt başına 0 ile 8 bit arası, sıkıştırılmış ya da şifreli veride 8'e yakın.
PaketlemePackingAsıl kodu sıkıştırıp ya da şifreleyip yalnızca çalışırken açma; ATT&CK T1027.002.
İçe aktarmalarImports (import table)Dosyanın Windows DLL'lerinden kullandığı işlevlerin listesi; yetenek ipucu verir.
DizgilerStringsDosya içindeki okunabilir ASCII ve UTF-16 metin parçaları.
Kod imzalamaCode signing (Authenticode)Yürütülebilir dosyanın yayıncı sertifikasıyla imzalanması; gömülü ya da katalog imzası.
Katalog imzasıCatalog signingDosyanın kendisi yerine özetini listeleyen ayrı bir katalog dosyasının imzalanması; Windows sistem dosyalarının çoğu böyle doğrulanır.
Kum havuzuSandboxDosyayı yalıtılmış ortamda çalıştırıp davranışını kaydeden analiz sistemi.
Kum havuzundan kaçmaSandbox evasionZararlının sanal ortamı fark edip davranışını gizlemesi; ATT&CK T1497.
MutexMutex (mutual exclusion object)Zararlının aynı makinede iki kez çalışmamak için oluşturduğu adlandırılmış nesne; güçlü bir gösterge.
YARA kuralıYARA rulemeta, strings ve zorunlu condition bölümlerinden oluşan, dosyaları desenlerle sınıflandıran kural.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • CompTIA CySA+ CS0-004 1.3: Given a scenario, use tools to determine malicious activity (File analysis: Strings, VirusTotal, YARA; Sandboxing: Joe Sandbox, Cuckoo Sandbox; Decoding/parsing: CyberChef)
  • CompTIA CySA+ CS0-004 1.2: Given a scenario, analyze indicators of potential malicious activity (Host-related indicators: unauthorized software, suspicious or rogue processes, file system changes)
  • CompTIA CySA+ CS0-004 1.4: Explain threat intelligence and threat-hunting concepts (Indicator of compromise (IoC): collection, analysis, application/usage; types: atomic, behavioral)
  • CompTIA CySA+ CS0-004 3.3: Given a scenario, implement incident response techniques (Evidence gathering: data integrity validation, preservation)
  • CompTIA Security+ SY0-801 2.5 (taslak hedef listesi): Given a scenario, analyze indicators of malicious activity (Malware attacks: ransomware, trojan, spyware, rootkit, keylogger, logic bomb, fileless malware; Indicators of compromise: hash, IP address, domain, malicious processes, file system artifacts, plaintext strings)
  • CompTIA Security+ SY0-801 1.3 ve 4.1 (taslak hedef listesi): Hashing algorithms, Digital signatures; Sandboxing, Code signing
  • MITRE ATT&CK v20: T1497 Virtualization/Sandbox Evasion (Stealth, Discovery), T1027.002 Software Packing, T1553.002 Code Signing, T1486 Data Encrypted for Impact, T1485 Data Destruction

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: