Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 6: SOC · Ders 6.8

Uç nokta tespiti: EDR verisi, süreç ağaçları, sistemin kendi araçlarıyla saldırı

Bir EDR uyarısının süreç ağacını, komut satırlarını ve telemetri tablolarını okuyup sistemin kendi araçlarının kötüye kullanılıp kullanılmadığına karar verebilir, hangi müdahale eyleminin hangi bedelle seçileceğini gerekçesiyle söyleyebilirsiniz.

  • 70 dk
  • 30 soru
  • 5 antrenman

Ağdaki kanıt size iki makinenin konuştuğunu söyler; hangi programın konuştuğunu, onu kimin başlattığını ve diske ne bıraktığını söylemez. Bu soruların cevabı uç noktadadır (endpoint): kullanıcı bilgisayarında ve sunucuda. Windows 1 dersinde süreçleri ve süreç ağacını, Windows 2 dersinde olay günlüğünü ve Sysmon'u gördünüz; burada aynı bilgiyi sürekli toplayan, saklayan, üstüne uyarı üreten ve uzaktan müdahale ettiren ürün sınıfını, EDR'ı öğreneceksiniz. Bir üründeki telemetri tablolarını alan alan okuyacak, bir uyarının süreç ağacına beş soru soracak, saldırganların neden kendi araçlarını getirmek yerine Windows'un araçlarını kullandığını ve bunun kayıtta nasıl göründüğünü tanıyacak, son olarak hostu yalıtmanın, süreci öldürmenin ve dosyayı karantinaya almanın bedelini tartacaksınız.

Antivirüs, Sysmon ve EDR: üç ayrı iş

Üç araç da uç noktada çalışır ve üçü de süreçlere bakar, bu yüzden sık karıştırılır. Farkı, sordukları sorudadır.

  • Antivirüs (antivirus, AV) tek bir soruya cevap verir: bu dosya ya da bu içerik zararlı mı? İmzalara (signature), sezgisel kurallara ve bulut itibarına bakar, karar anında verir, zararlıysa engeller ya da karantinaya alır. Karar verdikten sonra olanı hatırlaması gerekmez.
  • Sysmon, Windows 2 dersinde gördüğünüz gibi, olayları kaydeder: süreç oluşturma, ağ bağlantısı, dosya yazma. Analiz etmez, uyarı üretmez; yeni sürümlerdeki iki dar kural türü (yürütülebilir dosya yazılmasını ve dosya parçalamayı engelleyen 27 ve 28 numaralı olaylar) dışında engellemez de; kayıtları bir SIEM'e taşımak ve orada kural yazmak sizin işinizdir.
  • EDR (endpoint detection and response, uç nokta tespiti ve müdahalesi) her ikisinin eksiğini kapatır. Bir algılayıcı (sensor) süreç, ağ, dosya, kayıt defteri ve betik olaylarını sürekli toplar, ürünün bulut arka ucuna gönderir; orada davranış kuralları ve modeller uyarı üretir, telemetri saklanır ve geriye dönük sorgulanabilir, analist de konsoldan hostu yalıtabilir, süreci durdurabilir, dosyayı karantinaya alabilir.

Pratik farkı bir örnekle görün. Saldırgan Microsoft imzalı rundll32.exe ile kullanıcının profil klasöründeki bir DLL'i çalıştırıyor. Antivirüs DLL'i tanımıyorsa sessiz kalır; rundll32.exe de temiz bir dosyadır. Sysmon olayı kaydeder ama kimse bakmazsa orada durur. EDR ise davranışa bakar: Word'den doğan bir komut yorumlayıcısının ardından profil klasöründen DLL yükleyen ve dışarıya bağlanan bir rundll32 zinciri, dosyaların hiçbiri bilinmese de uyarı üretir.

Sınavlar bu ayrımı sorar: AV dosyayı yargılar, EDR davranışı kaydeder ve yargılar, Sysmon kaydeder ama yargılamaz. XDR (extended detection and response) aynı yaklaşımı e-posta, kimlik, bulut ve ağ verisini de içine alarak genişletir; bu dersteki tablolar bir XDR ürününün uç nokta parçasıdır.

EDR neyi toplar?

Ürünler farklı adlar kullanır ama topladıkları olay aileleri aynıdır. Her ailede ortak bir çekirdek vardır: olayı hangi süreç yaptı (initiating process), o süreç hangi kullanıcıyla, hangi komut satırıyla, hangi ebeveynden doğdu.

  • Süreç olayları: her yeni süreç; dosya adı ve yolu, hash'i, komut satırı, ebeveyni, kullanıcısı, bütünlük düzeyi (integrity level). Uyarıların çoğu buradan doğar.
  • Ağ olayları: hangi sürecin hangi uzak adrese, hangi porta bağlandığı, bağlantının kurulup kurulmadığı. NetFlow'un söylemediği şeyi, yani bağlantıyı açan programı söyler.
  • Dosya olayları: oluşturma, değiştirme, yeniden adlandırma, silme; indirilen dosyanın geldiği adres de kaydedilebilir.
  • Kayıt defteri olayları (registry): anahtar ve değer oluşturma, değiştirme, silme; kalıcılık yerlerinde (Run anahtarları, servisler) değişikliği yakalar.
  • Modül yükleme olayları (image load): bir sürecin hangi DLL'i yüklediği. Meşru bir sürecin içine olağan dışı bir yoldan DLL yüklenmesini gösterir.
  • Betik ve AMSI telemetrisi: PowerShell, Windows Script Host (wscript.exe, cscript.exe), JavaScript ve VBScript motorları ile Office VBA makroları, yürütecekleri içeriği AMSI (Antimalware Scan Interface, kötü amaçlı yazılım tarama arayüzü) üzerinden güvenlik ürününe gönderir. Önemli olan şudur: betik ne kadar katmanlı kodlanmış olursa olsun, motora sonunda açık metin olarak verilmek zorundadır ve AMSI o anki açık metni görür. Komut satırında anlamsız bir Base64 dizisi görürken AMSI kaydında çözülmüş komutu okursunuz.

Bunlara oturum açma olayları ve güvenlik denetimlerinin kendi olayları (antivirüs tespiti, istismar koruması) eklenir. Sysmon da bu ailelerin çoğunu kaydedebilir; farkı, EDR'ın bunları varsayılan olarak, merkezde, sorgulanabilir ve müdahale edilebilir biçimde tutmasıdır.

Dikkat: EDR de bir yazılımdır ve saldırganın hedefidir. Yönetici yetkisi ele geçiren saldırgan algılayıcıyı durdurmaya, yapılandırmasını bozmaya ya da telemetrinin gidişini kesmeye çalışır: ATT&CK v20'de T1685 Disable or Modify Tools (eski kimliğiyle T1562.001), taktiği Defense Impairment (TA0112). Bir hostun konsola veri göndermeyi aniden kesmesi kendi başına bir uyarıdır.

Bir üründe telemetri: Defender for Endpoint tabloları

Soyut kalmamak için tek bir ürünü örnek alıyoruz: Microsoft Defender for Endpoint. Telemetrisi, Defender portalındaki gelişmiş av (advanced hunting) bölümünde KQL ile sorgulanan tablolarda durur. SIEM 2 dersinde KQL'i gördünüz; burada tabloları tanıyacaksınız.

  • DeviceProcessEvents: süreç oluşturma ve ilişkili olaylar.
  • DeviceNetworkEvents: ağ bağlantıları.
  • DeviceFileEvents: dosya oluşturma, değiştirme ve diğer dosya sistemi olayları.
  • DeviceRegistryEvents: kayıt defteri girdilerinin oluşturulması ve değiştirilmesi.
  • DeviceImageLoadEvents (DLL yükleme), DeviceLogonEvents (oturum açma) ve çok sayıda olay türünü toplayan DeviceEvents.

Tabloların hepsinde aynı mantık vardır ve onu bir kez kavramak yeterlidir. ActionType olayın türünü söyler. InitiatingProcess ile başlayan alanlar olayı yapan süreci anlatır: InitiatingProcessFileName, InitiatingProcessCommandLine, InitiatingProcessAccountName. Süreç tablosunda ayrıca doğan süreç vardır: FileName, FolderPath, ProcessCommandLine, ProcessIntegrityLevel. Yani süreç tablosunun tek satırında ebeveyn ile çocuk yan yanadır; bir üst kuşak için de InitiatingProcessParentFileName alanı bulunur.

Bu yapı yatay geçişi (pivot) kolaylaştırır. Şüpheli bir PowerShell'i süreç tablosunda bulduğunuzda, ağ ve dosya tablolarında InitiatingProcessId ve InitiatingProcessCreationTime aynı olan satırları ararsınız: bu süreç nereye bağlandı, neyi yazdı? PID tek başına yetmez, çünkü Windows PID'leri yeniden kullanır; zaman damgasıyla birlikte ya da ürünün verdiği tekil süreç kimliğiyle eşlenir: süreç tablosundaki ProcessUniqueId, öteki tablolarda InitiatingProcessUniqueId olarak görünür.

Microsoft'un belgesine göre Defender for Endpoint verisi portalda 180 gün saklanır, ama gelişmiş avda sorguyla yalnız son 30 güne erişilir; daha eski bir olayı sorguyla aramak gerekiyorsa veri önceden bir SIEM'e aktarılmış olmalıdır. Başka ürünlerin şemalarında adlar değişir ama sorular aynıdır.

Süreç ağacını okumak: beş soru

Bir EDR uyarısı açıldığında ilk ekran neredeyse her zaman süreç ağacıdır (process tree). Ağaç bir hikâye anlatır ve onu beş soruyla okursunuz.

  • 1. Kim kimi doğurdu? Ebeveyn ile çocuk birbirine uyuyor mu? Bir belge düzenleyicinin (WINWORD.EXE, EXCEL.EXE) komut yorumlayıcısı doğurması, bir servisin tarayıcı açması, IIS'in işçi süreci w3wp.exe'nin cmd.exe başlatması olağan iş akışında görülmez.
  • 2. Komut satırı ne diyor? Kodlanmış PowerShell (-enc, -EncodedCommand), gizli pencere (-w hidden), bir web adresinden içerik alıp belleğe yükleyerek çalıştıran yapı (download cradle), garip karakterlerle bölünmüş sözcükler. Bunları Derinlemesine bölümünde tek tek göreceğiz.
  • 3. Hangi kullanıcıyla, hangi bütünlük düzeyinde? Kullanıcı oturumunda Medium olağandır; aynı komut High ya da System düzeyinde çalışıyorsa saldırgan yetki yükseltmiştir ya da bir servisin içindedir.
  • 4. Dosya imzalı mı, yolu doğru mu? svchost.exe adlı bir dosya C:\Windows\System32 dışında, örneğin C:\Users\Public altında duruyorsa ad bir kılıktır (Windows 1 dersindeki T1036.005). İmza tek başına aklamaz: LOLBin'lerin hepsi Microsoft imzalıdır.
  • 5. Sonra ne oldu? Çocuk süreç ağa bağlandı mı, diske dosya yazdı mı, kayıt defterinde bir Run anahtarı mı değiştirdi, başka bir süreç mi doğurdu?

Bir örnek: OUTLOOK.EXE altında WINWORD.EXE bir .docm belgesi açıyor; Word'ün altında cmd.exe /c powershell -nop -w hidden -enc ... beliriyor; PowerShell 203.0.113.45 adresinin 443 numaralı portuna bağlanıyor ve kullanıcının AppData\Roaming klasörüne bir DLL yazıyor; ardından rundll32.exe o DLL'i çalıştırıyor. Beş sorunun her biri bir uyarı işareti verir: ebeveyn yanlış, komut satırı gizlenmiş, yol kullanıcının yazabildiği bir klasör, sonrasında ağ ve dosya hareketi. Bu, makrolu ekle gelen oltalamanın (T1566.001, T1204.002) ders kitabı zinciridir ve Oltalama analizi dersinin e-postada başlattığı hikâyenin uç noktadaki devamıdır.

Ağacın tek bir dalı mahkûm etmez. Yönetim betikleri de -enc kullanır, yazılım dağıtım araçları da servis altından cmd.exe açar. Karar, işaretlerin birlikte görülmesinden ve bu host ile bu kullanıcı için neyin olağan olduğunu bilmekten çıkar.

Sistemin kendi araçlarıyla saldırı (living off the land)

Saldırgan diske kendi aracını bıraktığında risk alır: dosyanın hash'i bilinir, imzasızdır, antivirüs onu tanıyabilir. Bunun yerine işletim sisteminde zaten bulunan, Microsoft imzalı, yöneticilerin her gün kullandığı araçları kullanırsa bu risklerin çoğu ortadan kalkar. Buna arazide yaşamak (living off the land), bu amaçla kullanılan programlara da LOLBin (living off the land binary) denir; betikler ve kitaplıklarla birlikte LOLBAS diye anılır.

Saldırganın kazancı üç başlıktadır: araç zaten oradadır (indirme izi yoktur), imzalıdır (uygulama denetimi ve itibar kontrolleri ona izin verir), meşru kullanımı yaygındır (gürültünün içinde kaybolur). ATT&CK bu davranışın büyük kısmını T1218 System Binary Proxy Execution altında toplar: imzalı bir sistem programı başka bir kodu çalıştırmak için vekil olarak kullanılır. Taktiği v20'de Stealth (TA0005) olarak geçer.

Savunmacının başvuru kaynağı LOLBAS projesidir (lolbas-project.github.io): Windows'taki her aracı, kötüye kullanılabilen işlevleriyle (indirme, çalıştırma, kodlama çözme, uygulama denetimini aşma) ve ATT&CK eşlemesiyle listeler. Linux için karşılığı GTFOBins'tir. Analist bu listeyi saldırı tarifi olarak değil, 'bu araç bu komut satırıyla neden çalışmış olabilir' sorusunun cevabı olarak kullanır.

Bir analistin görür görmez tanıması gereken araçlar şunlardır; her birinin telemetrideki kötüye kullanım izi Derinlemesine bölümündeki tabloda:

  • powershell.exe: her şeyi yapabilen betik ortamı (T1059.001).
  • rundll32.exe, regsvr32.exe, mshta.exe: başka bir kodu, DLL'i ya da betiği çalıştıran vekiller (T1218.011, T1218.010, T1218.005).
  • certutil.exe, bitsadmin.exe: dosya indirme ve kodlama çözme için kötüye kullanılan yönetim araçları (T1105, T1140, T1197).
  • wmic.exe: yerel ya da uzak makinede süreç başlatabilen WMI istemcisi (T1047).
  • schtasks.exe: zamanlanmış görevle kalıcılık ve yetkili çalıştırma (T1053.005).

LOLBin tespitinde kural şudur: aracın adına değil, bağlamına bakın. Ebeveyni kim, komut satırında hangi parametre var, hangi yoldan dosya okuyor, ağa bağlanıyor mu, bu host ve bu kullanıcı bu aracı daha önce hiç kullanmış mı? certutil.exe bir sertifika yöneticisinin makinesinde olağandır; bir muhasebe çalışanının makinesinde, Excel'in altında, bir web adresiyle çalışıyorsa olağan değildir.

Müdahale eylemleri ve bedelleri

EDR'ın 'response' yarısı, analistin konsoldan hosta dokunabilmesidir. Defender for Endpoint'te cihaz sayfasındaki eylemler arasında yalıtım (isolate device), inceleme paketi toplama (collect investigation package), antivirüs taraması, uygulama çalıştırmayı kısıtlama (restrict app execution) ve canlı yanıt oturumu (live response) bulunur; dosya sayfasında ise durdur ve karantinaya al (stop and quarantine file) ile engelleme göstergesi ekleme vardır. Her eylemin bir bedeli vardır ve seçim bu bedele göre yapılır.

  • Hostu yalıtmak (isolate host): cihazın ağ bağlantısı kesilir, yalnız EDR hizmetiyle bağlantısı kalır; analist izlemeye ve inceleme yapmaya devam eder. Saldırganın komuta kontrol kanalını ve yanal hareketini keser. Bedeli: kullanıcı çalışamaz, bir sunucuysa hizmet durur.
  • Süreci sonlandırmak (kill process): çalışan zararlı süreci durdurur. Bedeli: süreçle birlikte bellekteki kanıt kaybolur ve saldırgan fark ettiği anda başka bir yoldan dönebilir. Kalıcılığı silinmemişse süreç bir sonraki oturum açmada yeniden doğar.
  • Dosyayı karantinaya almak (quarantine file): dosyayı kullanılmaz bir yere taşır; Defender for Endpoint'in eylemi çalışan süreçleri de durdurur ve kayıt defteri anahtarı gibi kalıcı verileri siler. Karantinadaki dosya geri yüklenebilir. Bedeli: yanlış dosyaysa bir iş uygulaması bozulur.
  • İnceleme paketi toplamak (collect investigation package): cihazın o anki durumunu bir zip dosyasında toplar: çalışan süreçler, ağ bağlantıları, zamanlanmış görevler, servisler, otomatik başlangıç yerleri, Security günlüğü ve daha fazlası. Bedeli düşüktür ama zaman alır; durum değiştikten sonra toplanan paket artık o durumu göstermez.

Sıra önemlidir ve olay müdahalesinde kanıtın uçuculuğu ilkesinden gelir: önce topla, sonra yok et. Saldırı sürüyorsa ve veri dışarı çıkıyorsa önce yalıtın (yalıtım kanıtı silmez, yalnız ağı keser), sonra inceleme paketini ve gerekirse bellek görüntüsünü alın, en son süreci öldürün ve dosyayı karantinaya alın. Hangi eylemi kimin onayıyla yapacağınız playbook'ta yazar; özellikle bir sunucuyu yalıtmak çoğu kurumda sistem sahibinin bilgisi olmadan yapılmaz. Olay müdahalesinin tamamı ileride kendi dersinde gelecek; burada eylemlerin ne yaptığını ve neye mal olduğunu bilmeniz yeterlidir.

Akılda kalsın

  • Antivirüs dosyayı yargılar, Sysmon kaydeder ama analiz etmez ve uyarı üretmez, EDR süreç, ağ, dosya, kayıt defteri, modül ve betik (AMSI) olaylarını sürekli toplar, merkezde saklar, davranıştan uyarı üretir ve uzaktan müdahale ettirir.
  • Defender for Endpoint tablolarında olayı yapan süreç InitiatingProcess önekli alanlardadır; süreç tablosunda doğan süreç FileName, FolderPath, ProcessCommandLine ve ProcessIntegrityLevel alanlarındadır, yani ebeveyn ve çocuk aynı satırdadır.
  • Süreç ağacına beş soru sorulur: kim kimi doğurdu, komut satırı ne diyor, hangi kullanıcı ve bütünlük düzeyi, dosya imzalı ve yolu doğru mu, sonra ağda, diskte ve kayıt defterinde ne oldu.
  • LOLBin'ler (powershell, rundll32, regsvr32, mshta, certutil, bitsadmin, wmic, schtasks) Microsoft imzalı ve zaten yüklü oldukları için seçilir; tespit adlarına değil bağlamlarına (ebeveyn, parametre, yol, ağ bağlantısı) bakılarak yapılır, başvuru kaynağı LOLBAS projesidir.
  • Müdahalede sıra önce yalıt, sonra kanıt topla, en son süreci öldür ve dosyayı karantinaya al; her eylemin bedeli vardır ve Defender for Endpoint Microsoft imzalı bir dosyayı karantinaya alamaz.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
Uç noktaEndpointAğa bağlı kullanıcı bilgisayarı, sunucu ya da mobil cihaz; EDR algılayıcısının çalıştığı yer.
Uç nokta tespiti ve müdahalesiEDR (endpoint detection and response)Uç noktadaki davranışı sürekli kaydeden, merkezde saklayan, uyarı üreten ve uzaktan müdahale ettiren ürün sınıfı.
Genişletilmiş tespit ve müdahaleXDR (extended detection and response)EDR yaklaşımını e-posta, kimlik, bulut ve ağ verisiyle birleştiren ürün sınıfı.
AlgılayıcıSensorUç noktada çalışıp olayları toplayan ve ürünün arka ucuna gönderen EDR bileşeni.
TelemetriTelemetryAlgılayıcının topladığı olay verisinin bütünü: süreç, ağ, dosya, kayıt defteri, modül, betik.
Süreç ağacıProcess treeSüreçlerin ebeveyn ve çocuk ilişkisini gösteren ağaç; bir uyarının hikâyesi.
Başlatan süreçInitiating processBir olayı yapan süreç; Defender for Endpoint'te InitiatingProcess önekli alanlarda anlatılır.
Bütünlük düzeyiIntegrity levelWindows'un sürece verdiği güven düzeyi: Low, Medium, High, System.
Kötü amaçlı yazılım tarama arayüzüAMSI (Antimalware Scan Interface)Betik motorlarının yürütecekleri açık içeriği güvenlik ürününe tarattığı Windows arayüzü.
Modül yüklemeImage loadBir sürecin bir DLL'i belleğine yüklemesi; EDR'ın kaydettiği olay ailelerinden biri.
Arazide yaşamakLiving off the landSaldırganın kendi aracını getirmek yerine işletim sisteminde bulunan meşru araçları kullanması.
LOLBinLiving off the land binaryKötüye kullanılabilen, işletim sistemiyle gelen imzalı program; rundll32, certutil, mshta gibi.
Vekil yürütmeSystem binary proxy executionİmzalı bir sistem programının başka bir kodu çalıştırmak için aracı olarak kullanılması (T1218).
İndirip çalıştırma yapısıDownload cradleİçeriği bir web adresinden alıp diske yazmadan bellekte çalıştıran komut kalıbı.
KarartmaObfuscationKomutu ya da betiği okunmaz hale getirerek imza ve gözle incelemeden kaçırma (T1027.010).
Kılık değiştirmeMasqueradingZararlı dosyaya meşru bir sistem dosyasının adını ya da yerini andıran ad vermek (T1036).
Web kabuğuWeb shellWeb sunucusuna yerleştirilip HTTP üzerinden komut çalıştırmayı sağlayan betik (T1505.003).
YalıtımHost isolationCihazın ağ bağlantısını keserken EDR hizmetiyle bağlantısını koruyan müdahale eylemi.
Seçici yalıtımSelective isolationYalıtılan cihazda belirli süreç ve hedeflere (örneğin Outlook, Teams) izin veren yalıtım.
KarantinaQuarantineDosyanın çalıştırılamaz bir yere taşınması; geri yüklenebilir.
İnceleme paketiInvestigation packageCihazın o anki süreç, ağ, görev, servis ve günlük durumunu toplayan zip dosyası.
Gelişmiş avAdvanced huntingDefender portalında telemetri tablolarının KQL ile sorgulandığı bölüm.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • CompTIA CySA+ CS0-004 1.2: Given a scenario, analyze indicators of potential malicious activity (Host-related indicators: Suspicious or rogue processes; Living Off the Land Binaries (LOLBins) and Scripts; File system changes)
  • CompTIA CySA+ CS0-004 1.3: Given a scenario, use tools to determine malicious activity (Endpoint security: Endpoint detection and response (EDR) and extended detection and response (XDR); Pattern recognition: Interpreting suspicious commands)
  • CompTIA CySA+ CS0-004 3.3: Given a scenario, implement incident response techniques (Isolating affected targets; Evidence gathering; Release from isolation)
  • CompTIA Security+ SY0-801 4.1 (taslak hedef listesi): Given a scenario, apply mitigating controls, techniques, and solutions to secure the environment (Endpoint security: EDR, XDR, Antivirus; Application control)
  • CompTIA Security+ SY0-801 2.5 (taslak hedef listesi): Given a scenario, analyze indicators of malicious activity (Fileless malware; Indicators of compromise: Malicious processes, File system artifacts)
  • CompTIA Security+ SY0-801 4.7 (taslak hedef listesi): Summarize concepts associated with incident response activities (Containment: Quarantine/isolation)
  • MITRE ATT&CK v20: T1218 ve alt teknikleri .005, .010, .011; T1059.001, T1059.003, T1047, T1053.005, T1197, T1105, T1140, T1027.010, T1036.003, T1036.004, T1036.005, T1505.003, T1685 (eski kimliğiyle T1562.001)

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: