Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 6: SOC · Ders 6.7

Oltalama (phishing) analizi: başlıklar, bağlantılar, ekler

Bildirilen bir oltalama iletisinin aslını alıp başlığını, bağlantılarını ve eklerini hiçbir şeyi tıklamadan inceleyebilir, kararınızı gerekçesiyle verebilir ve kapsam, temizleme, engelleme ve kullanıcıya dönüş adımlarını yürütebilirsiniz.

  • 70 dk
  • 30 soru
  • 5 antrenman

Bir kullanıcı 'şüpheli ileti bildir' düğmesine bastı ya da SIEM'de e-posta ağ geçidinden bir uyarı düştü. Triyaj dersinde bir alarmın ilk beş dakikasını gördünüz; bu ders, alarmın konusu bir e-posta olduğunda o beş dakikanın ve sonrasının nasıl geçtiğini anlatır. SPF, DKIM ve DMARC'ın nasıl çalıştığını 2. aşamadaki e-posta dersinde öğrendiniz; burada onları yeniden anlatmayacağız, yalnızca sonuçlarını bir analist gibi okuyacağız. Ekin açıldığı bilgisayarda ne olduğu Uç nokta tespiti dersinin, ekin kendisini derinlemesine incelemek Zararlı yazılım triyajı dersinin konusudur.

Önce iletinin aslı

Oltalama (phishing), kullanıcıyı güvendiği birinin kılığına girerek bir şey yapmaya ikna etme saldırısıdır: bir bağlantıya tıklamak, bir eki açmak, parola girmek, para göndermek ya da yalnızca cevap yazmak. Tek bir kişiye ya da küçük bir gruba özel hazırlanmışsa hedefli oltalama (spear phishing), üst yöneticiyi hedefliyorsa balina avı (whaling) denir. MITRE ATT&CK bunu T1566 (Phishing) altında toplar: ekli olanı T1566.001, bağlantılı olanı T1566.002'dir.

Analizin ilk kuralı: ekrandaki görüntüyle değil, iletinin aslıyla (original message, message source) çalışırsınız. Kullanıcı iletiyi normal 'İlet' düğmesiyle gönderirse elinize yeni bir ileti geçer: başlıkları kullanıcının kendi sunucusu yeniden yazmıştır, gövde alıntıya dönüşmüştür, bağlantılar ve ekler istemci tarafından değiştirilmiş olabilir. Özgün Received satırları, Authentication-Results ve Message-ID kaybolur.

Doğru yollar: kurumun bildirim düğmesi (iletiyi olduğu gibi güvenlik ekibine gönderir), 'ek olarak ilet' (forward as attachment; ileti başlıklarıyla .eml ya da .msg olarak eklenir), istemcinin 'orijinali indir' seçeneği, ya da yönetici olarak iletiyi Message-ID ile posta kutusunda bulmak.

Ele geçen .eml dosyası bir delildir. Özetini (hash) alıp kayda yazın ve iş bilgisayarınızda bir e-posta istemcisiyle açmayın: istemci uzak resimleri yükleyebilir, ekleri önizleyebilir. Ham metni bir metin düzenleyicide ya da analiz makinesinde okuyun.

Analiz üç soruya cevap arar: ileti gerçekte kimden geliyor, ne istiyor, kimlere ulaştı.

Dikkat: RFC 8601 (bölüm 4.1), e-posta istemcilerinin message/rfc822 eki olarak taşınan bir iletinin içindeki Authentication-Results alanlarını yok saymasını önerir: bunlar geçmişte yapılmış denetimlerin sonucudur. Ekteki aslı okurken analist de aynı ölçüyü kullanır: yalnızca kendi sunucunuzun adını taşıyan ve kendi Received satırınızın üstünde duranı, teslim anındaki sonuç olarak kabul edin.

Başlığı analist gözüyle okumak

E-posta dersindeki kural aynen geçerlidir: Received satırları aşağıdan yukarı okunur, ama yalnızca kendi sunucularınızın yazdığı satırlara güvenebilirsiniz. Yukarıdan aşağı inip kendi MX sunucunuzun yazdığı ilk Received satırını bulun; oradaki from ... [IP] iletiyi size gerçekten teslim eden makinedir. Bu satırın altındaki her şeyi gönderen yazmış olabilir.

Sonra kendi sunucunuzun Authentication-Results alanına bakın. Alanın başındaki ad (authserv-id) sizin sunucunuz olmalı ve alan, kendi MX'inizin Received satırının üstünde durmalıdır. Aynı adı taşıyan ama daha aşağıda duran bir Authentication-Results, ileti size ulaşmadan önce eklenmiştir ve sahtedir.

Okunacak sonuçlar spf=, dkim= ve dmarc= değerleridir; değerlerin anlamını e-posta dersinde gördünüz. Analist için asıl soru, her sonucun hangi alan için verildiğidir: smtp.mailfrom= SPF'in baktığı zarf alanı, header.d= DKIM imzasını atan alan, header.from= DMARC'ın baktığı From alanı.

Ardından üç adresi yan yana koyun:

  • Return-Path: Zarfın göndereni (MAIL FROM); son teslimde sunucu tarafından eklenir. Toplu gönderim hizmetleri burada kendi alanlarını kullanır; tek başına farklı olması olağandır.
  • From: Kullanıcının gördüğü gönderen; DMARC bu alanın alan adını korur.
  • Reply-To: RFC 5322'ye göre yazarın, cevapların gönderilmesini önerdiği adres. From'dan başka bir alana gidiyorsa kullanıcının cevabını kimin okuyacağını sorun.

Son olarak Message-ID alanında @ işaretinden sonraki makineye ve Date alanının Received tarihleriyle uyumuna bakın; birkaç dakikalık fark olağandır, günlerce fark dikkat ister.

En önemli ders: dmarc=pass yalnızca 'From'daki alanın sahibi bu iletiyi onaylıyor' demektir. Saldırgan kendi kaydettiği alandan gönderirse üçü de geçer. Kimlik doğrulama kimin gönderdiğini söyler, iyi niyetini söylemez.

Dikkat: ARC (Authenticated Received Chain, RFC 8617, deneysel), iletiyi yolda değiştiren posta listeleri ve yönlendiriciler için geliştirildi. Aradaki sunucu, gördüğü doğrulama sonuçlarını ARC-Authentication-Results alanına yazar ve ARC-Message-Signature ile ARC-Seal alanlarıyla imzalar; her halka bir i= numarası taşır ve ARC-Seal'deki cv= değeri (none, pass, fail) zincirin sağlam olup olmadığını söyler. ARC yalnızca o aracıya güveniyorsanız anlam taşır; tanımadığınız birinin ARC zinciri bir kanıt değildir.

Kimlik oyunları: benzer alan adı ve görünen ad

Alanın DMARC politikası reject ise saldırgan gerçek alan adıyla sahte ileti teslim ettiremez; bunun yerine kullanıcının gözünü aldatır. Bu bölümdeki benzer adlar gerçek bir alana denk gelmesin diye belgeler için ayrılmış .example uzantısıyla yazıldı; taklit edilen kurum ornekbank.example olsun.

  • Yazım hatası (typosquatting): Bir harf eksik, fazla, yer değiştirmiş ya da benzeriyle değiştirilmiş: ornekbamk.example, 0rnekbank.example (o yerine sıfır), ornekbnak.example. Küçük yazıda rn ile m, l ile 1 ve I kolayca karışır.
  • Eklenmiş sözcük (combosquatting): ornekbank-guvenlik.example, ornekbank-destek.example. Marka adı yerindedir, sonuna güven veren bir sözcük eklenmiştir.
  • Alt alan adı hilesi: ornekbank.example.hesap-dogrula.example.org. Kullanıcı soldan okur ve tanıdık adı görür; oysa alan adı sağdan okunur. Kayıtlı alan adı (registrable domain), kamuya açık son ek ve onun solundaki tek etikettir: burada example.org; .com.tr gibi iki parçalı bir uzantıda üç etiket olur. Soldaki her şeyi o alanın sahibi istediği gibi yazar.
  • Homoglif (homoglyph): Başka bir alfabeden aynı görünen bir harf: Latin o yerine Kiril о (U+043E). Uluslararası karakterli alan adları (IDN) DNS'e ASCII biçiminde sorulur; bu biçim Punycode ile üretilir ve etiket xn-- önekiyle başlar (RFC 5891, RFC 3492). Kiril o'lu оrnekbank.example, DNS'te xn--rnekbank-mbh.example olur. Başlıkta, günlükte ya da proxy kaydında bir xn-- etiketi görürseniz ekrandaki görüntüsünü çözüp taklit edilen adı arayın.

Görünen ad sahteciliği (display name spoofing) daha da basittir. From alanının iki parçası vardır: görünen ad ve adres. Görünen adı gönderen istediği gibi yazar ve pek çok istemci, özellikle telefonda, yalnızca onu gösterir. "Selin Aksoy (Genel Müdür)" adı, sıradan bir ücretsiz posta adresinin önüne yazılabilir. Görünen adın içine bir alan adı koymak da yaygındır: "BT Hizmet Masası | example.com" yazan bir ileti example.com'dan gelmiyor olabilir.

Pratik yol: From'daki adresin alan adını bilinen alanlarla karakter karakter karşılaştırın ve alanın kayıt tarihine bakın; birkaç günlük bir alan güçlü bir işarettir.

Bağlantılar: tıklamadan incelemek

Bir bağlantıyı incelemenin ilk kuralı onu tıklamamaktır, analist olarak bile. Bağlantı çoğu zaman alıcıya özel bir belirteç (token) taşır: siz açtığınızda saldırgan, o kullanıcının iletiyi açtığını ve adresin canlı olduğunu öğrenir; bazı sayfalar ilk açılışta zararlı dosyayı indirmeye de başlar.

Bağlantıyı iletinin ham metninden, HTML'deki href değerinden kopyalayın; kullanıcının gördüğü metin ile href farklı olabilir.

Kayda yazarken etkisizleştirin (defang): http yerine hxxp, noktalar yerine [.]. Böylece kimse yanlışlıkla tıklayamaz, uygulamalar da önizleme için adresi çağırmaz: hxxps://ornekbank[.]example[.]hesap-dogrula[.]example[.]org/giris.

Bağlantıyı okurken dikkat edilecekler:

  • Alan adı: Önceki bölümdeki oyunlar. @ işaretinden önceki her şey kullanıcı bilgisidir; tarayıcı @'den sonraki sunucuya gider.
  • Yönlendirmeler: Bağlantı güvenilir bir siteye gidip oradan başka yere yönlendirebilir. Bir sitenin ?url= gibi bir parametreyle herhangi bir adrese yönlendirmesine açık yönlendirme (open redirect) denir; saldırgan güvenilir alan adının arkasına saklanır.
  • URL kısaltıcılar (URL shortener): Asıl hedefi gizler.
  • İzleme parametreleri (tracking parameters): utm_source gibi pazarlama parametreleri zararsızdır; ama ?u= ya da ?id= ile taşınan, Base64'e benzeyen bir değer çoğu zaman alıcının kimliğidir. Çözüp görün: kullanıcının adresi çıkıyorsa ileti ona özel hazırlanmıştır.

Hedefi öğrenmek için tıklamak yerine bir URL tarama hizmeti (adresi kendi sunucularından açıp ekran görüntüsünü, yönlendirmelerini ve indirilen dosyaları raporlayan hizmet) ya da kurumun kum havuzu (sandbox) kullanılır. Alanın kayıt tarihine (WHOIS ya da RDAP), itibarına ve proxy ile DNS günlüklerinde daha önce görülüp görülmediğine bakılır.

QR kodu gövdede ya da ekli bir PDF'te bir resimdir; bağlantı tarayan ağ geçitleri onu metin olarak görmeyebilir ve kullanıcı kodu telefonuyla okuyunca kurumsal korumanın dışına çıkar. Bu türe QR oltalaması (quishing) denir. Analist kodu bir çözücüyle metne çevirir ve çıkan adresi diğer bağlantılar gibi inceler.

Ekler: uzantıya değil içeriğe bakmak

Bir dosyanın türünü adı değil, ilk baytları söyler. Pek çok dosya biçimi bilinen bir dosya imzasıyla (file signature, magic bytes) başlar: PDF %PDF, ZIP ve Office Open XML belgeleri (.docx, .xlsx) PK, Windows çalıştırılabilir dosyaları MZ ile. Fatura.pdf adlı bir ek MZ ile başlıyorsa bir PDF değil, bir programdır.

Çift uzantı (double extension): Windows, bilinen dosya türlerinin uzantısını varsayılan olarak gizler. Fatura_2026-11.pdf.exe dosyası Gezgin'de Fatura_2026-11.pdf görünür; saldırgan bir de PDF simgesi koyarsa fark edilmez. Ek adlarını her zaman ham metinden, tam haliyle okuyun.

Arşivler ve kapsayıcılar: Zararlı dosya bir ZIP, RAR ya da ISO gibi bir disk görüntüsünün içine konur. Parolası gövdede yazan şifreli bir arşivin amacı, ağ geçidindeki tarayıcının içini görmesini engellemektir. Bazı arşiv ve disk görüntüsü araçları da içinden çıkan dosyalara aşağıda anlatılan Web İşaretini taşımaz (T1553.005, Mark-of-the-Web Bypass).

HTML kaçakçılığı (HTML smuggling, T1027.006): Ek yalnızca bir HTML dosyasıdır; zararlı dosya içinde kodlanmış metin olarak durur ve sayfa açılınca JavaScript onu kullanıcının bilgisayarında dosyaya dönüştürür. Ağ geçidi yalnızca metin görür. Ekli HTML başka bir şey de olabilir: kurumun oturum açma ekranına benzeyen ve parolayı saldırgana gönderen yerel bir form.

Office makroları: VBA makroları uzun süre en yaygın ilk erişim yoluydu. Microsoft bu yüzden Windows'taki Office uygulamalarında (Access, Excel, PowerPoint, Project, Publisher, Visio, Word) internetten gelen dosyalardaki makroları varsayılan olarak engeller. İnternetten inen ya da e-posta ekinden kaydedilen dosyaya Windows bir Web İşareti (Mark of the Web, MOTW) ekler; Office bu işareti görünce makroyu çalıştırmaz ve 'Etkinleştir' düğmesi olmayan bir SECURITY RISK uyarısı gösterir. Makro ancak kullanıcı dosyanın Özellikler penceresinde 'Engellemeyi kaldır' derse çalışabilir; bunu isteyen bir ileti kendi başına güçlü bir işarettir.

Her ekin özetini (hash) alıp itibar hizmetlerinde arayın. Bulunmayan bir özet yalnızca bilinmiyordur, temiz değildir. Dosyanın kendisini herkese açık bir hizmete yüklemeyin: kuruma özel bir belge kurum bilgisi taşıyabilir ve yükleme saldırgana fark edildiğini gösterebilir. Önce özetle arayın, dosyayı kurumun kendi kum havuzunda çalıştırın; derin inceleme Zararlı yazılım triyajı dersinde.

Bağlantısız saldırı: BEC ve fatura dolandırıcılığı

En pahalı e-posta saldırıları çoğu zaman hiç bağlantı ve ek taşımaz. İş e-postası ele geçirme (business email compromise, BEC), bir yöneticinin, tedarikçinin ya da iş ortağının kılığına girip kurumu para göndermeye ya da bilgi vermeye ikna etmektir. İletide tarayıcıların yakalayacağı hiçbir şey yoktur: yalnızca düz metin ve bir istek. MITRE ATT&CK kılık değiştirmeyi T1684.001 (Social Engineering: Impersonation; ATT&CK v20'den önce T1656) olarak sınıflar.

Üç tipik biçim vardır:

  • Yönetici taklidi: 'Toplantıdayım, arayamam. Bugün gizli bir ödeme yapmamız gerekiyor.' Görünen ad yöneticinindir, adres değil.
  • Fatura dolandırıcılığı: Bilinen bir tedarikçi adına 'banka hesabımız değişti, ödemeyi yeni IBAN'a yapın.' Benzer bir alandan ya da tedarikçinin gerçekten ele geçirilmiş kutusundan gelir.
  • Yazışma kaçırma (thread hijacking): Ele geçirilen kutudaki gerçek bir yazışmaya 'RE:' ile cevap verilir; konu, geçmiş ve imza gerçektir.

İkinci ve üçüncü biçimde ileti tedarikçinin kendi sunucusundan geldiği için SPF, DKIM ve DMARC'ın üçü de geçer. Başlık hiçbir şey göstermeyebilir; işaretler içeriktedir: aciliyet, gizlilik isteği, olağan süreci atlatma, banka bilgisinin değişmesi, Reply-To'nun başka bir alana gitmesi, ilk kez görülen bir gönderim IP'si ya da ülkesi.

Tek güvenilir denetim bant dışı doğrulamadır (out-of-band verification): tedarikçiyi iletideki numaradan değil, sözleşmede ya da kurumun kayıtlarında zaten bulunan numaradan aramak. İletiye cevap yazarak sormak işe yaramaz; cevabı saldırgan okur. Gerçek bir tedarikçinin ele geçirildiği anlaşılırsa onun alan adını engellemek yerine tedarikçiye haber verilir ve yalnızca kötüye kullanılan adres ya da içerik engellenir.

Kendi kurumunuzdaki ele geçirilmiş bir hesap iç kullanıcılara oltalama gönderiyorsa bu T1534'tür (Internal Spearphishing): ileti tamamen içeriden gelir.

Karar ve müdahale

İnceleme bir kararla biter: zararsız (meşru bir ileti, örneğin gerçek bir bülten), istenmeyen posta (spam, ama hedefli değil), oltalama ya da simülasyon (kurumun kendi farkındalık testi). Karar oltalamaysa müdahale dört adımdır.

  • Kapsam: Aynı iletiyi başka kim aldı? E-posta platformunun mesaj izleme (message trace) aracında gönderen adresi, konu, Message-ID ve gönderen IP'siyle aranır. Sonra kim tıkladı: proxy ve DNS günlüklerinde bağlantının alanı, ağ geçidinin tıklama kayıtları, ek açıldıysa uç nokta verisi.
  • Temizleme (purge): İleti teslim edilen bütün posta kutularından silinir. Yumuşak silme (soft delete) iletiyi kullanıcının kurtarılabilir öğelerine taşır; sert silme (hard delete) kalıcı silinmeye işaretler.
  • Engelleme: Gönderen adresi ya da alan adı, bağlantının alan adı ve URL'si, ekin özeti, gerekiyorsa gönderen IP'si e-posta güvenliğinde ve proxy ya da DNS filtresinde engellenir.
  • Kimlik bilgisi: Bir kullanıcı sahte sayfaya parolasını girdiyse parola sıfırlanır ve açık oturumlar sonlandırılır; yalnızca parola sıfırlamak, saldırganın çaldığı oturum belirtecini her zaman geçersiz kılmaz. Hesaba yeni eklenmiş bir MFA yöntemi, yönlendirme ya da gelen kutusu kuralı olup olmadığına ve oturum açma günlüklerine bakılır.

Son adım çoğu zaman unutulur: bildiren kullanıcıya dönüş. Kararı kısaca söyleyin ve teşekkür edin; tıklamış olsa bile suçlamayın. Bildiren kullanıcı, kurumun en ucuz algılayıcısıdır; suçlanan kullanıcı bir daha bildirmez.

Kayda göstergeleri etkisizleştirilmiş biçimde, kararı gerekçesiyle ve her işlemi saatiyle yazın.

Akılda kalsın

  • Analiz iletinin aslıyla (.eml, ileti kaynağı ya da ek olarak iletme) yapılır; normal iletme başlıkları yeniden yazar ve özgün Received, Authentication-Results ve Message-ID'yi kaybettirir.
  • Başlıkta yalnızca kendi MX'inizin Received satırı ve onun üstündeki, kendi adınızı taşıyan Authentication-Results güvenilirdir; altındaki her şeyi gönderen yazmış olabilir.
  • spf, dkim ve dmarc pass, yalnızca geçen alan adının sahibinin onayıdır; saldırganın kendi alanından gönderdiği oltalama üçünden de geçer. Doğru soru 'geçen alan kimin?' sorusudur.
  • Bağlantı tıklanmaz: href ham metinden okunur, kayda hxxp ve [.] ile etkisizleştirilerek yazılır, hedef URL tarama hizmeti ya da kum havuzuyla öğrenilir; kayıtlı alan adı sağdan okunur, xn-- etiketleri çözülür.
  • Ekin türünü ilk baytlar söyler (MZ program, PK ZIP ve Open XML, %PDF); Office internetten gelen (MOTW, ZoneId=3) dosyalarda makroları varsayılan olarak engeller; müdahale kapsam, temizleme, engelleme, kimlik bilgisi ve bildirene dönüş adımlarıyla tamamlanır.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
OltalamaPhishingGüvenilen birinin kılığına girerek kullanıcıyı tıklamaya, dosya açmaya, parola girmeye ya da ödeme yapmaya ikna etme saldırısı.
Balina avıWhalingÜst yöneticileri hedefleyen hedefli oltalama.
Zarf göndereniEnvelope sender, Return-PathSMTP'deki MAIL FROM adresi; son teslimde Return-Path alanına yazılır ve SPF'in baktığı alandır.
Yanıt adresiReply-ToYazarın cevapların gönderilmesini önerdiği adres; From'dan başka bir alana gidiyorsa dikkat ister.
Kimlik doğrulama sonuçlarıAuthentication-ResultsAlıcı sunucunun SPF, DKIM ve DMARC sonuçlarını yazdığı başlık alanı (RFC 8601).
Yazım hatası alanıTyposquattingBilinen bir alan adının bir harfi değiştirilmiş, eksik ya da fazla yazılmış benzeri.
HomoglifHomoglyphBaşka bir alfabeden, aynı görünen harf; Latin o yerine Kiril о gibi.
PunycodePunycodeUluslararası karakterli alan adını DNS için ASCII'ye çeviren kodlama; etiketler xn-- ile başlar.
Görünen ad sahteciliğiDisplay name spoofingFrom alanının görünen ad kısmına güvenilen birinin adını yazıp başka bir adresten göndermek.
EtkisizleştirmeDefangingBir URL ya da adresi kayıtta tıklanamaz hale getirmek: hxxp, [.] gibi.
Açık yönlendirmeOpen redirectBir sitenin parametreyle verilen herhangi bir adrese yönlendirmesi; saldırgan güvenilir alanın arkasına saklanır.
QR oltalamasıQuishingBağlantının metin yerine QR kodu resmi olarak verildiği oltalama.
Dosya imzasıFile signature, magic bytesBir dosya biçimini tanıtan ilk baytlar: MZ, PK, %PDF gibi.
HTML kaçakçılığıHTML smugglingZararlı dosyanın bir HTML sayfasında kodlanmış taşınıp tarayıcıda dosyaya dönüştürülmesi (T1027.006).
Web İşaretiMark of the Web (MOTW)Windows'un internetten gelen dosyanın Zone.Identifier akışına yazdığı köken bilgisi; Office makro engeli buna dayanır.
İş e-postası ele geçirmeBusiness email compromise (BEC)Yönetici ya da tedarikçi kılığında, çoğu zaman bağlantısız ve eksiz, ödeme ya da bilgi isteyen dolandırıcılık.
Mesaj izlemeMessage traceBir iletinin kurumun posta sisteminde kimlere ulaştığını ve ne olduğunu gösteren araç.
TemizlemePurge (search and purge)Teslim edilmiş bir iletinin bütün posta kutularından aranıp silinmesi; yumuşak ya da sert silme.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • CompTIA Security+ SY0-801 2.3: Describe threat vectors and sources (message-based email, QR codes, embedded macros)
  • CompTIA Security+ SY0-801 2.5: Given a scenario, analyze indicators of malicious activity (phishing, spear phishing, whaling, quishing, impersonation; hash ve domain göstergeleri)
  • CompTIA Security+ SY0-801 4.1: Given a scenario, apply mitigating controls, techniques, and solutions to secure the environment (Email security: DMARC, SPF, DKIM; burada yalnızca sonuçları okunur)
  • CompTIA CySA+ CS0-004 1.2: Given a scenario, analyze indicators of potential malicious activity (typosquatting, URL shorteners, business email compromise)
  • CompTIA CySA+ CS0-004 1.3: Given a scenario, use tools to determine malicious activity (email analysis, file analysis, sandboxing, domain and IP reputation)
  • CompTIA CySA+ CS0-004 3.3: Given a scenario, implement incident response techniques (triage, evidence gathering, remediation and verification)
  • CompTIA Network+ N10-009 4.2: Summarize various types of attacks and their impact to the network (social engineering: phishing)

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: