Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 5: SOC'un izlediği sistemler · Ders 5.1

Windows 1: süreçler, servisler, kayıt defteri, hesaplar ve gruplar

Bir Windows bilgisayarında normal süreç ağacını, servisleri, kayıt defterindeki otomatik başlatma anahtarlarını ve hesapların SID'lerini okuyabilir, sahte bir süreci ya da bir kalıcılık girişini salt okunur komutlarla bulabilirsiniz.

  • 65 dk
  • 30 soru
  • 5 antrenman

Bir SOC analistinin önüne gelen uyarıların büyük kısmı bir Windows bilgisayarından gelir: 'şüpheli süreç', 'yeni servis', 'kayıt defterinde otomatik başlatma'. Bu uyarıları değerlendirmek için önce normalin neye benzediğini bilmek gerekir. lsass.exe'nin kaç tane olması, svchost.exe'nin kimden doğması, bir servisin hangi hesapla çalışması gerektiğini bilmeyen biri sahteyi göremez. Bu derste Windows'u bir analistin gözüyle okuyacağız: süreçleri ve süreç ağacını, açılıştan masaüstüne kadar çalışan sistem süreçlerini, servisleri ve zamanlanmış görevleri, kayıt defterini, hesapları, grupları ve SID'leri. Sonunda bir saldırganın bilgisayarda kalmak için kullandığı yerlerin listesini çıkaracak ve bunları kendi bilgisayarınızda salt okunur komutlarla denetleyeceksiniz. Olay günlükleri ve Sysmon bir sonraki dersin, Active Directory ondan sonrakinin konusudur.

Süreç, iş parçacığı ve süreç ağacı

Bir program diskte duran bir dosyadır, örneğin C:\Windows\System32\notepad.exe. Onu çalıştırdığınızda Windows bir süreç (process) oluşturur: programın bellekteki kopyası, ona ayrılmış adres alanı, açtığı dosyalar ve bağlantılar ve bir güvenlik kimliği. Sürecin yüklendiği dosyaya imaj (image) denir.

Süreç kodu kendisi çalıştırmaz; kodu içindeki iş parçacıkları (thread) çalıştırır. Her sürecin en az bir iş parçacığı vardır, çoğunun onlarca. İşlemci zamanını işletim sistemi iş parçacıklarına dağıtır.

Bir analist bir süreçte şu bilgilere bakar:

  • PID (process ID): Sürecin numarası. Süreç kapanınca numara boşa çıkar ve başka bir sürece verilebilir.
  • PPID (parent process ID): Süreci başlatan sürecin numarası.
  • İmaj yolu (image path): Dosyanın diskteki tam yeri. Ad aynı olsa bile yol farklıysa dosya farklıdır.
  • Komut satırı (command line): Programın hangi seçeneklerle başlatıldığı.
  • Kullanıcı ve oturum: Süreç hangi hesabın kimliğiyle ve hangi oturumda çalışıyor.

Her süreç başka bir süreç tarafından başlatılır. Başlatana ebeveyn (parent), başlatılana çocuk (child) denir; bu ilişkilerin tamamı bir süreç ağacı (process tree) oluşturur. Word'ün içinden açılan bir PowerShell, ağaçta Word'ün çocuğu olarak görünür.

SOC için bu dersin ana fikri buradadır: süreç adı tek başına az şey söyler. Ad yalnızca dosyanın adıdır ve saldırgan dosyasına istediği adı verebilir; zararlı bir program kendine svchost.exe diyebilir. Ağaç ise sürecin nereden geldiğini gösterir. Ebeveyni services.exe olan svchost.exe olağandır; ebeveyni bir Word belgesi olan svchost.exe değildir.

Bir incelik: Windows ebeveynin yalnızca numarasını saklar. Ebeveyn kapanmışsa araçlar ebeveyni 'yok' gösterir. PID'ler yeniden kullanıldığı için aynı numarayı sonradan alan alakasız bir süreç ebeveyn gibi görünebilir; görünen ebeveynin başlangıç zamanı çocuğunkinden sonraysa o gerçek ebeveyn değildir.

Açılıştan masaüstüne: normal süreç ağacı

Windows her açılışta aynı sırayla aynı sistem süreçlerini başlatır. Bu sırayı bilirseniz her sistem sürecinin ebeveynini, sayısını ve oturumunu da bilirsiniz:

  • System (PID 4): Çekirdeğin (kernel) iş parçacıklarını taşıyan süreçtir. Diskte ayrı bir exe'si yoktur; güncel Windows sürümlerinde PID'i 4'tür.
  • smss.exe (Session Manager): System'in çocuğudur. Her oturum için kendi kopyasını başlatır; bu kopya oturumun ilk süreçlerini başlattıktan sonra kapanır. Kalıcı olarak tek bir smss.exe görürsünüz.
  • Oturum 0 için: smss kopyası csrss.exe ve wininit.exe'yi başlatıp kapanır. Bu yüzden ikisinin de ebeveyni 'yok' görünür.
  • wininit.exe, services.exe'yi (servisleri yöneten süreç) ve lsass.exe'yi (Local Security Authority: parola denetimi, belirteç üretimi) başlatır. services.exe de bütün servisleri, bu arada svchost.exe kopyalarını başlatır.
  • Kullanıcı oturumu için: başka bir smss kopyası oturum 1'de ikinci bir csrss.exe ile winlogon.exe'yi başlatıp kapanır. winlogon oturum açma ekranını yönetir.
  • Kullanıcı parolasını girince winlogon userinit.exe'yi çalıştırır. userinit oturum hazırlığını yapar, kabuğu, yani explorer.exe'yi başlatır ve kapanır. Bu yüzden explorer.exe'nin ebeveyni de çoğunlukla 'yok' görünür. Kullanıcının açtığı programlar explorer.exe'nin çocuklarıdır.

Oturum (session), Windows'un süreçleri birbirinden ayırdığı bölmedir. Oturum 0 (session 0) servislerin ve sistem süreçlerinin oturumudur; Windows Vista'dan bu yana hiçbir kullanıcı burada masaüstü açmaz. İlk etkileşimli kullanıcı oturum 1'dedir; uzak masaüstüyle ya da kullanıcı değiştirerek bağlanan her yeni kullanıcı 2, 3 diye yeni bir oturum alır. Her oturumun kendi csrss.exe'si, her kullanıcı oturumunun kendi winlogon.exe'si vardır.

Bu yüzden iki csrss.exe görmek olağandır, iki lsass.exe görmek değildir. Kimlik bilgileri lsass.exe'nin belleğinde durduğu için saldırganların hedefidir (ATT&CK T1003.001, LSASS Memory); lsass.exe'nin adını taklit eden ikinci bir süreç de bu yüzden dikkatle aranır. Credential Guard açıksa Microsoft'un yalıtılmış LSA süreci (isolated LSA process) dediği LsaIso.exe de çalışır: kimlik sırlarını lsass.exe yerine o tutar. Gözlemde o da wininit.exe'nin çocuğudur ve olağandır.

Servisler ve zamanlanmış görevler

Servis (service), kullanıcı oturum açmasa da arka planda çalışan programdır: DHCP istemcisi, yazdırma biriktiricisi, Windows Update. Servisleri Service Control Manager (SCM) yönetir ve SCM, services.exe sürecinin kendisidir. Her servisin ayarları kayıt defterinde HKLM\SYSTEM\CurrentControlSet\Services\ altında, servisin adını taşıyan bir anahtarda durur: hangi programın çalışacağı (ImagePath), nasıl başlayacağı (Start) ve hangi hesapla çalışacağı (ObjectName).

Başlangıç türü (start type) servisin ne zaman başlayacağını söyler: otomatik (açılışta), gecikmeli otomatik (açılıştan biraz sonra), el ile (manual: bir program ya da kullanıcı isteyince) ve devre dışı (disabled: hiç başlamaz).

Servisler bir hesabın kimliğiyle çalışır. Üç yerleşik servis hesabı (service account) vardır:

  • LocalSystem: Bilgisayardaki en geniş yetki. Ağda bilgisayarın kendi hesabıyla görünür.
  • LocalService: Yerelde sıradan bir kullanıcı kadar yetki. Ağa kimliksiz (anonim) çıkar.
  • NetworkService: Yerelde sıradan kullanıcı yetkisi, ağda bilgisayarın hesabı.

Pek çok Windows servisi kendi exe'si olmayan bir DLL'dir ve svchost.exe (service host) adlı ortak bir barındırıcının içinde çalışır. Hangi barındırıcı grubunda çalışacağı komut satırındaki -k seçeneğiyle verilir: svchost.exe -k netsvcs, svchost.exe -k LocalServiceNetworkRestricted. Bu yüzden onlarca svchost.exe görmek olağandır. Microsoft'a göre Windows 10 sürüm 1703'ten bu yana, 3,5 GB'tan fazla belleği olan masaüstü sürümlerinde servislerin çoğu ayrı svchost.exe süreçlerine ayrılır; bu sayı da artmıştır.

Servisler üç yoldan okunur: komut isteminde sc query (durum) ve sc qc (yapılandırma), PowerShell'de Get-Service (durum) ve Get-CimInstance Win32_Service (yol, hesap ve başlangıç türü dahil). PowerShell'de sc yazarsanız başka bir komut çalışır; orada sc.exe yazın.

Zamanlanmış görev (scheduled task) ise belirli bir zamanda ya da olayda (açılış, oturum açma, boşta kalma) bir program çalıştıran kayıttır. Görevleri Task Scheduler servisi çalıştırır; tanımları C:\Windows\System32\Tasks altında durur. schtasks /query ve PowerShell'de Get-ScheduledTask ile listelenir. Görev bir kullanıcı adına ya da SYSTEM olarak çalışabilir.

Servis ve görev, saldırgan için aynı çekiciliği taşır: oturum açılmasa da, her açılışta ve çoğu zaman en yüksek yetkiyle çalışırlar.

Kayıt defteri

Kayıt defteri (registry), Windows'un ve programların ayarlarını tutan hiyerarşik veritabanıdır. Klasöre benzeyen anahtarlar (key) ve onların içindeki değerlerden (value) oluşur. Her değerin bir adı, bir türü ve bir verisi vardır. Sık görülen türler: REG_SZ (metin), REG_EXPAND_SZ (%windir% gibi değişken içeren metin), REG_DWORD (32 bitlik sayı), REG_MULTI_SZ (metin listesi).

En üstte kök anahtarlar durur. Bir analistin bilmesi gereken üçü şunlardır:

  • HKLM (HKEY_LOCAL_MACHINE): Bilgisayarın tamamına ait ayarlar. Yazmak için yönetici yetkisi gerekir.
  • HKU (HKEY_USERS): Bilgisayara yüklenmiş her kullanıcı profilinin ayarları; her kullanıcı, SID'iyle adlandırılmış bir anahtardır.
  • HKCU (HKEY_CURRENT_USER): Ayrı bir veri değildir; HKU altında, oturum açmış kullanıcının SID'iyle adlandırılmış anahtara bir kısayoldur. Kullanıcı kendi HKCU'suna yönetici olmadan yazabilir.

Kayıt defteri diskte kovan (hive) adı verilen dosyalarda saklanır. HKLM'nin SAM, SECURITY, SOFTWARE ve SYSTEM kovanları %SystemRoot%\System32\Config klasöründedir; kullanıcının kovanı profil klasöründeki NTUSER.DAT dosyasıdır. Adli incelemede bu dosyalar kopyalanıp başka bir bilgisayarda okunur.

Analistin ilk baktığı anahtarlar programların kendiliğinden başlatıldığı yerlerdir:

  • Run ve RunOnce: ...\Microsoft\Windows\CurrentVersion\Run altındaki her değer, oturum açılınca çalışan bir komut satırıdır. HKLM'deki her kullanıcı için, HKCU'daki yalnızca o kullanıcı için çalışır. RunOnce'taki komut bir kez çalışır ve değer silinir.
  • Services: Yukarıda gördüğünüz servis tanımları. Yeni bir anahtar, yeni bir servis demektir.
  • Winlogon: HKLM\SOFTWARE\Microsoft\Windows NT\CurrentVersion\Winlogon altında Userinit değeri userinit.exe'yi, Shell değeri explorer.exe'yi gösterir. Buraya eklenen bir program her oturum açılışında çalışır.
  • Image File Execution Options (IFEO): Bir program için hata ayıklayıcı (debugger) tanımlanan anahtardır. Bir exe'nin adı altına yazılan Debugger değeri, o exe her başlatıldığında onun yerine başka bir programın çalışmasına yol açar. Geliştiriciler için yapılmıştır, saldırganlar da kötüye kullanır.

Okumak için komut isteminde reg query, PowerShell'de Get-ItemProperty kullanılır. İkisi de yalnızca okur.

Hesaplar, gruplar, SID ve UAC

Windows'ta bir hesap (account) iki yerde tanımlanabilir. Yerel hesap (local account) yalnızca o bilgisayarın SAM veritabanında yaşar ve yalnızca orada geçerlidir. Etki alanı hesabı (domain account) Active Directory'de tanımlanır ve etki alanındaki her bilgisayarda kullanılabilir; ayrıntısı iki ders sonradır.

Windows hesapları ve grupları adlarıyla değil, SID (security identifier, güvenlik tanımlayıcısı) ile tanır. Dosya izinlerinde, belirteçlerde ve günlüklerde yazılı olan SID'dir; ad yalnızca görüntüdür. Ad değişse de SID değişmez, silinen bir hesabın SID'i de bir daha kullanılmaz. Aynı adla yeniden açılan hesap yeni bir SID alır ve eski izinlere sahip olmaz.

Bir SID şöyle okunur: S-1-5-21-1111111111-2222222222-3333333333-1003. S bunun bir SID olduğunu, 1 revizyonu, 5 tanımlayıcı otoritesini (NT Authority) söyler. 21-...-3333333333 bilgisayarın ya da etki alanının kimliğidir. Sondaki sayı RID (relative identifier, göreli tanımlayıcı)'dir: o bilgisayar ya da etki alanı içindeki hesabın numarası.

Bazı RID'ler her yerde aynıdır ve ezbere bilinir: 500 yerleşik Administrator hesabı, 501 Guest hesabı, 512 Domain Admins grubu, 513 Domain Users grubu. Microsoft'un protokol belgesine göre Windows yeni hesap ve gruplara RID'i 1000'den başlayarak verir; 1000'in altı özel hesaplara ayrılmıştır. Numaranın kendisinden hesabın kaçıncı olduğu çıkarılmaz; Windows kurulumu da bu aralıkta kendi hesaplarını açabilir. Yerleşik gruplar ise bilgisayar kimliği yerine 32 (Builtin) taşır: S-1-5-32-544 Administrators, S-1-5-32-545 Users, S-1-5-32-555 Remote Desktop Users. Servis hesaplarının da sabit SID'leri vardır: S-1-5-18 LocalSystem, S-1-5-19 LocalService, S-1-5-20 NetworkService.

Yetkiyi gruplar taşır. Administrators grubunun üyesi bilgisayarı yönetir; Users grubunun üyesi kendi işini yapar ama sistem ayarlarını değiştiremez; Remote Desktop Users grubunun üyesi uzak masaüstüyle oturum açabilir. Bir bilgisayar etki alanına katıldığında Domain Admins grubu yerel Administrators grubuna eklenir.

UAC (User Account Control, Kullanıcı Hesabı Denetimi) yöneticinin bile her şeyi yönetici yetkisiyle yapmasını engeller. Administrators üyesi biri oturum açtığında Windows ona iki erişim belirteci (access token) üretir: biri tam yönetici belirteci, öteki yönetici ayrıcalıkları ayıklanmış standart belirteç. Buna bölünmüş belirteç (split token) denir. Masaüstü ve oradan açılan programlar standart belirteçle çalışır; bir program yönetici yetkisi isteyince onay ekranı çıkar ve onay verilirse yalnızca o program tam belirteçle, yani yükseltilmiş (elevated) çalışır.

Kendi kimliğinize whoami /all ile bakarsınız: SID'iniz, gruplarınız, ayrıcalıklarınız ve bütünlük düzeyiniz. Hesapları net user ve PowerShell'de Get-LocalUser, grup üyelerini net localgroup Administrators ve Get-LocalGroupMember listeler.

SOC için: araçlar ve kalıcılık yerleri

Bir bilgisayarı canlı incelerken üç araç kullanılır:

  • Görev Yöneticisi (Task Manager): Herkesin elindedir. Ayrıntılar (Details) sekmesinde PID'i, kullanıcıyı ve oturumu görürsünüz; sütunlara komut satırını ve imaj yolunu ekleyebilirsiniz. Ebeveyni göstermez.
  • Process Explorer (Sysinternals): Süreçleri ağaç biçiminde gösterir: kim kimin çocuğu, hangi hesapla çalışıyor. Alt pencerede seçilen sürecin yüklediği DLL'leri ya da açtığı tutamaçları (handle) listeler; dosya imzasını doğrulayabilir.
  • Autoruns (Sysinternals): Bilgisayarda kendiliğinden çalışan her şeyi tek ekranda toplar: Run ve RunOnce, başlangıç klasörleri, servisler, sürücüler, zamanlanmış görevler, Winlogon girişleri. Microsoft imzalı girişleri gizleyip imzaları doğrulayınca geriye bakılacak kısa bir liste kalır. Komut satırı sürümü autorunsc'dir.

Saldırgan bir bilgisayara girdikten sonra ilk işlerinden biri, bilgisayar yeniden başlasa da geri gelmektir. Buna kalıcılık (persistence) denir. Bir analistin elindeki denetim listesi şudur:

  • Run ve RunOnce anahtarları, HKLM'de ve HKCU'da.
  • Başlangıç klasörleri: kullanıcınki %APPDATA%\Microsoft\Windows\Start Menu\Programs\Startup, herkesinki C:\ProgramData\Microsoft\Windows\Start Menu\Programs\StartUp.
  • Servisler: yeni ya da değiştirilmiş servis, özellikle System32 dışından ve LocalSystem olarak çalışan.
  • Zamanlanmış görevler: yeni görev, özellikle kullanıcının yazabildiği bir yoldan çalışan.
  • Winlogon Userinit ve Shell değerleri ile IFEO Debugger değerleri.
  • Yeni yerel hesaplar ve Administrators ya da Remote Desktop Users grubuna yeni eklenen üyeler.

Her yerde aynı soruyu sorarsınız: bu giriş hangi dosyayı çalıştırıyor, dosya nerede, kimin imzası var, ne zaman eklendi? Bir girişin varlığı tek başına suç değildir; Windows ve meşru programlar da bu yerleri kullanır. Normalden ayrılan, yani beklenmeyen yol, beklenmeyen imza, beklenmeyen zaman aranır. Süreçlerin ne zaman ve kimin tarafından başlatıldığını gösteren olay günlüklerini bir sonraki derste göreceğiz.

Akılda kalsın

  • Normal ağaç: System (PID 4), smss.exe, oturum 0'da csrss.exe ve wininit.exe; wininit.exe'den services.exe ve lsass.exe; services.exe'den svchost.exe (her biri -k ile); oturum 1'de csrss.exe ve winlogon.exe; winlogon.exe'den userinit.exe, ondan explorer.exe.
  • Sahte süreci dört işaret ele verir: yanlış yol (System32 dışı), yanlış ebeveyn, yanlış yazım (scvhost.exe), yanlış sayı ya da oturum (ikinci lsass.exe). Süreç adı değil, ağaç ve yol konuşur.
  • Servisi services.exe (SCM) yönetir; ayarları HKLM\SYSTEM\CurrentControlSet\Services altındadır. Servis hesapları: LocalSystem (S-1-5-18, en geniş), LocalService (S-1-5-19, ağda anonim), NetworkService (S-1-5-20, ağda bilgisayar hesabı).
  • Kalıcılık listesi: Run ve RunOnce (HKLM ve HKCU), başlangıç klasörleri, servisler, zamanlanmış görevler, Winlogon Userinit ve Shell, IFEO Debugger, yeni yerel hesaplar ve yönetici grubuna eklenen üyeler; hepsini Autoruns tek ekranda gösterir.
  • SID'in sonundaki RID hesabı söyler: 500 Administrator, 501 Guest, 512 Domain Admins, 544 Administrators (S-1-5-32-544); UAC yöneticiye iki belirteç verir ve programlar onay alınmadıkça standart belirteçle çalışır.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
SüreçProcessÇalışan bir programın bellekteki kopyası; kendi adres alanı, belirteci ve iş parçacıklarıyla.
İş parçacığıThreadBir sürecin içinde kodu çalıştıran birim; işlemci zamanı iş parçacıklarına dağıtılır.
Süreç ağacıProcess treeSüreçlerin ebeveyn ve çocuk ilişkisine göre dizilişi; kim kimi başlattı.
Ebeveyn süreç numarasıPPID (parent process ID)Bir süreci başlatan sürecin PID'i; ebeveyn kapanınca boşta kalır.
Oturum 0Session 0Servislerin ve sistem süreçlerinin çalıştığı, kullanıcı masaüstü açılmayan oturum.
ServisServiceKullanıcı oturumundan bağımsız, arka planda çalışan ve SCM'nin yönettiği program.
Servis Denetim YöneticisiService Control Manager (SCM)Servisleri başlatan, durduran ve izleyen bileşen; services.exe sürecidir.
Servis barındırıcısıService host (svchost.exe)DLL olarak yazılmış servisleri barındıran ortak süreç; grubu -k seçeneğiyle verilir.
Başlangıç türüStart typeServisin ne zaman başlayacağı: otomatik, gecikmeli otomatik, el ile, devre dışı.
Zamanlanmış görevScheduled taskBelirli bir zamanda ya da olayda bir programı belirli bir hesapla çalıştıran kayıt.
Kayıt defteriRegistryWindows'un ve programların ayarlarını anahtar ve değerler halinde tutan veritabanı.
KovanHiveKayıt defterinin diskte saklandığı dosya: SAM, SECURITY, SOFTWARE, SYSTEM, NTUSER.DAT.
Run anahtarıRun keyOturum açılışında çalışacak komut satırlarını tutan kayıt defteri anahtarı; RunOnce bir kez çalışır.
Güvenlik tanımlayıcısıSID (security identifier)Bir hesabı ya da grubu tanımlayan, hiç yeniden kullanılmayan benzersiz değer.
Göreli tanımlayıcıRID (relative identifier)SID'in sonundaki, hesabın bilgisayar ya da etki alanı içindeki numarası.
Yerel hesapLocal accountYalnızca bir bilgisayarın SAM veritabanında tanımlı ve yalnızca orada geçerli hesap.
Erişim belirteciAccess tokenBir sürecin kimliğini, gruplarını ve ayrıcalıklarını taşıyan güvenlik nesnesi.
Bölünmüş belirteçSplit tokenUAC'nin yöneticiye verdiği iki belirteç: standart ve tam yönetici.
Kullanıcı Hesabı DenetimiUAC (User Account Control)Yönetici yetkisinin yalnızca onay verilen programa verilmesini sağlayan Windows özelliği.
KalıcılıkPersistenceSaldırganın yeniden başlatma ya da oturum kapanmasından sonra bilgisayarda yeniden çalışabilmesi.
TaklitMasqueradingZararlı bir dosyaya, servise ya da göreve meşru birinin adını ya da yerini verme (T1036).
Sistemin kendi araçlarıyla saldırıLOLBin (living off the land binary)Saldırının, rundll32 ya da mshta gibi imzalı Windows programlarıyla yürütülmesi.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • CompTIA CySA+ CS0-004 1.1: Explain concepts related to system and network architecture in security operations (Operating system concepts: system hardening, file structure, critical files, system processes; Identity and access management: privileged access management)
  • CompTIA CySA+ CS0-004 1.2: Given a scenario, analyze indicators of potential malicious activity (Host-related indicators: unauthorized software; anomalous activity: suspicious or rogue processes, LOLBins and scripts, file system changes; unauthorized configuration)
  • CompTIA Security+ SY0-801 2.5: Given a scenario, analyze indicators of malicious activity (Indicators of compromise: malicious processes, file system artifacts; Application attacks: privilege escalation)
  • CompTIA Security+ SY0-801 4.5: Given a scenario, apply concepts related to identity and access management (Account types: user, privileged (local), service; Permissions assignments and implications)
  • CompTIA Network+ N10-009 ve Cisco CCNA 200-301: bu dersin konusu için ayrı bir hedef maddesi yoktur

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: