Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 1: Ağ katman katman · Ders 1.4

VLAN ve trunk (802.1Q), native VLAN

Bir switch'i VLAN'lara bölebilir, access ve trunk portları Cisco komutlarıyla kurup doğrulayabilir, 802.1Q etiketini alan alan okuyabilir ve yanlış VLAN, eksik izinli liste ya da native VLAN uyuşmazlığı gibi arızaları çıktılarından tanıyabilirsiniz.

  • 70 dk
  • 30 soru
  • 5 antrenman

Önceki derste switch'in MAC adres tablosunu nasıl doldurduğunu ve hedefini bilmediği ya da yayın olan bir çerçeveyi bütün portlarına yolladığını gördünüz. Bu ders o davranışın doğurduğu soruna bakar: bir switch'e bağlı herkes aynı yayın alanındadır. Çözüm, switch'i mantıksal olarak bölen VLAN'dır; iki switch arasında çerçevenin hangi VLAN'a ait olduğunu da 802.1Q etiketi taşır. Döngüleri önleyen spanning tree bir sonraki dersin konusudur.

Tek switch, tek yayın alanı: sorun ne?

Fabrika ayarlarındaki bir switch'e 48 bilgisayar takarsanız 48'i de aynı yayın alanı (broadcast domain) içinde olur. Yayın alanı, bir cihazın gönderdiği yayın çerçevesinin (hedef MAC adresi ff:ff:ff:ff:ff:ff) ulaştığı cihazların tümüdür. Bir bilgisayarın ARP sorusu ya da DHCP isteği, switch'in bütün portlarından çıkar.

Küçük bir ağda bu sorun değildir. Ağ büyüdükçe üç dert ortaya çıkar:

  • Yayın yükü: Her yayın her cihaza gider ve her cihaz onu işlemek zorunda kalır.
  • Güvenlik: Muhasebe ile misafir bilgisayarı aynı yayın alanındaysa birbirlerini 2. katmanda doğrudan görür; aralarında denetim yapacak bir yönlendirici ya da güvenlik duvarı yoktur.
  • Düzen: Bölümleri ayrı IP ağlarına koyup her birine ayrı kural yazmak istersiniz; her bölüme ayrı switch ve kablo pahalıdır.

İstenen şey şudur: aynı fiziksel switch üzerinde, birbirini görmeyen birkaç ayrı ağ. Bunu yapan özelliğin adı VLAN'dır.

VLAN: bir switch'i mantıksal olarak bölmek

VLAN (virtual LAN, sanal yerel ağ), bir switch'in portlarını gruplara ayırır ve her grubu ayrı bir yayın alanı yapar. Her VLAN'ın 1 ile 4094 arasında bir numarası ve isteğe bağlı bir adı vardır: VLAN 20 MUHASEBE, VLAN 30 IT gibi.

Kural tektir ve bütün dersin temelidir: switch, bir VLAN'dan gelen çerçeveyi yalnızca aynı VLAN'ın portlarına iletir. VLAN 20'deki bir bilgisayarın yayını VLAN 20'nin portlarından çıkar; VLAN 30'un portlarına hiç gitmez. Switch'in MAC adres tablosu da VLAN'a göre tutulur: her satırda adresin yanında öğrenildiği VLAN yazar.

Bunun iki sonucu vardır. Birincisi, tek switch artık birbirinden yalıtılmış birkaç switch gibi davranır. İkincisi, farklı VLAN'lardaki iki cihaz 2. katmanda birbirine hiçbir biçimde ulaşamaz; aynı switch'in yan yana iki portuna takılı olsalar bile. Konuşmaları gerekiyorsa araya 3. katmanda bir yönlendirici girmelidir.

Bu yüzden uygulamada her VLAN'a ayrı bir IP ağı verilir: VLAN 20 için 192.168.20.0/24, VLAN 30 için 192.168.30.0/24. Bir VLAN bir yayın alanıdır, bir yayın alanı da bir IP alt ağıdır. Bu üçlü eşleme ağ tasarımının en yaygın kalıbıdır.

VLAN bir güvenlik duvarı değildir ve trafiği şifrelemez; yalnızca ayırır. İki VLAN arasında neyin geçeceğine, aralarındaki yönlendiricideki erişim listesi (ACL) ya da güvenlik duvarı karar verir.

Access port ve trunk port

Bir switch portu VLAN'lar açısından iki kipten birinde çalışır.

Erişim portu (access port) tek bir VLAN'a üyedir ve uç cihazlar içindir: bilgisayar, yazıcı, sunucu. Bu porttan giren ve çıkan çerçeveler sıradan, etiketsiz (untagged) Ethernet çerçeveleridir. Bilgisayar hangi VLAN'da olduğunu bilmez; bilmesi de gerekmez. VLAN üyeliği bilgisayarın değil, portun özelliğidir. Bilgisayarı başka bir porta takarsanız o portun VLAN'ına geçer.

İki switch'iniz olduğunu ve her ikisinde de VLAN 20 ile VLAN 30'un bulunduğunu düşünün. Switch'ler arasında her VLAN için ayrı kablo çekmek gerekseydi on VLAN için on kablo ve on port harcanırdı. Bunun yerine tek bir bağlantı bütün VLAN'ları taşır. Bu bağlantıya trunk denir.

Trunk port birden çok VLAN'ın çerçevesini aynı kablodan geçirir. Burada bir sorun doğar: karşıdaki switch, gelen çerçevenin hangi VLAN'a ait olduğunu nereden bilecek? Çerçevenin kendisinde VLAN bilgisi yoktur. Çözüm, trunk'tan çıkan her çerçeveye VLAN numarasını taşıyan küçük bir etiket (tag) eklemektir. Bu işleme etiketleme (tagging), etiketin biçimini tanımlayan standarda da IEEE 802.1Q denir. Konuşmada 'dot1q' diye geçer.

Access portTrunk port
Kaç VLAN taşırBirBirden çok
ÇerçevelerEtiketsiz802.1Q etiketli (native VLAN dışında)
Karşısında ne olurUç cihaz: bilgisayar, yazıcı, sunucuSwitch, yönlendirici, etiket anlayan sunucu ya da erişim noktası
Cisco komutuswitchport mode accessswitchport mode trunk

Bir çerçevenin yolculuğu: etiket nerede takılır, nerede sökülür?

İki switch düşünün. SW-01'de MUH-01 (Fa0/1, VLAN 20) ve IT-01 (Fa0/3, VLAN 30), SW-02'de MUH-03 (Fa0/1, VLAN 20) ve IT-03 (Fa0/3, VLAN 30) var. İki switch Gi0/1 portlarından bir trunk ile bağlı. MUH-01, MUH-03'ün MAC adresini öğrenmek için bir ARP yayını gönderiyor.

  • MUH-01 sıradan, etiketsiz bir Ethernet çerçevesi yollar. SW-01 onu Fa0/1'den alır. Fa0/1 VLAN 20'nin access portu olduğu için switch çerçeveyi kendi içinde VLAN 20'ye ait sayar.
  • Çerçeve yayın olduğundan SW-01 onu VLAN 20'nin öteki portlarına iletir. Fa0/3 VLAN 30'dadır; oraya göndermez. IT-01 bu yayını hiç görmez.
  • Gi0/1 trunk'tır ve VLAN 20'yi taşır. SW-01 çerçeveyi buradan çıkarırken içine 4 baytlık 802.1Q etiketini koyar; etikette VLAN numarası olarak 20 yazar. Çerçevenin içeriği değiştiği için sondaki FCS'yi yeniden hesaplar.
  • SW-02 çerçeveyi Gi0/1'den alır, etiketi okur ve çerçevenin VLAN 20'ye ait olduğunu anlar. Onu yalnızca VLAN 20'nin portlarına iletir.
  • Fa0/1 bir access porttur. SW-02 çerçeveyi buradan çıkarmadan önce etiketi söker ve FCS'yi yeniden hesaplar. MUH-03'e ulaşan çerçeve, MUH-01'in gönderdiğinin aynısıdır: etiketsiz.

Özet: etiket yalnızca trunk üzerinde yaşar. Uç cihazlar onu hiç görmez; switch de çerçevenin MAC adreslerine dokunmaz, yalnızca etiketi ekler ve çıkarır.

Native VLAN, izinli liste ve VLAN 1

Native VLAN: 802.1Q trunk'ta bir VLAN'ın çerçeveleri etiketsiz gönderilir. Bu VLAN'a trunk'ın native VLAN'ı denir. Switch, trunk'tan etiketsiz bir çerçeve aldığında onu native VLAN'a ait sayar; native VLAN'a ait bir çerçeveyi trunk'a çıkarırken de etiket takmaz. Cisco switch'lerde native VLAN, değiştirilmedikçe VLAN 1'dir.

Bunun nedeni geriye dönük uyumdur: trunk'ın ucunda etiketi anlamayan eski bir cihaz varsa en azından bir VLAN'la konuşabilsin. Etiketsiz çerçevede VLAN numarası yazmadığı için hangi VLAN'a ait olduğuna her uç kendi ayarına bakarak karar verir. Bu yüzden native VLAN trunk'ın iki ucunda aynı olmalıdır. Bir uç 1, öbür uç 99 derse birinin VLAN 1'den etiketsiz gönderdiği çerçeve karşıda VLAN 99'a ait sayılır. Buna native VLAN uyuşmazlığı (native VLAN mismatch) denir; sonuçlarını Derinlemesine bölümünde göreceksiniz.

İzinli VLAN listesi (allowed VLAN list): Bir trunk varsayılan olarak switch'teki bütün VLAN'ları taşır. switchport trunk allowed vlan 20,30,99 komutundan sonra yalnızca bu üç VLAN'ı geçirir. Listeyi daraltmak, gereksiz yayınların her switch'e taşınmasını ve bir VLAN'ın gitmemesi gereken bir yere uzanmasını önler.

Varsayılan VLAN (default VLAN): Fabrika çıkışı bir Cisco switch'te bütün portlar VLAN 1'dedir. VLAN 1 silinemez. Switch'in kendi denetim protokolleri (CDP, DTP, VTP gibi) de çerçevelerini VLAN 1 üzerinden gönderir. Bu yüzden iyi uygulama, VLAN 1'i boş bırakmaktır:

  • Kullanıcı portları VLAN 1'den alınıp bölümlerinin VLAN'ına konur. Böylece yeni takılan, hiç ayar yapılmamış bir porttaki cihaz kimsenin bulunduğu bir ağa düşmez.
  • Trunk'ların native VLAN'ı, hiçbir kullanıcının bulunmadığı ayrı bir VLAN'a alınır (bu derste VLAN 99).
  • Kullanılmayan portlar kimsenin kullanmadığı bir VLAN'a alınır ve shutdown ile kapatılır.

Ses VLAN'ı (voice VLAN): Masadaki IP telefona ve arkasına takılan bilgisayara tek port yeter: switchport voice vlan 110 yazılan bir access port, bilgisayarın verisini kendi access VLAN'ında etiketsiz, telefonun sesini ise ses VLAN'ında 802.1Q etiketiyle taşır.

Cisco'da kurmak: komutlar

Kurulum üç adımdır: VLAN'ı oluşturmak, uç cihaz portlarını VLAN'a atamak, switch'ler arasındaki portu trunk yapmak. Aşağıdaki kutuda SW-01'in tam kurulumu var; SW-02'de aynısı yapılır.

  • vlan 20 VLAN'ı oluşturur ve onun ayar kipine girer; name MUHASEBE ad verir. Ad verilmezse switch VLAN0020 adını kullanır.
  • switchport mode access portu kalıcı olarak access yapar, switchport access vlan 20 VLAN 20'ye atar. İkisi ayrı komutlardır ve ikisi de yazılmalıdır.
  • switchport mode trunk portu kalıcı olarak trunk yapar; switchport trunk native vlan 99 native VLAN'ı, switchport trunk allowed vlan 20,30,99 izinli listeyi belirler.
  • switchport nonegotiate portun karşı tarafla trunk pazarlığı yapmasını kapatır. Nedenini Derinlemesine bölümünde DTP başlığında göreceksiniz.

Birkaç porta aynı ayarı vermek için interface range kullanılır. Doğrulama: show vlan brief ve show interfaces trunk.

Bir trunk'ın çalışması için taşınacak VLAN'ın iki switch'te de oluşturulmuş olması gerekir. VLAN'ı yalnızca bir switch'te oluşturmak, en sık unutulan adımdır.

SW-01: iki VLAN, dört access port, bir trunk
SW-01> enable
SW-01# configure terminal
SW-01(config)# vlan 20
SW-01(config-vlan)# name MUHASEBE
SW-01(config-vlan)# exit
SW-01(config)# vlan 30
SW-01(config-vlan)# name IT
SW-01(config-vlan)# exit
SW-01(config)# vlan 99
SW-01(config-vlan)# name NATIVE
SW-01(config-vlan)# exit
SW-01(config)# interface range fastEthernet 0/1 - 2
SW-01(config-if-range)# switchport mode access
SW-01(config-if-range)# switchport access vlan 20
SW-01(config-if-range)# exit
SW-01(config)# interface range fastEthernet 0/3 - 4
SW-01(config-if-range)# switchport mode access
SW-01(config-if-range)# switchport access vlan 30
SW-01(config-if-range)# exit
SW-01(config)# interface gigabitEthernet 0/1
SW-01(config-if)# switchport mode trunk
SW-01(config-if)# switchport trunk native vlan 99
SW-01(config-if)# switchport trunk allowed vlan 20,30,99
SW-01(config-if)# switchport nonegotiate
SW-01(config-if)# end
SW-01# show vlan brief
SW-01# show interfaces trunk

VLAN'lar arası yönlendirme: ana hatlarıyla

VLAN'ları kurduğunuz anda Muhasebe ile IT birbirine ulaşamaz olur. Çoğu zaman istenen tam yalıtım değil, denetimli erişimdir: Muhasebe IT'deki sunucuya ulaşabilsin, ama yalnızca izin verilen yoldan. Farklı VLAN'lar farklı IP ağları olduğu için aralarındaki trafik bir 3. katman cihazından geçmek zorundadır. Buna VLAN'lar arası yönlendirme (inter-VLAN routing) denir ve iki yaygın yolu vardır.

Router on a stick: Yönlendirici switch'e tek kabloyla bağlanır; switch tarafındaki port trunk yapılır. Yönlendiricinin o tek arayüzü, her VLAN için bir alt arayüz (subinterface) olarak bölünür (Gi0/0.20, Gi0/0.30); her birine o VLAN'ın etiketi ve ağından bir IP adresi verilir. Bu adres o VLAN'ın ağ geçididir. VLAN 20'den VLAN 30'a giden paket trunk'tan 20 etiketiyle yönlendiriciye çıkar ve aynı kablodan 30 etiketiyle geri döner.

Katman 3 switch ve SVI: Yönlendirmeyi switch'in kendisi yapar. Her VLAN için switch'te bir sanal arayüz oluşturulur: interface vlan 20. Bu arayüze SVI (switched virtual interface) denir; IP adresi o VLAN'ın ağ geçidi olur. Trafik switch'ten dışarı çıkmadan yönlendirilir, bu yüzden tek kablonun darboğazı yoktur. Kurumsal ağlarda yaygın olan yöntem budur.

Bu 3. katman geçiş noktası, VLAN'lar arasındaki trafiği denetlemenin doğal yeridir.

Akılda kalsın

  • Bir VLAN bir yayın alanıdır ve uygulamada bir IP alt ağıdır; switch bir çerçeveyi yalnızca geldiği VLAN'ın portlarına iletir, farklı VLAN'lar ancak 3. katmandan (router on a stick ya da SVI) geçerek konuşur.
  • Access port tek VLAN'a üyedir ve çerçeveleri etiketsizdir; trunk port birden çok VLAN'ı 802.1Q etiketiyle taşır. Etiket yalnızca trunk'ta yaşar, uç cihaz onu görmez.
  • 802.1Q etiketi 4 bayttır, kaynak MAC ile EtherType arasına girer: TPID 0x8100 (16 bit), PCP (3 bit), DEI (1 bit), VLAN ID (12 bit; 1 ile 4094 arası kullanılır). Etiket eklenince FCS yeniden hesaplanır, en büyük çerçeve 1522 bayt olur.
  • Native VLAN trunk'ta etiketsiz giden VLAN'dır, varsayılanı 1'dir ve iki uçta aynı olmalıdır. Uyuşmazlıkta trunk ayakta kalır; etiketsiz çerçeveler karşıda öbür VLAN'a girer ya da Cisco'nun spanning tree'si bu iki VLAN'ı portta engeller. Günlüğe %CDP-4-NATIVE_VLAN_MISMATCH yazılır.
  • Hiçbir port pazarlığa bırakılmaz: uç portlara switchport mode access, trunk'lara switchport mode trunk ve switchport nonegotiate; kullanıcılar VLAN 1'den alınır, native VLAN boş bir VLAN yapılır, izinli liste daraltılır. Doğrulama: show vlan brief ve show interfaces trunk.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
Sanal yerel ağVLAN (virtual LAN)Bir switch'in portlarını ayrı yayın alanlarına bölen mantıksal ağ; 1 ile 4094 arasında bir numarası vardır.
Yayın alanıBroadcast domainBir yayın çerçevesinin ulaştığı cihazların tümü; her VLAN ayrı bir yayın alanıdır.
Erişim portuAccess portTek bir VLAN'a üye olan, uç cihazın bağlandığı ve çerçeveleri etiketsiz taşıyan port.
TrunkTrunk (trunk port, trunk link)Birden çok VLAN'ın çerçevesini 802.1Q etiketiyle aynı bağlantıdan taşıyan port ya da bağlantı.
IEEE 802.1QIEEE 802.1Q (dot1q)Çerçeveye VLAN etiketi eklenmesini tanımlayan standart.
EtiketTag (802.1Q tag)Çerçevede kaynak MAC ile EtherType arasına giren, VLAN numarasını taşıyan 4 baytlık alan.
EtiketlemeTaggingTrunk'a çıkan çerçeveye 802.1Q etiketinin eklenmesi; etiketsiz çerçeveye untagged denir.
TPIDTag protocol identifierEtiketin ilk 16 biti; 0x8100 değeri çerçevenin 802.1Q etiketli olduğunu söyler.
PCPPriority code pointEtiketteki 3 bitlik öncelik alanı (0 ile 7 arası); 802.1p önceliği diye de anılır.
DEIDrop eligible indicatorEtiketteki 1 bitlik alan; 1 ise çerçeve tıkanıklıkta öncelikle atılabilir. Eski adı CFI'dır.
VLAN numarasıVID (VLAN identifier)Etiketteki 12 bitlik alan; 0 ve 4095 ayrılmıştır, 1 ile 4094 arası kullanılır.
Native VLANNative VLANTrunk'ta çerçeveleri etiketsiz gönderilen VLAN; Cisco'da varsayılanı 1'dir, iki uçta aynı olmalıdır.
Native VLAN uyuşmazlığıNative VLAN mismatchTrunk'ın iki ucunda native VLAN'ın farklı olması; etiketsiz çerçeveler karşıda başka VLAN'a girer.
İzinli VLAN listesiAllowed VLAN listBir trunk'ın taşımasına izin verilen VLAN'lar; varsayılan olarak hepsi, yani 1 ile 4094 arası.
Varsayılan VLANDefault VLANVLAN 1; fabrika çıkışı bütün portların bulunduğu, silinemeyen VLAN.
Ses VLAN'ıVoice VLANIP telefonun ses trafiği için ayrılan VLAN; aynı access portta veri etiketsiz, ses etiketli taşınır.
DTPDynamic Trunking Protocolİki Cisco portunun bağlantının trunk olup olmayacağını pazarlık ettiği protokol; güvenlik için kapatılır.
VLAN'lar arası yönlendirmeInter-VLAN routingFarklı VLAN'lardaki cihazların bir 3. katman cihazı üzerinden konuşması.
Router on a stickRouter on a stickTek trunk bağlantısı üzerinden, her VLAN için bir alt arayüzle yapılan VLAN'lar arası yönlendirme.
Alt arayüzSubinterfaceYönlendiricinin fiziksel arayüzünün bir VLAN'a ayrılmış mantıksal parçası: Gi0/0.20 gibi.
SVISwitched virtual interfaceKatman 3 switch'te bir VLAN'ın sanal arayüzü (interface vlan 20); adresi o VLAN'ın ağ geçididir.
VLAN atlamaVLAN hoppingBir VLAN'dan ötekine izinsiz geçme saldırılarının genel adı; switch taklidi ve çift etiketleme türleri vardır.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • Cisco CCNA 200-301 v1.1, 2.1: Configure and verify VLANs (normal range) spanning multiple switches (2.1.a Access ports (data and voice), 2.1.b Default VLAN, 2.1.c InterVLAN connectivity)
  • Cisco CCNA 200-301 v1.1, 2.2: Configure and verify interswitch connectivity (2.2.a Trunk ports, 2.2.b 802.1Q, 2.2.c Native VLAN)
  • CompTIA Network+ N10-009, Network Implementation alanı: switching teknolojilerini ve özelliklerini yapılandırma (VLAN, VLAN veritabanı, SVI; arayüz ayarlarında native VLAN, voice VLAN ve 802.1Q tagging)
  • CompTIA Network+ N10-009, Network Troubleshooting alanı: switching arızaları (yanlış VLAN ataması gibi) için belirtiden nedene gitme
  • CompTIA Security+ SY0-801, Security Architecture alanı: ağın bölümlere ayrılması (segmentation) kavramının ön bilgisi; VLAN atlama saldırıları 3. aşamada işlenir

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: