Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 1: Ağ katman katman · Ders 1.5

Spanning Tree: döngü ağı neden öldürür, STP nasıl durdurur

Bir switch ağında kökün hangi switch olacağını, hangi portun neden kapatılacağını kâğıt üzerinde bulabilir, `show spanning-tree` çıktısını okuyabilir, kökü bilerek yerleştirebilir ve kullanıcı portlarını PortFast ile BPDU guard kullanarak koruyabilirsiniz.

  • 70 dk
  • 30 soru
  • 4 antrenman

İki switch arasına ikinci bir kablo çekmek masum bir iştir: biri koparsa öteki taşısın. Ama Ethernet'te iki yol bir döngü demektir ve tek bir yayın çerçevesi o döngüde saniyeler içinde bütün ağı kilitleyebilir. Spanning tree, yedek kabloyu takılı tutup döngüyü kapatan protokoldür: fazla yolu bekletir, asıl yol kesilince açar. Bu derste döngünün ağı nasıl öldürdüğünü, switch'lerin kökü nasıl seçtiğini, hangi portun neden kapandığını, 30 ila 50 saniyelik beklemenin nereden geldiğini, Rapid STP'nin bunu nasıl kısalttığını ve kullanıcı portlarının nasıl korunduğunu öğreneceksiniz. VLAN ve trunk bir önceki dersin konusuydu; burada hepsini VLAN 1 üzerinde düşüneceğiz.

Yedek kablo neden istenir, neden tehlikelidir?

Bir binanın bütün katları tek bir kabloyla omurgaya bağlıysa o kablo ya da ucundaki port bozulduğunda kat karanlıkta kalır. Buna tek hata noktası (single point of failure) denir. Çaresi yedeklilik (redundancy), yani aynı yere ikinci bir yol çekmektir. Ağ tasarlayan herkes bunu ister.

Sorun, Ethernet'in ikinci yolu kaldıramamasıdır. Bir switch'in üç alışkanlığını hatırlayın: yayın (broadcast) çerçevesini geldiği port dışındaki bütün portlara yollar, tablosunda bulamadığı hedefe giden çerçeveyi de aynı biçimde taşırır (flooding), ve hangi MAC adresinin hangi portta olduğunu gelen çerçevenin kaynak adresinden öğrenir. Tek yollu bir ağda bu üçü kusursuz çalışır. İki yol olduğunda ise taşırılan çerçeve öteki yoldan geri gelir ve yeniden taşırılır. Buna döngü (loop) denir.

Yönlendiriciler de döngüye girebilir, ama orada bir sigorta vardır: IP başlığındaki TTL (time to live) her yönlendiricide bir azalır ve sıfıra inen paket atılır. Ethernet başlığında TTL yoktur. Çerçevenin kaç switch'ten geçtiğini sayan hiçbir alan bulunmaz, bu yüzden döngüye giren bir çerçeve, biri kabloyu çekene kadar döner.

Yani iki istek çatışır: yedek yol isteriz, döngü istemeyiz. Spanning tree protokolü (STP, Spanning Tree Protocol) bu çatışmayı çözer: kablolar takılı kalır, ama döngüyü kapatan portlardan biri veri taşımaz. Asıl yol kesilirse o port açılır.

Döngü ağı nasıl öldürür: üç belirti

Üç switch düşünün: SW-A, SW-B ve SW-C, üçgen biçiminde bağlı. PC-01 SW-B'ye, PC-02 SW-C'ye takılı. Spanning tree kapalı olsun. PC-01, PC-02'nin MAC adresini öğrenmek için tek bir ARP isteği yolluyor; ARP isteği bir yayındır.

1. Yayın fırtınası (broadcast storm). SW-B yayını hem SW-A'ya hem SW-C'ye yollar. SW-A kendisine geleni SW-C'ye, SW-C kendisine geleni SW-A'ya yollar. Artık üçgende biri saat yönünde, öteki ters yönde dönen iki kopya vardır ve hiçbiri durmaz. Sonraki her yayın bunlara eklenir. Bağlantılar dolar, switch'lerin işlemcisi tükenir, ağdaki her bilgisayar bu yayınların hepsini işlemek zorunda kalır. Kullanıcının gördüğü şey 'ağ çöktü'dür.

2. MAC tablosunun kararsızlığı (MAC table instability). SW-A, PC-01'in kaynak adresini taşıyan aynı çerçeveyi bir Fa0/1'den (SW-B yönü), bir Fa0/2'den (SW-C yönü) görür. Her seferinde tablosunu düzeltir: 'PC-01 Fa0/1'de', 'hayır, Fa0/2'de'. Adres iki port arasında gidip gelir; buna MAC flapping denir. Tablo yanlışken PC-01'e giden çerçeveler de yanlış porta gider.

3. Yinelenen çerçeveler (duplicate frames). Döngüdeki her tur, yayının bir kopyasını daha PC-02'ye teslim eder. Tek hedefli çerçeveler de taşırıldığında hedefe iki yoldan iki kez ulaşabilir. Üst katman protokollerinin bir kısmı bunu kaldırır, bir kısmı kaldıramaz.

Bu üçü birlikte gelir ve kendiliğinden geçmez; fırtına sırasında switch'e uzaktan bağlanmak da çoğu zaman mümkün olmaz, çünkü yönetim trafiği aynı kablolardan geçer. Bu yüzden spanning tree, yedekli her switch ağının ön koşuludur.

Dikkat: Döngü yalnızca bilerek çekilen yedek kablodan doğmaz. En sık nedeni, bir kullanıcının masasındaki küçük switch'in iki ucunu iki duvar prizine takması ya da aynı kablonun iki ucunun aynı switch'e sokulmasıdır.

Kök köprü: ağacın başladığı yer

Spanning tree'nin fikri adındadır: ağın bütün switch'lerine uzanan (spanning) ama içinde hiç döngü olmayan bir ağaç (tree) kurmak. Ağacın bir kökü olur, her switch köke giden en iyi tek yolunu seçer, ağacın dışında kalan bağlantılar bekletilir.

Protokol, switch'e eski adıyla köprü (bridge) der; switch çok portlu bir köprüdür ve terimler öyle kalmıştır. Her switch'in bir köprü kimliği (bridge ID) vardır. Kimlik iki parçadır: önce öncelik (priority), sonra switch'in MAC adresi.

  • Öncelik varsayılan olarak 32768'dir ve yalnızca 4096'nın katları olarak ayarlanabilir: 0, 4096, 8192 ve böyle 61440'a kadar.
  • Cisco switch'ler önceliğin içine VLAN numarasını da yazar; buna genişletilmiş sistem kimliği (extended system ID) denir. Bu yüzden VLAN 1'de varsayılan öncelik çıktıda 32768 değil, 32768 + 1 = 32769 görünür. 4096'lık adımın nedeni de budur; ayrıntısı Derinlemesine bölümünde.

Kök köprü (root bridge), köprü kimliği en küçük olan switch'tir. Önce öncelik karşılaştırılır; küçük olan kazanır. Öncelikler eşitse MAC adresi küçük olan kazanır.

Seçim şöyle işler: her switch açıldığında kendini kök sanar ve bunu komşularına duyurur. Kendisininkinden küçük bir kök kimliği duyan switch iddiasından vazgeçer ve duyduğu kökü komşularına aktarmaya başlar. Kısa süre sonra bütün ağ tek bir kökte anlaşır.

Buradaki tuzak şudur: hiç kimse önceliğe dokunmadıysa bütün switch'ler 32768'dedir ve kökü MAC adresi belirler. MAC adresi üretimde verilen bir sayıdır; en küçüğü, dolaptaki en eski ve en zayıf switch'e ait olabilir. İyi bir ağda kök tesadüfe bırakılmaz, omurgadaki güçlü switch'in önceliği bilerek düşürülür.

Yol maliyeti ve port rolleri: üçgen örneği

Kök belli olduktan sonra her switch 'köke en ucuz yolum hangisi?' diye sorar. Ucuzluğun ölçüsü yol maliyeti (path cost)dir: her portun hızına göre bir maliyeti vardır ve köke giden yoldaki maliyetler toplanır. IEEE'nin kısa maliyet tablosu ezberlenir: 10 Mb/s 100, 100 Mb/s 19, 1 Gb/s 4, 10 Gb/s 2. Hızlı bağlantı ucuzdur.

Her port üç rolden birini alır:

  • Kök port (root port): Kök olmayan her switch'in köke en düşük maliyetle giden tek portu. Kökün kendisinde kök port olmaz.
  • Atanmış port (designated port): Her kablo parçasında (segment) köke en yakın olan uç. O kablodan köke doğru trafiği bu port taşır. Kökün bütün portları atanmıştır.
  • Yedek port (alternate port): Ne kök ne atanmış olan port. Kapalı tutulur (blocking): kullanıcı çerçevesi almaz, vermez.

Örneğimiz: SW-A (MAC 0200.0000.000a), SW-B (0200.0000.000b), SW-C (0200.0000.000c). Üçünün önceliği 32768, bütün bağlantılar 100 Mb/s. Kablolar: SW-A Fa0/1 ile SW-B Fa0/1, SW-A Fa0/2 ile SW-C Fa0/1, SW-B Fa0/2 ile SW-C Fa0/2.

  • Adım 1, kök: Öncelikler eşit, en küçük MAC SW-A'da. Kök SW-A'dır; iki portu da atanmıştır.
  • Adım 2, kök portlar: SW-B köke Fa0/1'den 19 maliyetle, Fa0/2'den SW-C üzerinden 19 + 19 = 38 maliyetle ulaşır. Kök portu Fa0/1'dir. SW-C için de aynı hesapla Fa0/1.
  • Adım 3, kalan kablo: SW-B ile SW-C arasındaki kabloda iki uç da köke gitmiyor. Hangisi atanmış olacak? İki switch'in köke maliyeti eşit (19). Eşitlikte köprü kimliği küçük olan kazanır: SW-B. Demek ki SW-B Fa0/2 atanmış, SW-C Fa0/2 yedek ve kapalıdır.

Sonuç: üçgenin bir kenarı veri taşımaz, döngü yoktur. PC-01'den PC-02'ye giden çerçeve kısa yoldan (SW-B, SW-C) değil, kökün üzerinden (SW-B, SW-A, SW-C) gider. Spanning tree en kısa yolu değil, döngüsüz yolu verir; kökün nerede olduğu bu yüzden önemlidir.

Üçgen örneğinin sonucu
                 SW-A  (KÖK)
          32768 / 0200.0000.000a
        Fa0/1 Desg          Fa0/2 Desg
           |                    |
           | 19                 | 19
           |                    |
        Fa0/1 Root          Fa0/1 Root
        SW-B                 SW-C
 32768 / ...000b       32768 / ...000c
        Fa0/2 Desg -------- Fa0/2 Altn (BLK)
                     19

SW-B'nin köke maliyeti: 19   SW-C'nin köke maliyeti: 19
Eşitlik: köprü kimliği küçük olan SW-B atanmış uç olur.

BPDU, sayaçlar ve 30 ila 50 saniye

Switch'ler bütün bunları birbirine BPDU (bridge protocol data unit) adlı küçük çerçeveler göndererek kararlaştırır. Bir BPDU özetle şunu söyler: 'Benim bildiğim kök şu, ona maliyetim şu, ben şuyum, bu çerçeveyi şu portumdan yolluyorum.' Yanında üç sayacın değerini de taşır.

  • Hello süresi (hello time), 2 saniye: Kök her 2 saniyede bir BPDU üretir; öteki switch'ler onu atanmış portlarından aşağı aktarır.
  • En uzun yaş (max age), 20 saniye: Bir port, en son aldığı BPDU'daki bilgiyi bu kadar saklar. 20 saniye boyunca yenisi gelmezse bilgi eskimiş sayılır ve switch yeniden hesap yapar.
  • İletme gecikmesi (forward delay), 15 saniye: Bir port iletmeye geçmeden önce iki ara durumun her birinde bu kadar bekler.

Klasik STP'de (IEEE 802.1D) bir port dört durumdan geçer: blocking (kapalı; yalnızca BPDU dinler), listening (BPDU alır ve gönderir, rolünü kesinleştirir; henüz adres öğrenmez), learning (MAC adresi öğrenmeye başlar; hâlâ çerçeve iletmez), forwarding (iletir). Listening ve learning 15'er saniye sürer.

Bekleme hesabı buradan çıkar. Switch kök portunun düştüğünü kendi portunda görürse yedek portu hemen listening'e alır: 15 + 15 = 30 saniye. Arıza uzakta ise ve switch bunu yalnızca BPDU'ların kesilmesinden anlayabiliyorsa önce en uzun yaşın dolmasını bekler: 20 + 15 + 15 = 50 saniye. Klasik spanning tree'nin '30 ila 50 saniye' diye anılan yakınsama süresi (convergence) budur.

Neden bu kadar temkinli? Çünkü erken açılan bir port bir an için bile döngü kurarsa fırtına başlar. Protokol, yanlışlıkla döngü kurmaktansa ağı yarım dakika bekletmeyi seçer.

Rapid STP ve Cisco switch'lerin gerçekte çalıştırdığı

Yarım dakikalık kesinti bugünün ağları için uzundur. Rapid STP (RSTP, IEEE 802.1w) aynı ağacı kurar, kökü ve rolleri aynı kurallarla seçer, ama sayaç beklemek yerine komşusuyla konuşur.

  • Durumlar üçe iner: blocking ve listening'in yerini tek bir discarding durumu alır; learning ve forwarding kalır.
  • Roller ayrışır: kök ve atanmış roller aynıdır. Kapalı portun iki adı olur: alternate, köke giden yedek yoldur; backup, aynı kabloya ikinci kez bağlanmış yedek uçtur ve yalnızca hub gibi paylaşılan ortamlarda görülür.
  • Öneri ve onay (proposal, agreement): İki switch arasındaki noktadan noktaya bağlantıda atanmış port 'iletmeye geçmek istiyorum' der; karşı taraf döngü yaratabilecek öteki portlarını kapatıp onay verir ve port hemen açılır. Sayaç beklenmez.
  • Yedek port hazır bekler: Kök port düşerse alternate port doğrudan kök port olur ve iletmeye geçer.
  • Herkes hello gönderir: RSTP'de her switch kökü beklemeden her 2 saniyede kendi BPDU'sunu yollar. Art arda üç BPDU gelmezse (6 saniye) komşu kayıp sayılır; 20 saniye beklenmez.

Sonuç olarak RSTP çoğu arızada bir saniye dolayında, en kötü durumda birkaç saniyede toparlanır.

Cisco switch'lerde göreceğiniz adlar bunların VLAN başına çalışan sürümleridir. PVST+ (Per-VLAN Spanning Tree Plus), klasik 802.1D'yi her VLAN için ayrı bir ağaç olarak çalıştırır; her VLAN'ın kökü ayrı olabilir. Rapid PVST+ aynı şeyi 802.1w ile yapar. Varsayılan, modele ve yazılıma göre değişir: eski Catalyst yazılımlarında PVST+, yenilerinde Rapid PVST+. show spanning-tree çıktısındaki protocol ieee satırı PVST+, protocol rstp satırı Rapid PVST+ demektir. MSTP (Multiple Spanning Tree Protocol, IEEE 802.1s) ise çok sayıda VLAN'ı birkaç ağaca toplar; bu derste adını bilmeniz yeterlidir.

Ağın kenarı: PortFast, BPDU guard ve root guard

Spanning tree switch'ler arasındaki kablolar içindir, ama kuralları bilgisayar takılı portlara da uygulanır. Bir bilgisayarı prize taktığınızda port 30 saniye listening ve learning'de bekler. Bu sürede bilgisayar DHCP'den adres isteyip cevap alamayabilir.

PortFast bunun çaresidir: portu, bağlantı gelir gelmez doğrudan forwarding durumuna alır. Yalnızca tek bir uç cihazın takılı olduğu portlarda açılır; RSTP bu portlara kenar portu (edge port) der. PortFast spanning tree'yi kapatmaz, yalnızca beklemeyi atlar. Bu yüzden tehlikelidir de: o porta bir switch takılırsa port, döngü olup olmadığına bakmadan iletmeye başlamış olur.

BPDU guard bu açığı kapatır. Kural basittir: bir kullanıcı portuna BPDU gelmez, çünkü bilgisayar BPDU göndermez. Geliyorsa oraya bir switch takılmıştır. BPDU guard açık porta tek bir BPDU geldiğinde switch portu kapatır ve port err-disabled durumunda kalır: biri nedenini giderip portu elle açana, ya da kurtarma süresi ayarlıysa süre dolana kadar. PortFast ile BPDU guard bu yüzden birlikte kullanılır.

Root guard ise bir portun arkasından kök gelmesini yasaklar: o porta şimdiki kökten daha iyi bir BPDU gelirse port, o BPDU'lar kesilene kadar iletmeyi durdurur. Erişim switch'lerine bakan portlarda, kökün omurgada kalmasını güvenceye almak için kullanılır.

Son olarak, STP'nin birini kapattığı iki paralel kablonun ikisini de kullanmanın yolu EtherChannel'dır: iki kablo tek bir mantıksal bağlantı olarak demetlenir ve spanning tree onu tek port sayar. Ayrıntısı, HSRP ile birlikte, yedeklilik dersindedir.

Dikkat: PortFast'i başka bir switch'e, köprüye ya da hub'a giden porta açmayın. Geçici bile olsa bir döngü, fırtınanın başlaması için yeter.

Akılda kalsın

  • Ethernet çerçevesinde TTL yoktur; switch'ler arasındaki bir döngüde yayınlar sonsuza dek döner: yayın fırtınası, MAC tablosunun kararsızlığı ve yinelenen çerçeveler birlikte gelir.
  • Kök köprü, köprü kimliği (öncelik, sonra MAC) en küçük olan switch'tir; öncelik varsayılan 32768'dir, 4096'lık adımlarla ayarlanır ve VLAN numarası eklenmiş olarak görünür (VLAN 1'de 32769).
  • Her karşılaştırmada küçük olan kazanır ve sıra hep aynıdır: kök kimliği, köke maliyet (10 Mb/s 100, 100 Mb/s 19, 1 Gb/s 4, 10 Gb/s 2), gönderen köprü kimliği, gönderen port kimliği. Kök olmayan her switch'te bir kök port, her kabloda bir atanmış port vardır; geriye kalan port kapanır.
  • Klasik 802.1D'de hello 2, en uzun yaş 20, iletme gecikmesi 15 saniyedir; listening ve learning 15'er saniye sürer, bu yüzden yakınsama 30 ila 50 saniyedir. RSTP (802.1w) sayaç yerine öneri ve onay kullanır, durumları discarding, learning ve forwarding'dir; Cisco'da adları PVST+ ve Rapid PVST+'dır.
  • Kullanıcı portuna PortFast ile BPDU guard birlikte verilir: PortFast beklemeyi atlar, BPDU guard o porta BPDU gelirse portu err-disabled yapar. Kök, omurgadaki switch'e elle düşük öncelik verilerek yerleştirilir.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
DöngüLoop (bridging loop)İki switch arasında birden çok etkin yol bulunması; çerçeveler bu yollarda sonsuza dek döner.
Yayın fırtınasıBroadcast stormDöngüde dönen yayınların bağlantıları ve işlemcileri doldurup ağı kullanılamaz hale getirmesi.
YedeklilikRedundancyBir bağlantı ya da cihaz bozulduğunda işin sürmesi için ikinci bir yol bulundurmak.
Spanning tree protokolüSTP (Spanning Tree Protocol), IEEE 802.1DYedek yolları kapalı tutarak switch ağını döngüsüz bir ağaca çeviren protokol.
Köprü kimliğiBridge IDÖncelik ile MAC adresinden oluşan 8 baytlık switch kimliği; küçük olan üstündür.
Köprü önceliğiBridge priorityKöprü kimliğinin ilk parçası; varsayılan 32768, 4096'lık adımlarla ayarlanır.
Genişletilmiş sistem kimliğiExtended system IDÖncelik alanının alt 12 bitine yazılan VLAN numarası; çıktıdaki önceliğe eklenir.
Kök köprüRoot bridgeKöprü kimliği en küçük olan switch; ağacın başlangıcıdır ve bütün portları atanmıştır.
Yol maliyetiPath cost (root path cost)Köke giden yoldaki port maliyetlerinin toplamı; hızlı bağlantının maliyeti düşüktür.
Kök portRoot portKök olmayan bir switch'in köke en düşük maliyetle giden tek portu.
Atanmış portDesignated portBir kablo parçasında köke en yakın olan ve o parça için ileten port.
Yedek portAlternate portKöke giden ikinci yol; döngü olmasın diye kapalı tutulur, kök port düşünce yerini alır.
BPDUBPDU (bridge protocol data unit)Switch'lerin kökü, maliyeti ve kendi kimliklerini birbirine duyurduğu çerçeve.
Hello süresiHello timeBPDU'ların gönderilme aralığı; varsayılan 2 saniye.
En uzun yaşMax ageBir portun aldığı son BPDU'daki bilgiyi saklama süresi; varsayılan 20 saniye.
İletme gecikmesiForward delayListening ve learning durumlarının her birinin süresi; varsayılan 15 saniye.
YakınsamaConvergenceBir değişiklikten sonra bütün switch'lerin aynı ağaçta anlaşıp portların son durumuna gelmesi.
Rapid STPRSTP (Rapid Spanning Tree Protocol), IEEE 802.1wSayaç yerine öneri ve onay kullanan, saniyeler içinde yakınsayan spanning tree.
PVST+ ve Rapid PVST+Per-VLAN Spanning Tree Plus, Rapid PVST+Cisco'nun her VLAN için ayrı ağaç kuran kipleri; ilki 802.1D'ye, ikincisi 802.1w'ye dayanır.
PortFast (kenar portu)PortFast (edge port)Uç cihaza giden portu listening ve learning beklemeden doğrudan forwarding'e alan ayar.
BPDU guardBPDU guardBPDU alan portu kapatıp err-disabled durumuna alan koruma; PortFast ile birlikte kullanılır.
Root guardRoot guardBir porttan daha iyi bir kök duyurusu gelirse o portu root-inconsistent durumunda bekleten koruma.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • Cisco CCNA 200-301 v1.1, 2.5: Interpret basic operations of Rapid PVST+ Spanning Tree Protocol
  • Cisco CCNA 200-301 v1.1, 2.5.a: Root port, root bridge (primary/secondary), and other port names
  • Cisco CCNA 200-301 v1.1, 2.5.b: Port states and roles
  • Cisco CCNA 200-301 v1.1, 2.5.c: PortFast
  • Cisco CCNA 200-301 v1.1, 2.5.d: Root guard, loop guard, BPDU filter, and BPDU guard (bu derste BPDU guard ayrıntılı, ötekiler birer cümleyle)
  • CompTIA Network+ N10-009, Network Implementation alanı: switch teknolojilerini ve özelliklerini yapılandırma; spanning tree bu maddenin başlıklarından biridir
  • CompTIA Network+ N10-009, Network Troubleshooting alanı: switch sorunları, yani döngüler, kök köprü seçimi, port rolleri ve port durumları

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: