Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 1: Ağ katman katman · Ders 1.6

IPv4: başlık alan alan, TTL, parçalama

Bir IPv4 başlığının yirmi baytını elle çözebilir, alınan TTL değerinden gönderenin başlangıç değerini ve atlama sayısını tahmin edebilir, bir paketin hangi parçalara bölüneceğini hesaplayabilir ve bir adresin hangi özel aralığa ait olduğunu söyleyebilirsiniz.

  • 70 dk
  • 30 soru
  • 4 antrenman

Bir paket yakalamasında her satırın ortasında aynı yirmi bayt durur: IPv4 başlığı. Bu yirmi bayt paketin kimden geldiğini, kime gittiğini, yolda kaç yönlendirici geçtiğini, içinde ne taşıdığını ve bölünüp bölünmediğini söyler. Bu derste başlığı alan alan açacak, TTL'in neden var olduğunu ve bir analiste ne anlattığını görecek, büyük bir paketin küçük bir yola nasıl sığdırıldığını hesaplayacak ve sonunda gerçek bir başlığın baytlarını elle çözeceksiniz. Adresin kendisine yalnızca türleri kadar bakacağız; maske ve alt ağ hesabı sonraki iki dersin işidir.

Ağ katmanı çerçeveye ne ekler?

Ethernet çerçevesi bir cihazdan yandaki cihaza gider. Üzerindeki MAC adresi yalnızca o yerel ağda anlam taşır: bir MAC adresine bakarak cihazın hangi şehirde, hangi ağda olduğunu söyleyemezsiniz. Dünyadaki bütün cihazları tek bir yerel ağa koyamayacağımıza göre, ağlar arasında geçerli ikinci bir adrese ihtiyaç vardır.

Ağ katmanı (network layer) bunu ekler: IP adresi. IP adresi iki şey birden söyler: cihazın hangi ağda olduğunu ve o ağın içinde hangi cihaz olduğunu. Yönlendirici (router) adresin ağ kısmına bakar ve paketi o ağa doğru bir adım ilerletir. Adresin neresinin ağ, neresinin cihaz olduğunu maske belirler; onu sonraki derste hesaplayacağız.

Ağ katmanının veri birimi pakettir (packet); RFC 791 ona datagram der. Paket yol boyunca birçok farklı çerçevenin içinde taşınır. Her yönlendirici gelen çerçeveyi söker, paketi yeni bir çerçeveye koyar. Çerçeve bir atlama (hop) yaşar, paket uçtan uca yaşar.

IPv4 bilerek az şey vaat eder. Bağlantı kurmaz, paketin vardığını doğrulamaz, sırayı korumaz, kaybolanı yeniden göndermez. Buna en iyi çaba (best effort) teslimatı denir. Güvenilirlik isteyen uygulama bunu bir üst katmanda TCP'den alır. IP'nin işi tektir: paketi adresine doğru bir adım daha götürmek.

Bu işi yapmak için her paketin önüne bir başlık (header) konur. Başlık en az 20 bayttır ve yolculuk için gereken her şeyi taşır.

Başlığın yirmi baytı

Başlıktaki alanları dört soruya verilen cevaplar olarak düşünün. Boyutlarını ve bayt yerlerini Derinlemesine bölümündeki tabloda bulacaksınız; burada her alanın neden var olduğuna bakalım.

Bu paket nedir ve ne kadar büyük?

  • Version (sürüm): 4 yazar. Alıcı ilk dört bite bakıp başlığın geri kalanını nasıl okuyacağını bilir.
  • IHL (Internet Header Length, başlık uzunluğu): Başlığın kaç tane 4 baytlık sözcükten oluştuğunu söyler. Başlık seçenek taşıyabildiği için boyu sabit değildir; yükün nerede başladığını bu alan gösterir.
  • DSCP ve ECN: Paketin önceliğini ve tıkanıklık işaretini taşıyan bir bayt. Ses trafiğini dosya indirmesinin önüne geçiren hizmet kalitesi (QoS) bu alana bakar.
  • Total Length (toplam uzunluk): Başlık ile yükün toplam bayt sayısı.

Paket bölündüyse parçalar nasıl birleşecek?

  • Identification (kimlik), Flags (bayraklar), Fragment Offset (parça ofseti): Bu üç alan birlikte çalışır ve parçalamayı mümkün kılar. Aşağıda ayrıntısıyla göreceksiniz.

Paket yolda nasıl korunur ve kime teslim edilir?

  • TTL (Time to Live, yaşam süresi): Paketin daha kaç yönlendiriciden geçebileceği.
  • Protocol (protokol): Yükün ne olduğunu söyleyen numara. Alıcı, yükü hangi yazılıma vereceğini buradan anlar.
  • Header Checksum (başlık sağlama toplamı): Başlığın yolda bozulup bozulmadığını denetleyen 16 bitlik sayı. Yalnızca başlığı kapsar, yükü kapsamaz.

Paket kimden geliyor, kime gidiyor?

  • Source Address ve Destination Address: 32 bitlik kaynak ve hedef adresleri.

Bunların arkasına istenirse Options (seçenekler) eklenir. Seçenek bugün çok seyrek görülür; görüldüğünde IHL 5'ten büyüktür.

TTL: paketin ömrü

İki yönlendiricinin tabloları yanlışsa bir paketi birbirlerine geri yollayabilirler: A paketi B'ye, B de A'ya verir. Buna yönlendirme döngüsü (routing loop) denir. Önlem olmasaydı o paket sonsuza kadar dönerdi ve her yeni paket yüke eklenirdi; ağ kısa sürede kendi çöpüyle dolardı.

TTL bunun sigortasıdır. Gönderen, 8 bitlik bu alana bir başlangıç sayısı yazar. Paketi ileten her yönlendirici sayıyı bir azaltır. Sayı sıfıra inerse yönlendirici paketi iletmez, atar ve göndericiye bir ICMP mesajı yollar: 'Time Exceeded'. Windows'ta ping bunu TTL expired in transit diye gösterir.

RFC 791 bu alanı saniye olarak tanımlamıştı, bu yüzden adı 'yaşam süresi'dir. Uygulamada kimse saniye saymaz; TTL bir atlama sayacıdır. Switch TTL'e dokunmaz, çünkü IP başlığını okumaz.

Başlangıç değerini işletim sistemi seçer ve üç değer yaygındır: Linux ve macOS 64, Windows 128, Cisco IOS yönlendiricileri 255. Bu size bir analiz aracı verir. Bir paket size TTL 116 ile ulaştıysa, gönderen büyük olasılıkla 128 ile başlamış ve yolda 12 yönlendirici geçmiştir. TTL 57 ise başlangıç 64, atlama sayısı 7'dir. Kural: alınan değerin üstündeki en yakın yaygın başlangıç değerini seçin, aradaki fark atlama sayısıdır.

Bu bir tahmindir, kanıt değildir; gönderen TTL'i istediği sayıya ayarlayabilir. Yine de işe yarar: hep TTL 57 ile gelen bir adresten birden TTL 121 ile paket geliyorsa ya karşıdaki cihaz değişmiştir ya yol değişmiştir ya da o adresi başka biri kullanıyordur.

Parçalama: büyük paket dar yola girince

Her bağlantının taşıyabileceği en büyük paket boyu bellidir: MTU (maximum transmission unit). Ethernet'te 1500 bayttır. Bir paket çıkacağı bağlantının MTU değerinden büyükse iki yol vardır: paketi bölmek ya da atmak. Bölmeye parçalama (fragmentation) denir.

Parçalamayı paketi gönderen bilgisayar da, yoldaki bir yönlendirici de yapabilir. Yeniden birleştirmeyi (reassembly) ise yalnızca hedef bilgisayar yapar. Yoldaki yönlendiriciler parçaları birleştirmez; her parça kendi başına bir paket gibi yol alır, farklı yollardan gidebilir, sırası bozulabilir.

Hedefin parçaları doğru birleştirmesini üç alan sağlar:

  • Identification: Aynı paketin bütün parçaları aynı kimlik numarasını taşır. Hedef, hangi parçaların birbirine ait olduğunu buradan anlar.
  • MF (More Fragments) bayrağı: 1 ise 'arkamdan parça gelecek', 0 ise 'ben son parçayım' demektir.
  • Fragment Offset: Bu parçanın verisinin, özgün paketin verisi içinde nereden başladığını söyler. Alan 13 bittir ve 8 baytlık birimlerle sayar: ofset 185, 185 x 8 = 1480. bayt demektir. Bu yüzden son parça dışındaki her parçanın verisi 8'in katı olmak zorundadır.

Örnek: 4000 baytlık bir paket (20 bayt başlık, 3980 bayt veri) MTU değeri 1500 olan bir bağlantıya giriyor. Her parçanın kendi 20 baytlık başlığı olacağı için parça başına en fazla 1500 - 20 = 1480 bayt veri sığar; 1480 sekizin katıdır.

  • Birinci parça: 1480 bayt veri, toplam uzunluk 1500, MF = 1, ofset 0.
  • İkinci parça: 1480 bayt veri, toplam uzunluk 1500, MF = 1, ofset 185 (1480 / 8).
  • Üçüncü parça: kalan 3980 - 2960 = 1020 bayt veri, toplam uzunluk 1040, MF = 0, ofset 370 (2960 / 8).

Üçünde de Identification aynıdır. Dikkat edin: 4000 baytlık paket 4040 bayt olarak taşındı, çünkü iki başlık daha eklendi. Parçalardan biri kaybolursa hedef paketi tamamlayamaz ve bir süre bekledikten sonra elindeki parçaları da atar; paketin tamamı kaybolmuş olur.

DF biti ve parçaların savunmacıya anlattığı

Bayraklar alanı 3 bittir. İlki ayrılmıştır (reserved) ve her zaman 0'dır. İkincisi DF'tir (Don't Fragment, parçalama). Üçüncüsü yukarıda gördüğünüz MF'tir.

DF biti 1 olan bir paket, sığmadığı bir bağlantıya gelirse yönlendirici onu bölemez; atar ve göndericiye bir ICMP hata mesajı yollar: 'Destination Unreachable, Fragmentation needed and DF set'. Mesajın içinde o bağlantının MTU değeri de yazar. Gönderen bunu alınca paketlerini küçültür. Bu düzene yol MTU keşfi (path MTU discovery) denir ve bugünkü işletim sistemleri bu yüzden TCP paketlerini DF biti 1 olarak gönderir. Ayrıntısını ICMP dersinde göreceksiniz.

Bunun sonucu olarak sağlıklı bir ağda parçalanmış paket az görülür. Görüldüğünde çoğu zaman büyük UDP mesajlarıdır ya da MTU değeri küçülmüş bir tünelin önündeki trafiktir.

Parçalar bir savunmacı için önemlidir, çünkü port numaralarını taşıyan TCP ya da UDP başlığı yalnızca ilk parçadadır; sonraki parçalarda IP başlığı ve ham veri vardır. Paketleri tek tek inceleyen bir filtre, sonraki parçaların hangi porta gittiğini bilemez. Saldırganlar bunu atlatma (evasion) için kullanmıştır: TCP başlığının tamamını taşımayacak kadar küçük bir ilk parça (minik parça, tiny fragment) ya da birbirinin üzerine binen parçalar (örtüşen parça, overlapping fragment). Savunma, güvenlik cihazının parçaları incelemeden önce kendisinin birleştirmesidir; ayrıntısı Derinlemesine bölümündedir. Analist için kural basittir: beklenmeyen bir parça dizisi, bakılması gereken bir şeydir.

Adresin türleri

IPv4 adresi 32 bittir ve noktalarla ayrılmış dört onluk sayı olarak yazılır. Bütün adresler aynı işi görmez; bazı aralıklar özel amaçlara ayrılmıştır ve bir adrese bakınca türünü tanımanız gerekir. Aralıkların sonundaki eğik çizgili sayı (örneğin /8), adresin baştan kaç bitinin sabit olduğunu söyler; hesabı sonraki derstedir, burada ilk ve son adresleri veriyoruz.

  • Özel adresler (private addresses), RFC 1918: 10.0.0.0/8 (10.0.0.0 ile 10.255.255.255 arası), 172.16.0.0/12 (172.16.0.0 ile 172.31.255.255 arası) ve 192.168.0.0/16 (192.168.0.0 ile 192.168.255.255 arası). Herkes kendi iç ağında kullanabilir; internette yönlendirilmezler. İnternete çıkarken adres çevirisi (NAT) gerekir.
  • Geri döngü (loopback), 127.0.0.0/8: Bilgisayarın kendisi. 127.0.0.1 adresine giden paket ağ kartına hiç inmez.
  • Bağlantı yerel (link-local), 169.254.0.0/16: DHCP sunucusundan adres alamayan bilgisayarın kendine verdiği adres. Windows buna APIPA der. Yönlendiriciden geçmez; bu adresi görmek 'DHCP çalışmıyor' demektir.
  • Belgeleme aralıkları, RFC 5737: 192.0.2.0/24, 198.51.100.0/24 ve 203.0.113.0/24. Kitaplarda ve örneklerde kullanılsın diye ayrılmıştır; gerçek ağda kullanılmaz. Bu dersteki dış adresler bu aralıklardandır.
  • 0.0.0.0: 'Henüz adresim yok' anlamına gelen kaynak adresi; DHCP isteyen bilgisayar bunu kullanır. Yönlendirme tablosunda 0.0.0.0/0 'bütün adresler', yani varsayılan yol demektir.
  • 255.255.255.255: Sınırlı yayın (limited broadcast). Yerel ağdaki herkese gider, yönlendirici onu öteki ağa geçirmez.
  • Çoklu yayın (multicast), 224.0.0.0/4: 224.0.0.0 ile 239.255.255.255 arası. Bir cihazı değil, bir grubu gösterir; yalnızca hedef adresi olabilir.

Bunların dışında kalan adreslerin çoğu genel (public) adrestir ve internette yönlendirilir.

Tarihçe olarak sınıflar (classful addressing) da sorulur. Eskiden adresin ağ kısmı ilk sekizliye bakılarak belirlenirdi: A sınıfı 1 ile 126 arası (ağ kısmı 8 bit), B sınıfı 128 ile 191 arası (16 bit), C sınıfı 192 ile 223 arası (24 bit), D sınıfı 224 ile 239 arası (çoklu yayın), E sınıfı 240 ile 255 arası (ayrılmış). 1993'te bu düzen bırakıldı ve yerine maskenin serbestçe seçildiği sınıfsız yönlendirme (CIDR) geldi. Bugün hiçbir cihaz sınıfa göre karar vermez, ama 'A sınıfı özel aralık' gibi deyimler yaşamaktadır.

Bir başlığı elle okumak

Laboratuvardaki PC-02 (192.168.1.20), öteki ağdaki SRV-01'e (192.168.2.10) ping atıyor. Yakalanan paketin IPv4 başlığı şu yirmi bayttır (onaltılık): 45 00 00 3c 18 01 40 00 80 01 5e 51 c0 a8 01 14 c0 a8 02 0a. Baştan sona okuyalım.

  • 45: İlk yarım bayt 4, yani sürüm 4. İkinci yarım bayt 5, yani IHL 5: başlık 5 x 4 = 20 bayt, seçenek yok.
  • 00: DSCP 0 ve ECN 0. Öncelik işareti yok.
  • 00 3c: Toplam uzunluk 0x003c = 60 bayt. 20 bayt başlık, 8 bayt ICMP başlığı, 32 bayt ping verisi.
  • 18 01: Identification 0x1801 = 6145.
  • 40 00: İkilik yazınca 0100 0000 0000 0000. İlk üç bit bayraklardır: ayrılmış 0, DF 1, MF 0. Kalan 13 bit ofsettir: 0. Yani paket parçalanmamış ve parçalanması yasak. (Laboratuvar her paketi DF biti 1 olarak gönderir; gerçek bir Windows ping paketinde bu iki baytı çoğunlukla 00 00 görürsünüz.)
  • 80: TTL 0x80 = 128. Gönderen bir Windows bilgisayar ve paket henüz hiçbir yönlendiriciden geçmemiş.
  • 01: Protokol 1, yani yük ICMP.
  • 5e 51: Başlık sağlama toplamı.
  • c0 a8 01 14: Kaynak adres. Her bayt bir sayıdır: 192.168.1.20.
  • c0 a8 02 0a: Hedef adres: 192.168.2.10.

Aynı paketi yönlendiricinin öbür yanında yakalarsanız yalnızca iki yer değişmiştir: TTL baytı 80 yerine 7f (127), sağlama toplamı 5e 51 yerine 5f 51 olmuştur. Adresler, kimlik, uzunluk aynıdır. Yönlendiricinin bir pakete yaptığı şeyin tamamı bu iki alandadır; sağlama toplamının neden değiştiğini Derinlemesine bölümünde hesaplayacağız.

Akılda kalsın

  • Seçeneksiz IPv4 başlığı 20 bayttır: Version ve IHL, DSCP ve ECN, Total Length, Identification, Flags ve Fragment Offset, TTL, Protocol, Header Checksum, kaynak adres, hedef adres. IHL 4 ile, Fragment Offset 8 ile çarpılır.
  • Her yönlendirici TTL'i bir azaltır ve başlık sağlama toplamını yeniden yazar; TTL sıfıra inerse paketi atar ve ICMP Time Exceeded yollar. Yaygın başlangıç değerleri 64 (Linux, macOS), 128 (Windows) ve 255'tir (Cisco IOS).
  • Parçalamayı gönderen ya da bir yönlendirici yapar, birleştirmeyi yalnızca hedef yapar. Parçaları Identification birbirine bağlar, MF arkadan parça gelip gelmediğini, Fragment Offset parçanın yerini söyler. 4000 baytlık paket MTU 1500'de 1500, 1500 ve 1040 baytlık üç parça olur (ofset 0, 185, 370).
  • DF biti 1 olan paket sığmadığı bağlantıda bölünmez, atılır ve göndericiye ICMP 'Fragmentation needed' gider. Port numaraları yalnızca ilk parçada olduğu için minik ve örtüşen parçalar filtre atlatmada kullanılır.
  • Özel adresler 10.0.0.0/8, 172.16.0.0/12 ve 192.168.0.0/16; geri döngü 127.0.0.0/8; APIPA 169.254.0.0/16; çoklu yayın 224.0.0.0/4; sınırlı yayın 255.255.255.255. Protokol numaraları: 1 ICMP, 6 TCP, 17 UDP, 50 ESP, 89 OSPF.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
PaketPacket (datagram)Ağ katmanının veri birimi: IP başlığı ve yükü. RFC 791 ona datagram der.
En iyi çaba teslimatıBest effort deliveryIP'nin teslimi, sırayı ve bütünlüğü garanti etmeden paketi ilerletmesi.
Başlık uzunluğuIHL (Internet Header Length)Başlığın 4 baytlık sözcük sayısı; en az 5 (20 bayt), en çok 15 (60 bayt).
Toplam uzunlukTotal LengthBaşlık ve yükün bayt olarak toplamı; 16 bit, en çok 65 535.
DSCPDifferentiated Services Code PointPaketin hizmet sınıfını gösteren 6 bit; QoS kararları buna göre verilir.
ECNExplicit Congestion NotificationYönlendiricinin tıkanıklığı paketi atmadan bildirmesini sağlayan 2 bit.
KimlikIdentificationAynı paketin bütün parçalarında aynı olan 16 bitlik numara.
Parçalama bitiDF (Don't Fragment)1 ise paket bölünemez; sığmadığı bağlantıda atılır.
Devam bitiMF (More Fragments)1 ise arkadan parça gelecek, 0 ise bu son parça ya da paket parçalanmamış.
Parça ofsetiFragment OffsetParçanın verisinin özgün paketteki yeri; 13 bit, 8 baytlık birimlerle.
Yaşam süresiTTL (Time to Live)Paketin kalan atlama hakkı; her yönlendirici bir azaltır, sıfırda paket atılır.
AtlamaHopPaketin bir yönlendiriciden geçişi; yoldaki her yönlendirici bir atlamadır.
Yönlendirme döngüsüRouting loopYönlendiricilerin bir paketi birbirlerine geri yollaması; paketi TTL öldürür.
Protokol alanıProtocolYükteki üst protokolün IANA numarası: 1 ICMP, 6 TCP, 17 UDP.
Başlık sağlama toplamıHeader ChecksumYalnızca IP başlığını koruyan 16 bitlik denetim; her atlamada yeniden hesaplanır.
ParçalamaFragmentationMTU değerinden büyük paketin, her biri kendi başlığını taşıyan parçalara bölünmesi.
Yeniden birleştirmeReassemblyParçaların özgün pakete dönüştürülmesi; yalnızca hedef bilgisayar yapar.
Özel adresPrivate addressRFC 1918 aralıklarından, internette yönlendirilmeyen iç ağ adresi.
Geri döngüLoopback127.0.0.0/8; bilgisayarın kendisini gösteren, kabloya çıkmayan adresler.
Bağlantı yerel adresLink-local address (APIPA)169.254.0.0/16; DHCP'den adres alamayan cihazın kendine verdiği adres.
Sınırlı yayınLimited broadcast255.255.255.255; yerel ağdaki herkese giden, yönlendiriciden geçmeyen hedef adresi.
Çoklu yayınMulticast224.0.0.0/4; bir cihazı değil bir grubu gösteren hedef adresleri.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • CompTIA Network+ N10-009, Networking Concepts alanı: IPv4 ağ adreslemesi (public vs. private, APIPA, RFC 1918, loopback/localhost, Class A, B, C, D, E); alt ağ hesabı sonraki iki dersin konusudur
  • CompTIA Network+ N10-009, Networking Concepts alanı: IP protokol türleri (ICMP, TCP, UDP, GRE, IPsec: AH ve ESP) ve trafik türleri (unicast, multicast, broadcast)
  • CompTIA Network+ N10-009, Network Troubleshooting alanı: MTU uyuşmazlığı ve yönlendirme döngüsü belirtileri; ping, tracert ve protokol analizörü ile inceleme
  • Cisco CCNA 200-301 v1.1, 1.6: Configure and verify IPv4 addressing and subnetting (bu derste yalnızca başlık ve adres türleri)
  • Cisco CCNA 200-301 v1.1, 1.7: Describe private IPv4 addressing
  • CompTIA CySA+ CS0-004, Security Operations alanı: paket yakalamasında olağan dışı ağ etkinliğini yorumlayan hedeflerin ön bilgisi (TTL tutarsızlığı, beklenmeyen parçalar, sahte kaynak adresi)
  • CompTIA Security+ SY0-801, Threats, Vulnerabilities, and Attacks alanı: ağ saldırılarının göstergelerini yorumlayan hedeflerin ön bilgisi

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: