Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 2: Ağ servisleri · Ders 2.6

TLS: el sıkışma, sertifika, güven zinciri, SNI

Bir TLS 1.3 bağlantısının mesajlarını sırasıyla anlatabilir, bir sunucunun sertifika zincirini openssl ve tarayıcıyla denetleyip hatasını adlandırabilir ve şifreli trafikte SNI, sertifika ve parmak izinden hangi kanıtın kaldığını bilerek şüpheli bir sertifikayı masum nedenleriyle birlikte değerlendirebilirsiniz.

  • 70 dk
  • 30 soru
  • 5 antrenman

Tarayıcının adres çubuğundaki kilit, HTTPS'in altında çalışan TLS (Transport Layer Security) protokolünün işidir. Bir önceki derste HTTP isteklerini ve cevaplarını açık metin olarak okudunuz; bu derste aynı konuşmanın nasıl şifrelendiğini, sunucunun kim olduğunu nasıl kanıtladığını ve tarayıcının bu kanıta neden inandığını göreceksiniz. TLS'in OSI haritasındaki yeri ilk aşamada konuşuldu; burada işleyişine iniyoruz. Son bölüm, bir SOC analistinin şifreli trafikte hâlâ neyi görebildiğini anlatır.

TLS ne verir, ne vermez

TLS, iki uygulama arasındaki bir TCP bağlantısının üstüne kurulan güvenli bir kanaldır. RFC 8446, TLS 1.3'ün kanala verdiği üç güvenceyi sayar:

  • Gizlilik (confidentiality): Aradaki biri trafiği yakalasa da içeriği okuyamaz. HTTP'nin adres yolu, başlıkları, çerezleri ve gövdesi şifrelenir.
  • Bütünlük (integrity): Yolda tek bir bayt değiştirilirse alıcı bunu fark eder ve bağlantıyı keser.
  • Sunucu kimlik doğrulaması (server authentication): İstemci, konuştuğu sunucunun gerçekten istediği alan adının sahibi olduğundan emin olur. İstemcinin de kimliğini kanıtlaması mümkündür (karşılıklı TLS, mutual TLS), ama web'de bu isteğe bağlıdır ve nadirdir.

TLS'in vermedikleri de bilinmelidir, çünkü kilidi gören fazlasını varsayar:

  • Kimin kiminle konuştuğunu gizlemez. IP adresleri, portlar, bağlantının zamanı ve aktarılan bayt miktarı açıktadır. Bağlanılan alan adı da çoğu bağlantıda açıkta gider; nedenini SNI'yi anlatırken göreceğiz.
  • Sitenin dürüst olduğunu kanıtlamaz. Sertifika yalnızca 'bu sunucu bu alan adının sahibidir' der. Bir kimlik avı (phishing) sitesi de kendi alan adı için geçerli bir sertifika alabilir; kilit onda da görünür.
  • Uç noktaları korumaz. Veri sunucuda ve istemcide açık haldedir. Kullanıcının bilgisayarındaki zararlı yazılım, TLS'ten önce ya da sonra her şeyi görür.

Kısacası TLS yolu korur, uçları ve niyeti değil.

Yapı taşları: simetrik şifre, anahtar değişimi, imza, hash

TLS'i anlamak için dört kriptografik aracı, ne işe yaradıklarını bilecek kadar tanımak yeter.

  • Simetrik şifreleme (symmetric encryption): İki taraf aynı gizli anahtarı kullanır. Hızlıdır; verinin asıl yükünü bu taşır. TLS 1.3 yalnızca AEAD (authenticated encryption with associated data) şifrelerini kabul eder: AES-GCM ve ChaCha20-Poly1305. AEAD şifreleme ile bütünlük denetimini tek işlemde yapar; değiştirilmiş bir kayıt çözülemez ve atılır.
  • Anahtar değişimi (key exchange): Simetrik anahtarın sorunu, iki tarafın onu hiç karşılaşmadan nasıl paylaşacağıdır. ECDHE (elliptic curve Diffie-Hellman ephemeral) bunu çözer: iki taraf birer geçici anahtar çifti üretir, açık yarılarını birbirine gönderir ve ikisi de aynı ortak sırrı hesaplar. Yolu dinleyen biri iki açık yarıyı görür, ama ortak sırrı hesaplayamaz. Bugün en sık kullanılan grup X25519'dur.
  • Dijital imza (digital signature): Sunucu, sertifikasındaki açık anahtarın özel anahtar (private key) eşi kendisinde olduğunu bir imzayla kanıtlar. İmzayı yalnızca özel anahtar üretebilir, herkes açık anahtarla doğrulayabilir. TLS'te ECDSA, RSA-PSS ve Ed25519 imzaları kullanılır.
  • Hash: Her boyuttaki veriden sabit uzunlukta bir özet çıkaran tek yönlü işlev. SHA-256 256 bitlik özet üretir. TLS, el sıkışmadaki bütün mesajların özetini (transcript hash) alır ve anahtarları bu özetten türetir; böylece mesajlardan biri yolda değiştirilmişse iki tarafın anahtarları uyuşmaz.

Bu araçların birleşiminden önemli bir özellik doğar: ileri gizlilik (forward secrecy). ECDHE anahtarları her bağlantı için yeniden üretilir ve el sıkışmadan sonra silinir. Saldırgan bugünkü trafiği kaydetse ve yıllar sonra sunucunun özel anahtarını çalsa bile kayıtlı trafiği çözemez, çünkü özel anahtar yalnızca imza için kullanılmıştır, şifre anahtarı için değil. TLS 1.3'te ileri gizlilik zorunludur.

TLS 1.3 el sıkışması adım adım

TCP bağlantısı kurulduktan sonra TLS el sıkışması (handshake) başlar. TLS 1.3'te tam bir el sıkışma tek gidiş dönüş (1-RTT) sürer: istemci ilk mesajında anahtar payını hemen gönderir. Mesajlar şöyle akar:

  • ClientHello (istemci): Desteklediği sürümler (supported_versions uzantısında TLS 1.3), şifre takımları (cipher suite), anahtar değişimi için açık anahtar payı (key_share), kabul ettiği imza algoritmaları, bağlanmak istediği alan adı (SNI, server name indication) ve konuşmak istediği uygulama protokolü (ALPN, application-layer protocol negotiation; örneğin h2 ya da http/1.1). Ayrıca 32 baytlık rastgele bir değer.
  • ServerHello (sunucu): Seçtiği sürüm ve şifre takımı, kendi anahtar payı ve kendi rastgele değeri. Bu iki mesajdan sonra iki taraf ECDHE ile ortak sırrı hesaplamıştır. Bundan sonraki her şey şifrelidir.
  • EncryptedExtensions (sunucu): Şifreleme anahtarlarıyla ilgisi olmayan cevaplar, örneğin seçilen ALPN protokolü.
  • Certificate (sunucu): Sunucunun sertifikası ve ara sertifikalar.
  • CertificateVerify (sunucu): O ana kadarki bütün el sıkışmanın özeti üzerine, sertifikadaki açık anahtarın eşi olan özel anahtarla atılmış imza. Sertifika herkese açıktır; bu imza, sunucunun sertifikayı yalnızca kopyalamadığını, sahibi olduğunu kanıtlar.
  • Finished (sunucu, sonra istemci): El sıkışma özetinden hesaplanan bir doğrulama kodu (HMAC). İki taraf aynı mesajları görüp aynı anahtarları türettiyse Finished değerleri tutar. Yolda biri ClientHello'dan bir şifre takımını silmiş olsa burada yakalanır.

İstemci kendi Finished mesajını gönderdikten sonra HTTP isteği şifreli olarak akmaya başlar.

İki ayrıntı akılda kalsın. Sunucu istemcinin gönderdiği anahtar payının grubunu desteklemiyorsa HelloRetryRequest ile 'şu grupla yeniden gönder' der ve el sıkışma bir gidiş dönüş uzar. Daha önce konuşulmuş bir sunucuya dönüşte istemci önceden paylaşılmış anahtarla (PSK) oturumu yeniden başlatabilir ve hatta ilk mesajıyla veri gönderebilir (0-RTT); bu erken veri yeniden oynatılabilir (replay) olduğu için yalnızca zararsız istekler için uygundur.

TLS 1.3 tam el sıkışma (RFC 8446 akışı; süslü parantez el sıkışma anahtarıyla, köşeli parantez uygulama anahtarıyla şifreli)
İstemci                                         Sunucu

ClientHello
  + supported_versions, key_share,
  + server_name (SNI), ALPN,
  + signature_algorithms          -------->
                                                ServerHello
                                                  + key_share
                                                {EncryptedExtensions}
                                                {Certificate}
                                                {CertificateVerify}
                                  <--------     {Finished}
{Finished}                        -------->
[Uygulama verisi: HTTP]           <------->     [Uygulama verisi]

Sertifika ve güven zinciri

Bir sertifika (certificate), bir açık anahtarı bir ada bağlayan ve bunu bir sertifika yetkilisinin (CA, certificate authority) imzasıyla onaylayan belgedir. Biçimi X.509'dur ve internetteki kullanımı RFC 5280'de tanımlanır. Önemli alanlar şunlardır:

  • Subject: Sertifikanın sahibi. Sunucu sertifikasında çoğunlukla yalnızca CN= (common name) ile bir alan adı yazar.
  • SAN (subject alternative name): Sertifikanın geçerli olduğu bütün alan adlarının listesi. Tarayıcılar ad denetimini bugün yalnızca buna göre yapar.
  • Issuer: Sertifikayı imzalayan CA'nın adı.
  • Validity: Not Before ve Not After, yani geçerlilik başlangıcı ve sonu.
  • Key Usage ve Extended Key Usage: Anahtarın ne için kullanılabileceği. Bir web sunucusu sertifikasında Extended Key Usage TLS Web Server Authentication yazar.

Tarayıcı, sunucunun sertifikasını doğrudan tanımaz. Onu imzalayan CA'ya bakar, o CA'nın sertifikasını imzalayana bakar ve böylece güvendiği bir köke ulaşana kadar yukarı çıkar. Buna güven zinciri (chain of trust) denir:

  • Sunucu sertifikası (leaf): Alan adını taşır, bir ara CA tarafından imzalanmıştır.
  • Ara sertifika (intermediate): Kök CA'nın imzaladığı, sunucu sertifikalarını imzalamak için kullanılan CA sertifikası. Kökün özel anahtarı böylece çevrimdışı ve kasada kalabilir.
  • Kök sertifika (root): Kendi kendini imzalamıştır. Ona güvenilmesinin nedeni imzası değil, işletim sisteminin ya da tarayıcının güven deposunda (trust store) önceden yüklü olmasıdır. Windows'ta bu depo 'Güvenilen Kök Sertifika Yetkilileri' (Trusted Root Certification Authorities) klasörüdür.

Sunucu, el sıkışmada kendi sertifikasını ve ara sertifikaları gönderir; kökü göndermesi gerekmez, çünkü istemcide zaten vardır ya da yoktur. Sunucu ara sertifikayı göndermeyi unutursa bazı istemciler zinciri tamamlayamaz ve 'bilinmeyen yayımcı' hatası verir.

Tarayıcı şunları denetler: her halkanın imzası bir üsttekinin açık anahtarıyla doğrulanıyor mu, tarihler geçerli mi, ara sertifikalar gerçekten CA sertifikası mı (CA:TRUE), SAN listesinde istenen ad var mı, sertifika iptal edilmiş mi, zincir güven deposundaki bir köke varıyor mu. Biri tutmazsa kullanıcı bir uyarı sayfası görür.

Sık görülen sertifika hataları

Sertifika hatalarının çoğu dört türe ayrılır:

  • Süresi dolmuş (expired): Sertifikanın Not After tarihi geçmiştir. En sık nedeni yenilemenin unutulmasıdır. Chrome NET::ERR_CERT_DATE_INVALID gösterir. Dikkat: istemcinin saati yanlışsa geçerli sertifikalar da 'süresi dolmuş' ya da 'henüz geçerli değil' görünür. Bir kullanıcıda bütün siteler bu hatayı veriyorsa önce bilgisayarın tarihine bakın.
  • Ad uyuşmazlığı (name mismatch): İstenen alan adı sertifikanın SAN listesinde yoktur. Örneğin sertifika www.example.com için alınmış, kullanıcı example.com yazmıştır; ya da aynı IP adresinde birden çok site vardır ve sunucu yanlış siteninkini göndermiştir. Chrome NET::ERR_CERT_COMMON_NAME_INVALID gösterir.
  • Bilinmeyen yayımcı (unknown issuer): Zincir güvenilen bir köke varmıyor. Ya ara sertifika eksik gönderilmiştir ya da sertifikayı istemcinin tanımadığı bir CA imzalamıştır (şirketin iç CA'sı gibi). Chrome NET::ERR_CERT_AUTHORITY_INVALID gösterir.
  • Kendinden imzalı (self-signed): Sertifikayı kendi sahibi imzalamıştır; zincir tek halkadır ve o halka güven deposunda değildir. Yazıcıların, ağ cihazlarının ve test sunucularının yönetim sayfalarında olağandır. Chrome yine NET::ERR_CERT_AUTHORITY_INVALID gösterir.

Komut satırında aynı hatalar openssl s_client çıktısında verify error satırı olarak görünür; numaraları ve Firefox'un kodları Derinlemesine bölümündeki tablodadır.

Uyarı sayfasında 'yine de devam et' düğmesine basmak alışkanlık olmamalıdır: bir gün o hata, araya giren birinin sahte sertifikası olabilir.

Dikkat: Test-NetConnection ile 443 numaralı portta TcpTestSucceeded True görmek yalnızca TCP bağlantısının kurulduğunu gösterir. Sertifika hakkında hiçbir şey söylemez; sertifikayı görmek için openssl s_client ya da tarayıcının sertifika görüntüleyicisi gerekir.

SOC analisti için: şifreli trafikte ne kalır

Şifreleme içeriği kapatır, ama bağlantının çevresinde epey kanıt bırakır. Bir analist şunları hâlâ görür:

  • SNI: ClientHello açık metindir; istemcinin bağlanmak istediği alan adı orada yazar. Proxy ve güvenlik duvarı alan adı kurallarını, web filtreleri kategori kararlarını çoğunlukla buna göre verir. Yeni ECH (Encrypted Client Hello, RFC 9849) uzantısı gerçek ClientHello'yu şifreleyerek SNI'yi de gizler; dışarıda yalnızca ön yüz sunucusunun genel bir adı görünür. ECH yaygınlaştıkça SNI'ye dayanan görünürlük azalır.
  • Sertifika alanları: TLS 1.2'de sunucunun sertifikası açık metin gider; ağ sensörü subject, issuer ve tarihleri kaydedebilir. TLS 1.3'te sertifika şifrelidir ve pasif bir sensör onu göremez; gerekirse analist aynı sunucuya kendisi bağlanıp sertifikayı alır.
  • Parmak izleri: ClientHello'daki sürüm, şifre takımı ve uzantı listeleri her yazılımda biraz farklıdır. JA3 ve onun yerini alan JA4 bu listelerden kısa bir parmak izi (fingerprint) çıkarır. Aynı zararlı yazılım hangi alan adına bağlanırsa bağlansın aynı parmak izini bırakma eğilimindedir.
  • Zaman ve boyut: Bağlantıların ne sıklıkla açıldığı ve kaç bayt taşıdığı şifrelenmez. Her 60 saniyede bir aynı sunucuya giden, hep benzer boyutta küçük bağlantılar, bir komuta kontrol (command and control, C2) yazılımının düzenli yoklamasına (beaconing) işaret edebilir.

Kurumlar içeriği de görmek isterse TLS denetimi (TLS inspection) yapan bir proxy kullanır. Proxy, kullanıcının bağlantısını kendisi sonlandırır, gerçek sunucuya ayrı bir TLS bağlantısı açar ve kullanıcıya o site için anında ürettiği, kurumun kendi CA'sının imzaladığı bir sertifika sunar. Kurumun CA'sı şirket bilgisayarlarının güven deposunda olduğu için tarayıcı uyarı vermez; görüntüleyicide yayımcı olarak kurumun CA'sı görünür. Bedelleri (gizlilik, yasal izin, sertifika sabitleme yapan uygulamaların bozulması) üçüncü aşamada ele alınacak.

Son olarak sertifikanın kendisi bir göstergedir: kendinden imzalı, çok yeni, tuhaf yayımcılı ya da benzer görünen bir alana alınmış sertifikalar dikkat ister; her birinin masum açıklaması da vardır.

Akılda kalsın

  • TLS gizlilik, bütünlük ve sunucu kimlik doğrulaması verir; IP adreslerini, portları, zamanı, boyutları ve (ECH yoksa) SNI'deki alan adını gizlemez, sitenin dürüst olduğunu da kanıtlamaz.
  • TLS 1.3 el sıkışması: ClientHello (sürümler, şifre takımları, key_share, SNI, ALPN), ServerHello, sonra şifreli EncryptedExtensions, Certificate, CertificateVerify, Finished; tek gidiş dönüş sürer ve ECDHE ile ileri gizlilik zorunludur.
  • TLS 1.3'te sertifika şifrelidir, 1.2'de açık metin gider; SNI ikisinde de açıktır, onu gizleyen ECH'dir.
  • Zincir sunucu sertifikasından ara sertifikaya, oradan güven deposundaki köke çıkar; tarayıcı imzaları, tarihleri, SAN'daki adı, CA:TRUE kısıtını ve iptal durumunu denetler. Dört sık hata: süresi dolmuş, ad uyuşmazlığı, bilinmeyen yayımcı, kendinden imzalı.
  • SOC için kanıt SNI, sertifika alanları, JA3/JA4 parmak izi, zaman ve boyuttur; şüpheli sertifika göstergelerinin (kendinden imzalı, çok yeni, tuhaf yayımcı, benzer alan adı) her birinin masum bir açıklaması vardır ve sınanmalıdır.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
Aktarım katmanı güvenliğiTLS (Transport Layer Security)TCP bağlantısının üstüne gizlilik, bütünlük ve sunucu kimlik doğrulaması ekleyen protokol; HTTPS'in altında çalışır.
El sıkışmaHandshakeŞifreli veri akmadan önce tarafların sürümü, şifreyi ve anahtarları belirledikleri, sunucunun kimliğini kanıtladığı mesaj alışverişi.
Şifre takımıCipher suiteKullanılacak algoritmaların adlandırılmış birleşimi; TLS 1.3'te yalnızca AEAD şifresi ve hash'i seçer.
Kimlik doğrulamalı şifrelemeAEAD (authenticated encryption with associated data)Şifrelemeyi ve bütünlük denetimini tek işlemde yapan şifre türü: AES-GCM, ChaCha20-Poly1305.
Geçici eliptik eğri Diffie-HellmanECDHEİki tarafın açık yarıları değiş tokuş ederek, dinleyenin hesaplayamayacağı ortak bir sır ürettiği anahtar değişimi.
İleri gizlilikForward secrecySunucunun özel anahtarı sonradan çalınsa bile kaydedilmiş eski oturumların çözülememesi.
Dijital imzaDigital signatureYalnızca özel anahtarın üretebildiği, herkesin açık anahtarla doğrulayabildiği kanıt.
Sunucu adı belirtimiSNI (server name indication)İstemcinin bağlanmak istediği alan adını ClientHello'da açık metin olarak bildiren uzantı.
Uygulama protokolü pazarlığıALPN (application-layer protocol negotiation)TLS üstünde hangi uygulama protokolünün (h2, http/1.1) konuşulacağını el sıkışmada belirleyen uzantı.
Şifreli ClientHelloECH (Encrypted Client Hello)Gerçek ClientHello'yu, dolayısıyla SNI'yi şifreleyen uzantı (RFC 9849).
SertifikaCertificate (X.509)Bir açık anahtarı bir ada bağlayan, bir CA tarafından imzalanmış belge.
Sertifika yetkilisiCA (certificate authority)Sertifikaları imzalayarak bir anahtarın bir ada ait olduğunu onaylayan kuruluş.
Konu alternatif adıSAN (subject alternative name)Sertifikanın geçerli olduğu alan adlarının listesi; tarayıcıların ad denetimi buna göre yapılır.
Ara sertifikaIntermediate certificateKökün imzaladığı, sunucu sertifikalarını imzalayan CA sertifikası; sunucu onu el sıkışmada göndermelidir.
Kök sertifikaRoot certificateKendi kendini imzalamış, güven deposunda önceden yüklü olduğu için güvenilen CA sertifikası.
Güven deposuTrust storeİşletim sisteminin ya da tarayıcının güvendiği kök sertifikaların listesi.
Kendinden imzalı sertifikaSelf-signed certificateSahibinin kendi imzaladığı, bir CA zincirine bağlanmayan sertifika.
Sertifika iptal listesiCRL (certificate revocation list)CA'nın imzaladığı, iptal edilmiş sertifika seri numaralarının listesi.
Çevrimiçi sertifika durum protokolüOCSP (online certificate status protocol)Tek bir sertifikanın iptal durumunu CA'nın sunucusuna soran protokol; stapling'de cevabı sunucu iletir.
Sertifika ŞeffaflığıCertificate Transparency (CT)Verilen her herkese açık sertifikanın yalnızca eklenebilen açık kayıtlara yazılması; crt.sh ile aranır.
TLS parmak iziTLS fingerprint (JA3, JA4)ClientHello'daki sürüm, şifre ve uzantı listelerinden çıkarılan, istemci yazılımını betimleyen kısa değer.
TLS denetimiTLS inspectionBir proxy'nin bağlantıyı sonlandırıp kurum CA'sıyla imzalı sertifika sunarak şifreli içeriği açıp incelemesi.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • CompTIA Network+ N10-009, Networking Concepts alanı: yaygın protokollerin ve portların amacı (HTTPS, TLS, 443)
  • CompTIA Network+ N10-009, Network Security alanı: aktarım halindeki verinin şifrelenmesi, açık anahtar altyapısı (PKI), kendinden imzalı sertifikalar
  • CompTIA Security+ SY0-801 (taslak hedefler), General Security Concepts alanı: kriptografik çözümler; PKI, sertifika yetkilisi, CRL, OCSP, kendinden imzalı sertifika, anahtar değişimi, dijital imza, hash, aktarım halinde şifreleme
  • CompTIA Security+ SY0-801 (taslak hedefler), Threats, Vulnerabilities, and Attacks alanı: benzer görünen alan adları (typosquatting) ve kimlik avı altyapısının göstergeleri
  • CompTIA CySA+ CS0-004, Security Operations alanı: ağ trafiğindeki kötü amaçlı etkinlik göstergelerini yorumlama (düzenli aralıklı bağlantılar, olağandışı sertifikalar, şifreli trafiğin üst verisi)
  • Cisco CCNA 200-301 v1.1: TLS için ayrı bir hedef maddesi yoktur; güvenlik temelleri hedeflerinin ön bilgisidir

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: