Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 2: Ağ servisleri · Ders 2.5

HTTP: metotlar, durum kodları, başlıklar, çerezler; HTTP/2 ve HTTP/3

Bir HTTP isteğini ve cevabını satır satır okuyabilir, metotları ve durum kodlarını anlamlarıyla ayırabilir, çerez özniteliklerinin neye karşı olduğunu söyleyebilir, HTTP/2 ile HTTP/3'ün incelemeyi nasıl değiştirdiğini açıklayabilir ve bir web sunucusu erişim günlüğünde tarama, dizin kaba kuvveti, parola denemesi ve enjeksiyon girişimlerini tanıyabilirsiniz.

  • 70 dk
  • 30 soru
  • 4 antrenman

Web'deki her şey, bir sayfa da bir mobil uygulamanın arka plandaki çağrısı da bir yönetim arayüzü de aynı küçük dili konuşur: HTTP. İstemci bir istek yazar, sunucu bir cevap yazar; ikisi de birkaç satır metin, bir boş satır ve isteğe bağlı bir gövdeden ibarettir. Bu dilin metotları, durum kodları, başlıkları ve çerezleri, HTTP/2 ile HTTP/3'ün getirdiği değişiklik ve bir SOC analistinin her gün baktığı yer olan erişim günlüğü bu dersin konusudur. Şifreleme (TLS) bir sonraki dersin konusudur; burada HTTP'nin içini, şifrenin açıldığını ya da hiç olmadığını varsayarak okuyoruz.

HTTP nedir, hangi belgeler tanımlar?

HTTP (Hypertext Transfer Protocol), bir istemci ile bir sunucu arasında istek ve cevap alışverişi yapan bir uygulama katmanı protokolüdür. İstemci çoğunlukla bir tarayıcı, curl gibi bir araç ya da bir uygulamadır. Sunucu ise nginx, Apache, IIS gibi bir web sunucusu ya da onun arkasındaki uygulamadır.

HTTP/1.1, varsayılan olarak TCP 80 üzerinde çalışır. TLS ile sarıldığında adı HTTPS olur ve varsayılan portu TCP 443'tür. Önceki aşamada gördüğünüz gibi HTTP durumsuzdur (stateless): her istek tek başına anlamlıdır, sunucu sizi bir önceki istekten hatırlamaz. Hatırlatmanın yolu çerezlerdir; aşağıda göreceğiz.

2022'den beri HTTP iki katmanda tanımlanır. RFC 9110 (HTTP Semantics) sürümden bağımsız anlamı verir: metotlar, durum kodları, başlıkların ne demek olduğu. Sürümlerin kablodaki yazımı ayrı belgelerdedir: HTTP/1.1 için RFC 9112, HTTP/2 için RFC 9113, HTTP/3 için RFC 9114. GET, 404 ya da Location her üç sürümde aynı şeyi söyler; değişen yalnızca kablodaki yazımdır.

Bir web adresi (URL) parçalarına ayrılarak okunur: https://www.example.com:8443/urunler?kategori=ag adresinde şema https, sunucu adı www.example.com, port 8443, yol (path) /urunler, sorgu dizesi (query string) kategori=ag kısmıdır. Port yazılmazsa şemanın varsayılanı kullanılır. Sunucuya giden istekte yol ve sorgu dizesi istek satırında, sunucu adı ise Host başlığında yer alır.

Bir isteği ve cevabı satır satır okumak

HTTP/1.1 mesajı metindir ve RFC 9112'ye göre dört parçadan oluşur: bir başlangıç satırı (start line), sıfır ya da daha fazla başlık alanı (header field), bir boş satır ve isteğe bağlı bir gövde (body). Satırlar CRLF (satır başı ve satır sonu, iki bayt) ile biter. Boş satır, başlıkların bittiğini ve varsa gövdenin başladığını gösterir.

İsteğin başlangıç satırına istek satırı (request line) denir ve üç parçadır: metot, hedef (yol ve sorgu dizesi), sürüm. Cevabın başlangıç satırı durum satırı (status line)dır: sürüm, üç haneli durum kodu ve bir açıklama metni. Açıklama metni (OK, Not Found) yalnızca insan içindir; programlar koda bakar.

Kutudaki örneği yukarıdan aşağı okuyun. İstek satırı /urunler?kategori=ag kaynağını GET ile istiyor. Host hangi sitenin istendiğini söylüyor; aynı IP adresinde onlarca site barınabildiği için bu başlık HTTP/1.1'de zorunludur (RFC 9112). Cookie, tarayıcının daha önce aldığı çerezi geri gönderir. GET isteğinin gövdesi yoktur, istek boş satırla biter.

Cevapta 200 OK isteğin başarılı olduğunu söylüyor. Content-Type gövdenin UTF-8 kodlu HTML olduğunu, Content-Length 5120 bayt olduğunu söylüyor; Set-Cookie tarayıcıya yeni bir çerez veriyor. Boş satırdan sonra gövde, yani sayfanın kendisi geliyor.

Başlık adları büyük küçük harf ayırmaz (RFC 9110): Content-Type ile content-type aynı alandır. HTTP/2 ve HTTP/3 adları zaten küçük harfle yazar; bir yakalamada küçük harfli başlık görmek sizi şaşırtmasın.

Bir HTTP/1.1 isteği ve cevabı (gövde kısaltıldı)
GET /urunler?kategori=ag HTTP/1.1          istek satırı: metot, hedef, sürüm
Host: www.example.com                      zorunlu: hangi site
User-Agent: Mozilla/5.0 (Windows NT 10.0; Win64; x64)
Accept: text/html
Accept-Language: tr-TR,tr;q=0.9
Referer: https://www.example.com/
Cookie: oturum=8c1f4a2e9b7d
                                           boş satır: başlıklar bitti

HTTP/1.1 200 OK                            durum satırı: sürüm, kod, açıklama
Date: Tue, 17 Nov 2026 09:14:02 GMT
Server: nginx
Content-Type: text/html; charset=utf-8
Content-Length: 5120
Cache-Control: private, max-age=0
Set-Cookie: tercih=koyu; Path=/; Max-Age=2592000; Secure; HttpOnly; SameSite=Lax
                                           boş satır
(5120 bayt HTML gövdesi)

Dikkat: Sağdaki açıklamalar mesajın parçası değildir. Gerçek mesajda her satır CRLF ile biter ve başlıklardan sonra tamamen boş bir satır gelir.

Metotlar: güvenli ve eşgüçlü

Metot, istemcinin kaynağa ne yapmak istediğini söyler. RFC 9110 metotları iki özellikle sınıflar.

Güvenli (safe) metot, sunucuda bir şey değiştirmesi beklenmeyen, yalnızca okuyan metottur: GET, HEAD, OPTIONS ve TRACE. Eşgüçlü (idempotent) metot, aynı isteği bir kez de on kez de göndermenin sunucuda aynı sonucu bıraktığı metottur: PUT, DELETE ve bütün güvenli metotlar. Eşgüçlülüğün pratik anlamı şudur: bağlantı koptuğunda istemci eşgüçlü bir isteği gönül rahatlığıyla yineleyebilir.

  • GET: Kaynağı ister. Parametreler adresin sorgu dizesindedir; bu yüzden adres çubuğunda, tarayıcı geçmişinde, proxy günlüğünde ve web sunucusu günlüğünde görünür.
  • HEAD: GET ile aynıdır ama sunucu gövdeyi göndermez, yalnızca başlıkları gönderir. Bir sayfanın var olup olmadığını ya da ne zaman değiştiğini gövdeyi indirmeden öğrenmenin yoludur.
  • POST: Gövdedeki veriyi, kaynağın kendi kurallarına göre işlemesi için sunucuya gönderir: bir form, bir giriş denemesi, yeni bir kayıt. Ne güvenli ne eşgüçlüdür; iki kez gönderilen sipariş formu iki sipariş açabilir.
  • PUT: Verilen adresteki kaynağı gövdedeki içerikle bütünüyle değiştirir ya da oluşturur. Eşgüçlüdür: aynı içeriği iki kez yazmak sonucu değiştirmez.
  • PATCH: Kaynağın yalnızca bir kısmını değiştirir (RFC 5789). Genel olarak ne güvenli ne eşgüçlüdür.
  • DELETE: Kaynağı siler. Eşgüçlüdür: silinmiş bir şeyi yeniden silmek sonucu değiştirmez (ikinci cevap 404 olabilir, ama sunucudaki durum aynıdır).
  • OPTIONS: Kaynağın hangi metotları desteklediğini sorar. Tarayıcılar başka bir siteye yapılacak bazı isteklerden önce izin sormak için kendiliğinden gönderir (CORS ön isteği, preflight).

REST tarzı arayüzlerde bu metotlar veritabanı işlemlerine eşlenir (CRUD): POST oluşturur, GET okur, PUT ya da PATCH günceller, DELETE siler. CCNA'nın otomasyon konusu tam olarak bu eşlemeyi sorar.

Durum kodları: ilk hane her şeyi söyler

Durum kodu üç hanelidir ve ilk hanesi sınıfını verir. Bir günlükte binlerce satıra bakarken ilk okuduğunuz şey budur.

  • 1xx bilgi (informational): Ara cevap; istek sürüyor. Günlükte nadiren görülür.
  • 2xx başarılı (successful): 200 OK, 201 Created (yeni kaynak oluşturuldu, adresi Location başlığında), 204 No Content (başarılı, ama gönderilecek gövde yok).
  • 3xx yönlendirme (redirection): 301 ve 308 kalıcı, 302 ve 307 geçici taşınma; yeni adres Location başlığındadır. 304 Not Modified bir yönlendirme değil, 'elindeki kopya hâlâ geçerli' cevabıdır.
  • 4xx istemci hatası (client error): 400 Bad Request (bozuk istek), 401 Unauthorized (kimlik doğrulama yok ya da geçersiz), 403 Forbidden (kim olduğun belli ama izin yok), 404 Not Found, 405 Method Not Allowed (kaynak var ama bu metot desteklenmiyor), 429 Too Many Requests (çok sık istek, RFC 6585).
  • 5xx sunucu hatası (server error): 500 Internal Server Error (uygulama çöktü), 502 Bad Gateway (araya giren proxy arkadaki sunucudan geçersiz cevap aldı), 503 Service Unavailable (geçici olarak hizmet veremiyor; aşırı yük ya da bakım), 504 Gateway Timeout (proxy arkadaki sunucudan zamanında cevap alamadı).

Arıza ararken bu ayrım işi böler. 4xx, isteğin kendisinde ya da istemcinin yetkisinde bir sorun olduğunu söyler. 5xx, sunucu tarafını gösterir. 502 ve 504 ise neredeyse her zaman arada bir ters vekil sunucu (reverse proxy), yük dengeleyici ya da CDN olduğunu ve sorunun onun arkasındaki sunucuda olduğunu anlatır: cevabı veren cihaz arızalı değildir, arızayı haber vermektedir.

Önemli başlıklar, çerezler ve oturum

Yüzlerce başlık tanımlıdır; işte ve sınavda karşınıza çıkacak olanlar şunlardır:

  • Host: İstenen sitenin adı. Aynı IP adresindeki birden çok siteyi (sanal sunucu, virtual host) ayırır.
  • User-Agent, Referer: İstemcinin kendini nasıl tanıttığı ve hangi sayfadan geldiği. İkisini de istemci yazar, ikisi de istenildiği gibi uydurulabilir.
  • Content-Type, Content-Length: Gövdenin türü (text/html, application/json) ve bayt sayısı. Uzunluk önceden bilinmiyorsa Content-Length yerine Transfer-Encoding: chunked görülür; gövde parça parça gönderilir.
  • Authorization: İstemcinin kimlik bilgisi, örneğin Basic (Base64 ile kodlanmış kullanıcı adı ve parola; şifre değildir) ya da Bearer (bir belirteç, token).
  • Cache-Control: Cevabın önbellekte tutulup tutulamayacağı ve ne kadar süre (RFC 9111). no-store hiç saklama demektir; oturum içeren sayfalarda beklenir.
  • Location: 3xx cevaplarında yeni adres, 201 cevabında oluşturulan kaynağın adresi.
  • Set-Cookie ve Cookie: Sunucu cevapta Set-Cookie ile bir çerez (cookie) verir; tarayıcı onu saklar ve aynı siteye giden sonraki isteklerde Cookie başlığıyla geri gönderir (RFC 6265).

Oturum (session) bu mekanizmanın üstüne kurulur. Kullanıcı doğru parolayla giriş yapar, sunucu rastgele ve tahmin edilemez bir oturum tanıtıcısı (session ID) üretir ve onu bir çerezle verir. Sonraki her istekte gelen çerez, sunucunun kullanıcıyı tanımasının tek yoludur. Bu yüzden oturum çerezini ele geçiren, parolayı bilmeden o kullanıcı olur. Çerez öznitelikleri (Secure, HttpOnly, SameSite, Domain, Path, Expires) bu çerezi korumak içindir; tablo halinde Derinlemesine bölümünde.

  • X-Forwarded-For: Bir proxy ya da yük dengeleyicinin, isteği arkadaki sunucuya iletirken asıl istemcinin adresini yazdığı başlık. Metindir ve istemci de onu yazabilir; hangi değere güvenileceği Derinlemesine bölümünde.

HTTP/2 ve HTTP/3: aynı anlam, başka taşıma

HTTP/1.1'in büyük zayıflığı, bir bağlantıda aynı anda tek bir istek ve cevabın akabilmesidir. Yavaş bir cevap arkasındakileri bekletir; buna sıra başı tıkanması (head-of-line blocking) denir. Tarayıcılar bu yüzden aynı siteye birkaç TCP bağlantısı birden açar.

HTTP/2 (RFC 9113) anlamı değiştirmez, yazımı değiştirir. Metin yerine ikili çerçeveler (binary frames) kullanır. Her istek ve cevap bir akışa (stream) aittir ve çok sayıda akış tek bir TCP bağlantısında iç içe geçerek aynı anda akar; buna çoğullama (multiplexing) denir. Başlıklar HPACK (RFC 7541) ile sıkıştırılır, çünkü her istekte tekrarlanan Cookie ve User-Agent gibi başlıklar boşa bayt harcıyordu. İstek satırı da başlıklara dönüşür: :method, :path, :authority (Host'un karşılığı), cevapta :status. Tarayıcılar HTTP/2'yi yalnızca TLS üzerinden kullanır ve bunu TLS el sıkışmasında ALPN ile h2 diyerek anlaşır.

HTTP/2 bir sorunu çözer ama bir sorunu bırakır: hepsi tek bir TCP bağlantısında aktığı için tek bir kayıp segment, TCP onu yeniden gönderene kadar bütün akışları durdurur. HTTP/3 (RFC 9114) bu yüzden TCP'yi bırakır ve QUIC (RFC 9000) üzerinde çalışır. QUIC, UDP üzerinde çalışan, akışları kendisi yöneten ve TLS 1.3'ü içine almış bir taşıma protokolüdür. Bir akıştaki kayıp öteki akışları bekletmez. Başlık sıkıştırması HPACK'in yerine QPACK (RFC 9204) ile yapılır.

Tarayıcı HTTP/3'ü genellikle şöyle keşfeder: önce TCP üzerinden HTTP/2 ya da HTTP/1.1 ile bağlanır, sunucu cevapta Alt-Svc başlığıyla 'bu port üzerinde h3 de konuşuyorum' der, sonraki bağlantıları tarayıcı UDP üzerinden dener. Pratikte bu port neredeyse her zaman UDP 443'tür. QUIC bağlantısı kurulamazsa istemci TCP'ye geri döner; RFC 9114 bunu açıkça önerir.

İnceleme için sonucu şudur: şifresiz HTTP/1.1'in her satırı okunur. HTTP/2'yi Wireshark çözer, ama pratikte hep TLS içinde olduğu için anahtar gerekir. HTTP/3'te taşıma başlığının büyük bölümü bile şifrelidir ve yalnızca TCP taşıyan bir proxy onu hiç görmez. Kurumlarda sık görülen önlem UDP 443'ü dışarıya kapatmaktır: tarayıcı TCP üzerinden HTTPS'e döner ve trafik, incelemeyi yapabilen proxy'den geçer.

SOC analisti için: erişim günlüğü

Web sunucusu her isteği erişim günlüğüne (access log) bir satır olarak yazar. Apache ve nginx'te en yaygın biçim Combined Log Format'tır (nginx'in varsayılanı). Bir satırda kimin (istemci IP adresi), ne zaman, hangi metotla, hangi adresi istediği, sunucunun hangi kodla ve kaç baytla cevap verdiği, kullanıcının hangi sayfadan geldiği ve hangi User-Agent ile geldiği yazar.

Bir satır tek başına nadiren bir şey söyler; kalıp söyler: aynı adresten saniyede onlarca 404, aynı giriş sayfasına art arda POST, sorgu dizesinde kodlu tırnak ya da ../ dizileri, ardından bir 500 ya da beklenmedik büyüklükte bir 200. Örnek satırlar Derinlemesine bölümünde.

İki sınırı baştan bilin. Erişim günlüğü POST gövdesini yazmaz: bir giriş denemesinde hangi kullanıcı adının denendiğini uygulamanın kendi günlüğü söyler. Ve sunucu bir proxy'nin arkasındaysa ilk alan istemcinin değil proxy'nin adresi olabilir.

Akılda kalsın

  • Bir HTTP/1.1 mesajı başlangıç satırı, başlıklar, boş satır ve isteğe bağlı gövdeden oluşur; istek satırı metot, hedef ve sürümdür, Host başlığı HTTP/1.1'de zorunludur.
  • GET, HEAD, OPTIONS ve TRACE güvenlidir; PUT, DELETE ve güvenli metotlar eşgüçlüdür; POST ve PATCH ikisi de değildir. GET parametreleri adreste gider ve her günlüğe yazılır.
  • Durum kodunun ilk hanesi sınıfı verir: 2 başarı, 3 yönlendirme, 4 istemci, 5 sunucu. 401 kimlik doğrulama eksik, 403 izin yok; 502 ve 504 arada bir proxy olduğunu ve sorunun arkadaki sunucuda olduğunu söyler.
  • Oturum bir çerezdir: Secure şifresiz bağlantıda gönderilmesini, HttpOnly betiklerin okumasını, SameSite başka sitelerden gelen isteklerde gönderilmesini engeller; X-Forwarded-For istemci tarafından uydurulabilir.
  • HTTP/2 tek TCP bağlantısında ikili çerçevelerle çoğullama yapar, HTTP/3 QUIC ile UDP 443 üzerinde çalışır ve neredeyse her şeyi şifreler; erişim günlüğünde tarama 404 yığını, giriş kaba kuvveti aynı boyutta 200'ler ve bir 302, başarılı enjeksiyon 500 ya da olağandışı büyük bir 200 olarak görünür.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
İstek satırıRequest lineHTTP isteğinin ilk satırı: metot, hedef (yol ve sorgu dizesi) ve sürüm.
Durum satırıStatus lineHTTP cevabının ilk satırı: sürüm, üç haneli durum kodu ve açıklama metni.
Başlık alanıHeader fieldMesajın ad: değer biçimindeki üst bilgisi; adı büyük küçük harf ayırmaz.
GövdeBody (content)Boş satırdan sonra gelen veri: sayfa, form verisi, JSON.
MetotMethodİstemcinin kaynağa ne yapmak istediğini söyleyen sözcük: GET, POST, PUT, DELETE.
Güvenli metotSafe methodSunucuda bir şey değiştirmesi beklenmeyen metot: GET, HEAD, OPTIONS, TRACE.
Eşgüçlü metotIdempotent methodBir kez ya da birçok kez gönderilmesi sunucuda aynı sonucu bırakan metot: PUT, DELETE ve güvenli metotlar.
Durum koduStatus codeCevabın sonucunu bildiren üç haneli sayı; ilk hane sınıfı verir.
Sorgu dizesiQuery stringAdreste soru işaretinden sonra gelen ad=değer parametreleri.
ÇerezCookieSunucunun Set-Cookie ile verdiği, tarayıcının Cookie başlığıyla geri gönderdiği küçük veri.
Oturum tanıtıcısıSession IDGirişten sonra sunucunun verdiği, kullanıcıyı sonraki isteklerde tanıtan rastgele değer.
Siteler arası istek sahteciliğiCSRF (cross-site request forgery)Başka bir sitenin, kullanıcının tarayıcısına onun çereziyle istenmeyen bir istek yaptırması; SameSite buna karşıdır.
Ters vekil sunucuReverse proxySunucuların önünde durup gelen istekleri onlara ileten aracı; 502 ve 504'ü üreten odur.
Sıra başı tıkanmasıHead-of-line blockingÖndeki bir istek ya da kayıp paketin arkadakilerin hepsini bekletmesi.
ÇoğullamaMultiplexingHTTP/2 ve HTTP/3'te birçok istek ve cevabın aynı bağlantıda akışlar halinde aynı anda taşınması.
AkışStreamHTTP/2 ve HTTP/3'te tek bir istek ve cevaba ait çerçeve dizisi; bir tanıtıcı numarası vardır.
Başlık sıkıştırmaHeader compression (HPACK, QPACK)Tekrarlanan başlıkları tablo ile kısaltma; HTTP/2'de HPACK, HTTP/3'te QPACK.
QUICQUICUDP üzerinde çalışan, akışları yöneten ve TLS 1.3'ü içine alan taşıma protokolü (RFC 9000); HTTP/3'ün altıdır.
Erişim günlüğüAccess logWeb sunucusunun her isteği bir satır olarak yazdığı günlük.
Dizin kaba kuvvetiDirectory brute forcingBir sözcük listesindeki dizin ve dosya adlarını otomatik olarak deneyip gizli içerik arama.
Parola püskürtmePassword sprayingÇok sayıda hesapta az sayıda yaygın parolayı, çoğu zaman dağınık adreslerden deneme.
Dizin geçişiPath traversal../ dizileriyle uygulamanın izin verilen dizininin dışındaki dosyalara ulaşma girişimi.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • CompTIA Network+ N10-009, Networking Concepts alanı: yaygın portlar, protokoller, hizmetler ve trafik türleri (HTTP TCP 80, HTTPS TCP 443)
  • CompTIA Network+ N10-009, Network Troubleshooting alanı: uygulama ve hizmet arızalarını komut satırı araçlarıyla ağ arızasından ayırma
  • Cisco CCNA 200-301 (v1.1), Automation and Programmability alanı: REST tabanlı API'lerin özellikleri (CRUD, HTTP fiilleri, veri kodlaması); konu listesi HTTP için ayrı bir madde içermez
  • CompTIA Security+ SY0-801, Threats, Vulnerabilities, and Attacks alanı: uygulama saldırılarının göstergeleri (enjeksiyon, dizin geçişi, kaba kuvvet ile parola denemesi)
  • CompTIA Security+ SY0-801, Security Operations alanı: güvenli çerez ayarları gibi uygulama güvenliği denetimleri ve günlük verisinin araştırmada kullanılması
  • CompTIA CySA+ CS0-004, Security Operations alanı: web sunucusu günlüklerinde ve HTTP trafiğinde kötü niyetli etkinliğin göstergelerini analiz etme

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: