Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 0: Ağdan önce · Ders 0.3

İki harita: OSI ve TCP/IP

Bir protokolü, cihazı, arızayı ya da saldırıyı doğru katmana yerleştirebilir, bir çerçevenin kaç bayt olduğunu başlık başlık hesaplayabilir ve arızayı katman katman arayabilirsiniz.

  • 60 dk
  • 30 soru
  • 5 antrenman

Ağ dünyasında herkes aynı iki haritayı kullanır: yedi katmanlı OSI modeli ve dört katmanlı TCP/IP modeli. Bir meslektaşınız 'sorun ikinci katmanda' dediğinde ya da bir ürün kendine 'yedinci katman güvenlik duvarı' dediğinde bu haritalardan söz edilir. Bir mesajın katmanlardan geçerek yola çıkışını canlandırmalı olarak izlemek için sitedeki /tr/blog/egitim/osi-modeli sayfasına bakabilirsiniz; bu ders o yolculuğun sınav derinliğindeki eşlikçisidir. Burada her katmanın işini, veri birimini, adresini, cihazını öğrenecek, bir çerçevenin boyutunu bayt bayt hesaplayacak ve bir SOC analistinin hangi kanıtı hangi katmanda aradığını göreceksiniz.

Neden katmanlara bölüyoruz?

Bir web sayfası açtığınızda aynı anda pek çok iş yapılır: kabloda elektrik sinyali üretilir, yandaki cihaz bulunur, dünyanın öbür ucundaki sunucuya yol aranır, kaybolan parçalar yeniden istenir, sayfanın içeriği anlaşılır. Bunların hepsini tek bir yazılım yapmaya kalksa, kablo değiştiğinde tarayıcıyı da yeniden yazmak gerekirdi.

Çözüm, işi katmanlara (layer) bölmektir. Her katman tek bir işi yapar, bir altındaki katmandan hizmet alır ve bir üstündekine hizmet verir. Tarayıcınız kablolu mu kablosuz mu bağlı olduğunuzu bilmez; bilmesi de gerekmez.

Bu bölmenin üç somut faydası vardır:

  • Değiştirilebilirlik: Bir katmandaki teknoloji değişir, diğerleri aynı kalır. Ethernet kablosundan Wi-Fi'a geçtiğinizde IP adresiniz ve tarayıcınız aynı şekilde çalışmayı sürdürür.
  • Ortak dil: Farklı üreticiler aynı katman tanımına göre ürün yapar; farklı markaların cihazları birbiriyle konuşabilir.
  • Arıza ayırma: 'İnternet yok' gibi bulanık bir şikâyeti 'hangi katman bozuk?' sorusuna çevirirsiniz. Bu dersin en çok işinize yarayacak kısmı budur.

Aklınızda tutun: model bir haritadır, arazinin kendisi değildir. Gerçek protokoller haritaya her zaman tam oturmaz; oturmadığı yerleri bu derste açıkça söyleyeceğiz.

OSI modelinin yedi katmanı

OSI modeli (Open Systems Interconnection), ISO'nun yayımladığı yedi katmanlı bir başvuru modelidir. Katmanlar aşağıdan yukarı 1'den 7'ye numaralanır. Sınavlarda ve günlük konuşmada katmanlar numarasıyla anılır, bu yüzden numaraları ezbere bilmeniz gerekir.

Her katmanın taşıdığı veri parçasının kendine özgü bir adı vardır. Bu adların genel adı PDU'dur (protocol data unit, protokol veri birimi).

  • 1. Fiziksel katman (physical layer): Bitleri kablodaki elektrik sinyaline, fiberdeki ışığa ya da havadaki radyo dalgasına çevirir. PDU'su bittir. Adres kullanmaz. Kablolar, konnektörler, tekrarlayıcı (repeater) ve hub buradadır.
  • 2. Veri bağı katmanı (data link layer): Aynı yerel ağdaki iki cihaz arasında veriyi teslim eder ve bozulmayı fark eder. PDU'su çerçevedir (frame). Adresi MAC adresidir. Ethernet, Wi-Fi (IEEE 802.11), switch ve köprü (bridge) buradadır.
  • 3. Ağ katmanı (network layer): Veriyi farklı ağlar arasında, kaynaktan hedefe yönlendirir. PDU'su pakettir (packet). Adresi IP adresidir. IPv4, IPv6, ICMP ve yönlendirici (router) buradadır.
  • 4. Taşıma katmanı (transport layer): Veriyi doğru uygulamaya ulaştırır; gerekirse sıralar ve kaybolanı yeniden gönderir. PDU'su TCP'de segment, UDP'de datagramdır. Adresi port numarasıdır.
  • 5. Oturum katmanı (session layer): İki uygulama arasındaki konuşmayı başlatır, sürdürür ve kapatır.
  • 6. Sunum katmanı (presentation layer): Verinin biçimiyle ilgilenir: karakter kodlaması, sıkıştırma ve şifreleme.
  • 7. Uygulama katmanı (application layer): Uygulamaların ağa açılan kapısıdır. HTTP, DNS, DHCP, SMTP, SSH buradadır. Dikkat: bu katman tarayıcının kendisi değil, tarayıcının konuştuğu protokoldür.

5, 6 ve 7. katmanların PDU'suna yalnızca veri (data) denir.

Dürüst olalım: bugünkü internette 5. ve 6. katman ayrı yazılım parçaları olarak neredeyse hiç bulunmaz. Oturum yönetimini ve veri biçimini çoğunlukla uygulamanın kendisi ya da kullandığı kitaplık halleder. Yine de sınavlar yedi katmanı ayrı ayrı sorar; işlerini bilmeniz yeterlidir.

TCP/IP modelinin dört katmanı

İnternet OSI modeline göre değil, TCP/IP modeline göre kurulmuştur. İnternete bağlanan bilgisayarların uyması gereken kuralları toplayan RFC 1122, dört katman sayar. Yanlarındaki OSI karşılıkları, sınavların ve ders kitaplarının kullandığı eşlemedir:

  • Bağlantı katmanı (link layer): Doğrudan bağlı olduğunuz ağda iletişim. OSI'nin 1. ve 2. katmanlarına denk gelir.
  • İnternet katmanı (internet layer): IP ile ağlar arası yönlendirme. OSI'nin 3. katmanıdır.
  • Taşıma katmanı (transport layer): TCP ve UDP. OSI'nin 4. katmanıdır.
  • Uygulama katmanı (application layer): HTTP, DNS ve diğerleri. OSI'nin 5, 6 ve 7. katmanlarının üçünü birden kapsar.

İki model arasındaki en büyük fark buradadır: TCP/IP, OSI'nin üstteki üç katmanını tek katmanda toplar ve alttaki iki katmanı birleştirir.

Kafa karıştıran bir alışkanlık: insanlar TCP/IP ağlarından söz ederken bile OSI numaralarını kullanır. 'Katman 3 cihazı' ya da 'katman 7 saldırısı' denildiğinde numara her zaman OSI numarasıdır. TCP/IP modelinin katmanları adlarıyla anılır, numarayla değil.

Sarmalama ve açma

Gönderen tarafta veri yukarıdan aşağı iner. Her katman, üstten gelen parçanın önüne kendi bilgisini taşıyan bir başlık (header) ekler. Buna sarmalama (encapsulation) denir. Mektubu zarfa, zarfı kargo kutusuna koymak gibidir: her kat, kendi taşıyıcısının ihtiyaç duyduğu etiketi taşır.

Bir web isteğinin yolculuğu şöyledir:

  • Uygulama veriyi üretir (örneğin bir HTTP isteği).
  • Taşıma katmanı önüne TCP başlığını koyar: kaynak ve hedef port. Ortaya segment çıkar.
  • Ağ katmanı önüne IP başlığını koyar: kaynak ve hedef IP adresi. Ortaya paket çıkar.
  • Veri bağı katmanı önüne Ethernet başlığını (kaynak ve hedef MAC adresi), arkasına da hata denetimi için FCS (frame check sequence) alanını koyar. Ortaya çerçeve çıkar. Bu yolculukta arkaya da ekleme yapan tek katman budur.
  • Fiziksel katman çerçeveyi bit bit sinyale çevirip ortama verir.

Alıcı tarafta işlem tersine döner: her katman kendi başlığını okur, söker ve kalanını bir üst katmana verir. Buna açma (decapsulation) denir.

Başlıkların boyutu bellidir ve sınavlarda hesap sorusu olarak çıkar: Ethernet başlığı 14 bayt, FCS 4 bayt, seçeneksiz IPv4 başlığı 20 bayt, seçeneksiz TCP başlığı 20 bayt, UDP başlığı 8 bayt. Örneğin 100 bayt veri TCP ile gönderilirse çerçeve 100 + 20 + 20 + 14 + 4 = 158 bayt olur. Hesabı Derinlemesine bölümünde adım adım yapacağız.

Yolda önemli bir şey olur: paket bir yönlendiriciden her geçtiğinde eski çerçeve sökülür ve yeni bir çerçeve yazılır. Yani MAC adresleri her atlamada değişir, IP adresleri uçtan uca aynı kalır (arada adres çevirisi, yani NAT yapılmıyorsa). Bu cümle, 2. katmanla 3. katmanın farkının özüdür.

Hangi cihaz hangi katmanda çalışır?

Bir cihazın 'N. katmanda çalıştığını' söylemek şu demektir: cihaz, iletme kararını verirken en fazla N. katmanın başlığına bakar. Altındaki katmanlar da cihazda elbette vardır; bir yönlendiricinin de kablosu ve MAC adresi bulunur.

  • Hub, 1. katman: Gelen sinyali anlamadan bütün portlarına yineler. Adres okumaz.
  • Switch, 2. katman: Çerçevedeki hedef MAC adresine bakar ve çerçeveyi yalnızca o adresin bulunduğu porta yollar. Hangi adresin hangi portta olduğunu gelen çerçevelerin kaynak MAC adresinden öğrenir.
  • Yönlendirici (router), 3. katman: Paketteki hedef IP adresine bakar ve paketi bir sonraki ağa geçirir.
  • Güvenlik duvarı (firewall): Klasik olanı IP adresine ve porta bakar, yani 3. ve 4. katmanda karar verir. Yeni nesil olanı uygulama içeriğini de okur, yani 7. katmana kadar çıkar.
  • Yük dengeleyici (load balancer): Bağlantıları IP ve porta göre dağıtıyorsa 4. katmanda, HTTP isteğinin içine (adres yoluna, alan adına) bakarak dağıtıyorsa 7. katmanda çalışır.

Bu mantığı kavradığınızda garip görünen ürün adları anlam kazanır. Katman 3 switch (layer 3 switch), switch işini yapan ama aynı zamanda IP adresine bakıp VLAN'lar arasında yönlendirme de yapabilen cihazdır. Katman 7 güvenlik duvarı, yalnızca 'hangi port' diye değil, 'bu isteğin içinde ne var' diye bakan güvenlik duvarıdır.

Katman katman arıza aramak

Katman modelinin en pratik kullanımı arıza aramaktır. Kural basittir: bir katman çalışmıyorsa üstündekilerin hiçbiri çalışamaz. Kablo takılı değilse DNS ayarını incelemenin anlamı yoktur.

Katmanlara dayanan üç yaklaşım vardır ve sınavlar üçünün de adını sorar:

  • Aşağıdan yukarı (bottom-up): 1. katmandan başlayıp yukarı çıkarsınız: kablo, bağlantı ışığı, adres, yönlendirme, port, uygulama. Fiziksel bir sorundan şüphelendiğinizde ya da hiçbir şey çalışmadığında uygundur.
  • Yukarıdan aşağı (top-down): 7. katmandan başlayıp aşağı inersiniz. Tek bir uygulama bozuk, geri kalan her şey çalışıyorsa uygundur.
  • Böl ve yönet (divide and conquer): Ortadan, çoğunlukla 3. katmandan başlarsınız. Bir ping çalışıyorsa 1, 2 ve 3. katmanlar sağlamdır, yukarıya bakarsınız; çalışmıyorsa aşağıya inersiniz. Deneyimli teknisyenlerin en sık kullandığı yöntem budur.

Her katmanı sınayan bir komut vardır. ipconfig ağ kartının bağlı olup olmadığını ve IP ayarlarını gösterir. arp -a komşu cihazların MAC adreslerinin öğrenilip öğrenilmediğini gösterir (2. katman). ping ve tracert 3. katmanı sınar. Test-NetConnection komutu -Port parametresiyle belirli bir TCP portunu dener (4. katman). nslookup DNS'i, curl ise HTTP'yi sınar (7. katman).

Bir uyarı: ping cevapsız kalıyorsa bu her zaman 3. katmanın bozuk olduğunu göstermez. Pek çok güvenlik duvarı ICMP'yi bilerek engeller. Başarılı bir ping çok şey kanıtlar; başarısız bir ping tek başına az şey kanıtlar.

SOC analisti için katmanlar

Bir SOC analisti olarak elinize gelen her kanıt belirli bir katmandan gelir ve yalnızca o katmanın bildiğini bilir. Hangi kaynağın neyi görebildiğini bilmek, doğru soruyu doğru günlüğe sormak demektir.

  • Switch'in MAC adres tablosu (2. katman): Hangi MAC adresi hangi portta? Şüpheli cihazın fiziksel olarak nereye takılı olduğunu bulmanızı sağlar.
  • NetFlow kayıtları (3. ve 4. katman): Kim kiminle, hangi porttan, ne zaman, kaç bayt konuştu? İçeriği göstermez; telefon faturasındaki arama dökümü gibidir.
  • Güvenlik duvarı günlüğü (3. ve 4. katman, yeni nesil cihazlarda 7'ye kadar): Hangi bağlantıya izin verildi, hangisi engellendi?
  • Proxy günlüğü (7. katman): Hangi kullanıcı hangi web adresini istedi, sunucu ne cevap verdi?
  • Uygulama günlüğü (7. katman): Uygulamanın içinde ne oldu: kim oturum açtı, hangi sorgu çalıştı, hangi hata oluştu?

Saldırılar da katmanlara göre sınıflanır. ARP zehirlemesi (ARP spoofing) 2. katmanda, IP adresi sahteciliği (IP spoofing) 3. katmanda, SYN seli (SYN flood) 4. katmanda, SQL enjeksiyonu (SQL injection) 7. katmanda gerçekleşir.

Bunun pratik sonucu şudur: bir saldırıyı ancak onun katmanını gören bir araç yakalayabilir. Yalnızca IP ve porta bakan bir güvenlik duvarı, izin verilen 443 numaralı porttan gelen bir SQL enjeksiyonunu göremez; çünkü onun baktığı katmanda her şey kurallara uygundur.

Akılda kalsın

  • OSI yedi katmandır ve aşağıdan yukarı sayılır: fiziksel (bit), veri bağı (çerçeve, MAC adresi), ağ (paket, IP adresi), taşıma (segment ya da datagram, port), oturum, sunum, uygulama (üçünde de veri).
  • TCP/IP dört katmandır: bağlantı (OSI 1 ve 2), internet (OSI 3), taşıma (OSI 4), uygulama (OSI 5, 6 ve 7); 'katman 3' gibi numaralar her zaman OSI numarasıdır.
  • Sarmalamada her katman kendi başlığını ekler: Ethernet 14 bayt ve sonda 4 bayt FCS, IPv4 20, TCP 20, UDP 8; TCP ile giden 100 bayt veri 158 baytlık çerçeve olur.
  • Hub 1., switch 2., yönlendirici 3. katmanda çalışır; MAC adresleri her yönlendiricide değişir, IP adresleri (NAT yoksa) uçtan uca aynı kalır.
  • Arıza ve kanıt katmana göre aranır: alt katman bozuksa üstü çalışmaz, ve her günlük yalnızca kendi katmanını görür (MAC tablosu 2, NetFlow 3 ve 4, proxy ve uygulama günlüğü 7).

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
KatmanLayerAğ iletişiminde tek bir işi üstlenen, altındakinden hizmet alıp üstündekine hizmet veren bölüm.
OSI modeliOSI reference modelISO'nun yedi katmanlı başvuru modeli; katmanlar 1'den 7'ye numaralanır.
TCP/IP modeliTCP/IP model (Internet protocol suite)İnternetin kurulduğu dört katmanlı model: bağlantı, internet, taşıma, uygulama.
Protokol veri birimiPDU (protocol data unit)Bir katmanın taşıdığı veri parçasının genel adı: bit, çerçeve, paket, segment, veri.
SarmalamaEncapsulationGönderen tarafta her katmanın üstten gelen veriye kendi başlığını eklemesi.
AçmaDecapsulationAlıcı tarafta her katmanın kendi başlığını okuyup söküp kalanını üst katmana vermesi.
BaşlıkHeaderBir katmanın verinin önüne eklediği, adres ve denetim bilgisi taşıyan alan.
YükPayloadBir başlığın arkasında taşınan içerik; bir katmanın yükü, üst katmanın PDU'sudur.
ÇerçeveFrame2. katmanın PDU'su; MAC adreslerini taşır ve FCS ile biter.
PaketPacket3. katmanın PDU'su; kaynak ve hedef IP adresini taşır.
SegmentSegmentTCP'nin 4. katmandaki PDU'su; kaynak ve hedef portu taşır.
DatagramDatagramUDP'nin 4. katmandaki PDU'su; 8 baytlık başlığı vardır. RFC 791, IP paketine de datagram der.
MAC adresiMAC addressAğ kartının 48 bitlik 2. katman adresi; yalnızca yerel ağ içinde anlam taşır.
Port numarasıPort numberBir cihazdaki uygulamayı gösteren 16 bitlik 4. katman adresi.
Çerçeve denetim dizisiFCS (frame check sequence)Çerçevenin sonundaki 4 baytlık hata denetim alanı; bozulan çerçeve atılır.
En büyük iletim birimiMTU (maximum transmission unit)Bir çerçevenin taşıyabileceği en büyük yük; standart Ethernet'te 1500 bayt.
EtherTypeEtherTypeEthernet başlığındaki 2 baytlık alan; çerçevenin içindeki protokolü söyler (0x0800 IPv4, 0x0806 ARP).
Ağ geçidiDefault gatewayBaşka ağlara giden paketlerin teslim edildiği yönlendiricinin yerel ağdaki adresi.
Katman 3 switchLayer 3 switch (multilayer switch)Anahtarlama yapan, ayrıca IP adresine göre VLAN'lar arasında yönlendirme de yapabilen switch.
Böl ve yönetDivide and conquerArıza aramaya orta katmandan başlayıp sonuca göre yukarı ya da aşağı yönelme yaklaşımı.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • CompTIA Network+ N10-009 1.1: Explain concepts related to the Open Systems Interconnection (OSI) reference model
  • CompTIA Network+ N10-009, Networking Concepts alanı: ağ cihazlarının (router, switch, firewall, load balancer, proxy) işlevlerini karşılaştırma
  • CompTIA Network+ N10-009, Network Troubleshooting alanı: arıza giderme yöntemi (bottom-up, top-down, divide and conquer)
  • Cisco CCNA 200-301 1.1: Explain the role and function of network components (routers, Layer 2 and Layer 3 switches, next-generation firewalls and IPS)
  • Cisco CCNA 200-301 1.5: Compare TCP to UDP (bu derste yalnızca başlık boyutu ve PDU adı düzeyinde)
  • CompTIA Security+ SY0-701 ve CySA+ CS0-003: OSI için ayrı bir hedef maddesi yoktur; ağ saldırılarını ve günlük kaynaklarını yorumlayan hedeflerin ön bilgisidir

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: