Aşama 0: Ağdan önce · Ders 0.3
İki harita: OSI ve TCP/IP
Bir protokolü, cihazı, arızayı ya da saldırıyı doğru katmana yerleştirebilir, bir çerçevenin kaç bayt olduğunu başlık başlık hesaplayabilir ve arızayı katman katman arayabilirsiniz.
Ağ dünyasında herkes aynı iki haritayı kullanır: yedi katmanlı OSI modeli ve dört katmanlı TCP/IP modeli. Bir meslektaşınız 'sorun ikinci katmanda' dediğinde ya da bir ürün kendine 'yedinci katman güvenlik duvarı' dediğinde bu haritalardan söz edilir. Bir mesajın katmanlardan geçerek yola çıkışını canlandırmalı olarak izlemek için sitedeki /tr/blog/egitim/osi-modeli sayfasına bakabilirsiniz; bu ders o yolculuğun sınav derinliğindeki eşlikçisidir. Burada her katmanın işini, veri birimini, adresini, cihazını öğrenecek, bir çerçevenin boyutunu bayt bayt hesaplayacak ve bir SOC analistinin hangi kanıtı hangi katmanda aradığını göreceksiniz.
Neden katmanlara bölüyoruz?
Bir web sayfası açtığınızda aynı anda pek çok iş yapılır: kabloda elektrik sinyali üretilir, yandaki cihaz bulunur, dünyanın öbür ucundaki sunucuya yol aranır, kaybolan parçalar yeniden istenir, sayfanın içeriği anlaşılır. Bunların hepsini tek bir yazılım yapmaya kalksa, kablo değiştiğinde tarayıcıyı da yeniden yazmak gerekirdi.
Çözüm, işi katmanlara (layer) bölmektir. Her katman tek bir işi yapar, bir altındaki katmandan hizmet alır ve bir üstündekine hizmet verir. Tarayıcınız kablolu mu kablosuz mu bağlı olduğunuzu bilmez; bilmesi de gerekmez.
Bu bölmenin üç somut faydası vardır:
- Değiştirilebilirlik: Bir katmandaki teknoloji değişir, diğerleri aynı kalır. Ethernet kablosundan Wi-Fi'a geçtiğinizde IP adresiniz ve tarayıcınız aynı şekilde çalışmayı sürdürür.
- Ortak dil: Farklı üreticiler aynı katman tanımına göre ürün yapar; farklı markaların cihazları birbiriyle konuşabilir.
- Arıza ayırma: 'İnternet yok' gibi bulanık bir şikâyeti 'hangi katman bozuk?' sorusuna çevirirsiniz. Bu dersin en çok işinize yarayacak kısmı budur.
Aklınızda tutun: model bir haritadır, arazinin kendisi değildir. Gerçek protokoller haritaya her zaman tam oturmaz; oturmadığı yerleri bu derste açıkça söyleyeceğiz.
OSI modelinin yedi katmanı
OSI modeli (Open Systems Interconnection), ISO'nun yayımladığı yedi katmanlı bir başvuru modelidir. Katmanlar aşağıdan yukarı 1'den 7'ye numaralanır. Sınavlarda ve günlük konuşmada katmanlar numarasıyla anılır, bu yüzden numaraları ezbere bilmeniz gerekir.
Her katmanın taşıdığı veri parçasının kendine özgü bir adı vardır. Bu adların genel adı PDU'dur (protocol data unit, protokol veri birimi).
- 1. Fiziksel katman (physical layer): Bitleri kablodaki elektrik sinyaline, fiberdeki ışığa ya da havadaki radyo dalgasına çevirir. PDU'su bittir. Adres kullanmaz. Kablolar, konnektörler, tekrarlayıcı (repeater) ve hub buradadır.
- 2. Veri bağı katmanı (data link layer): Aynı yerel ağdaki iki cihaz arasında veriyi teslim eder ve bozulmayı fark eder. PDU'su çerçevedir (frame). Adresi MAC adresidir. Ethernet, Wi-Fi (IEEE 802.11), switch ve köprü (bridge) buradadır.
- 3. Ağ katmanı (network layer): Veriyi farklı ağlar arasında, kaynaktan hedefe yönlendirir. PDU'su pakettir (packet). Adresi IP adresidir. IPv4, IPv6, ICMP ve yönlendirici (router) buradadır.
- 4. Taşıma katmanı (transport layer): Veriyi doğru uygulamaya ulaştırır; gerekirse sıralar ve kaybolanı yeniden gönderir. PDU'su TCP'de segment, UDP'de datagramdır. Adresi port numarasıdır.
- 5. Oturum katmanı (session layer): İki uygulama arasındaki konuşmayı başlatır, sürdürür ve kapatır.
- 6. Sunum katmanı (presentation layer): Verinin biçimiyle ilgilenir: karakter kodlaması, sıkıştırma ve şifreleme.
- 7. Uygulama katmanı (application layer): Uygulamaların ağa açılan kapısıdır. HTTP, DNS, DHCP, SMTP, SSH buradadır. Dikkat: bu katman tarayıcının kendisi değil, tarayıcının konuştuğu protokoldür.
5, 6 ve 7. katmanların PDU'suna yalnızca veri (data) denir.
Dürüst olalım: bugünkü internette 5. ve 6. katman ayrı yazılım parçaları olarak neredeyse hiç bulunmaz. Oturum yönetimini ve veri biçimini çoğunlukla uygulamanın kendisi ya da kullandığı kitaplık halleder. Yine de sınavlar yedi katmanı ayrı ayrı sorar; işlerini bilmeniz yeterlidir.
TCP/IP modelinin dört katmanı
İnternet OSI modeline göre değil, TCP/IP modeline göre kurulmuştur. İnternete bağlanan bilgisayarların uyması gereken kuralları toplayan RFC 1122, dört katman sayar. Yanlarındaki OSI karşılıkları, sınavların ve ders kitaplarının kullandığı eşlemedir:
- Bağlantı katmanı (link layer): Doğrudan bağlı olduğunuz ağda iletişim. OSI'nin 1. ve 2. katmanlarına denk gelir.
- İnternet katmanı (internet layer): IP ile ağlar arası yönlendirme. OSI'nin 3. katmanıdır.
- Taşıma katmanı (transport layer): TCP ve UDP. OSI'nin 4. katmanıdır.
- Uygulama katmanı (application layer): HTTP, DNS ve diğerleri. OSI'nin 5, 6 ve 7. katmanlarının üçünü birden kapsar.
İki model arasındaki en büyük fark buradadır: TCP/IP, OSI'nin üstteki üç katmanını tek katmanda toplar ve alttaki iki katmanı birleştirir.
Kafa karıştıran bir alışkanlık: insanlar TCP/IP ağlarından söz ederken bile OSI numaralarını kullanır. 'Katman 3 cihazı' ya da 'katman 7 saldırısı' denildiğinde numara her zaman OSI numarasıdır. TCP/IP modelinin katmanları adlarıyla anılır, numarayla değil.
Sarmalama ve açma
Gönderen tarafta veri yukarıdan aşağı iner. Her katman, üstten gelen parçanın önüne kendi bilgisini taşıyan bir başlık (header) ekler. Buna sarmalama (encapsulation) denir. Mektubu zarfa, zarfı kargo kutusuna koymak gibidir: her kat, kendi taşıyıcısının ihtiyaç duyduğu etiketi taşır.
Bir web isteğinin yolculuğu şöyledir:
- Uygulama veriyi üretir (örneğin bir HTTP isteği).
- Taşıma katmanı önüne TCP başlığını koyar: kaynak ve hedef port. Ortaya segment çıkar.
- Ağ katmanı önüne IP başlığını koyar: kaynak ve hedef IP adresi. Ortaya paket çıkar.
- Veri bağı katmanı önüne Ethernet başlığını (kaynak ve hedef MAC adresi), arkasına da hata denetimi için FCS (frame check sequence) alanını koyar. Ortaya çerçeve çıkar. Bu yolculukta arkaya da ekleme yapan tek katman budur.
- Fiziksel katman çerçeveyi bit bit sinyale çevirip ortama verir.
Alıcı tarafta işlem tersine döner: her katman kendi başlığını okur, söker ve kalanını bir üst katmana verir. Buna açma (decapsulation) denir.
Başlıkların boyutu bellidir ve sınavlarda hesap sorusu olarak çıkar: Ethernet başlığı 14 bayt, FCS 4 bayt, seçeneksiz IPv4 başlığı 20 bayt, seçeneksiz TCP başlığı 20 bayt, UDP başlığı 8 bayt. Örneğin 100 bayt veri TCP ile gönderilirse çerçeve 100 + 20 + 20 + 14 + 4 = 158 bayt olur. Hesabı Derinlemesine bölümünde adım adım yapacağız.
Yolda önemli bir şey olur: paket bir yönlendiriciden her geçtiğinde eski çerçeve sökülür ve yeni bir çerçeve yazılır. Yani MAC adresleri her atlamada değişir, IP adresleri uçtan uca aynı kalır (arada adres çevirisi, yani NAT yapılmıyorsa). Bu cümle, 2. katmanla 3. katmanın farkının özüdür.
Hangi cihaz hangi katmanda çalışır?
Bir cihazın 'N. katmanda çalıştığını' söylemek şu demektir: cihaz, iletme kararını verirken en fazla N. katmanın başlığına bakar. Altındaki katmanlar da cihazda elbette vardır; bir yönlendiricinin de kablosu ve MAC adresi bulunur.
- Hub, 1. katman: Gelen sinyali anlamadan bütün portlarına yineler. Adres okumaz.
- Switch, 2. katman: Çerçevedeki hedef MAC adresine bakar ve çerçeveyi yalnızca o adresin bulunduğu porta yollar. Hangi adresin hangi portta olduğunu gelen çerçevelerin kaynak MAC adresinden öğrenir.
- Yönlendirici (router), 3. katman: Paketteki hedef IP adresine bakar ve paketi bir sonraki ağa geçirir.
- Güvenlik duvarı (firewall): Klasik olanı IP adresine ve porta bakar, yani 3. ve 4. katmanda karar verir. Yeni nesil olanı uygulama içeriğini de okur, yani 7. katmana kadar çıkar.
- Yük dengeleyici (load balancer): Bağlantıları IP ve porta göre dağıtıyorsa 4. katmanda, HTTP isteğinin içine (adres yoluna, alan adına) bakarak dağıtıyorsa 7. katmanda çalışır.
Bu mantığı kavradığınızda garip görünen ürün adları anlam kazanır. Katman 3 switch (layer 3 switch), switch işini yapan ama aynı zamanda IP adresine bakıp VLAN'lar arasında yönlendirme de yapabilen cihazdır. Katman 7 güvenlik duvarı, yalnızca 'hangi port' diye değil, 'bu isteğin içinde ne var' diye bakan güvenlik duvarıdır.
Katman katman arıza aramak
Katman modelinin en pratik kullanımı arıza aramaktır. Kural basittir: bir katman çalışmıyorsa üstündekilerin hiçbiri çalışamaz. Kablo takılı değilse DNS ayarını incelemenin anlamı yoktur.
Katmanlara dayanan üç yaklaşım vardır ve sınavlar üçünün de adını sorar:
- Aşağıdan yukarı (bottom-up): 1. katmandan başlayıp yukarı çıkarsınız: kablo, bağlantı ışığı, adres, yönlendirme, port, uygulama. Fiziksel bir sorundan şüphelendiğinizde ya da hiçbir şey çalışmadığında uygundur.
- Yukarıdan aşağı (top-down): 7. katmandan başlayıp aşağı inersiniz. Tek bir uygulama bozuk, geri kalan her şey çalışıyorsa uygundur.
- Böl ve yönet (divide and conquer): Ortadan, çoğunlukla 3. katmandan başlarsınız. Bir
pingçalışıyorsa 1, 2 ve 3. katmanlar sağlamdır, yukarıya bakarsınız; çalışmıyorsa aşağıya inersiniz. Deneyimli teknisyenlerin en sık kullandığı yöntem budur.
Her katmanı sınayan bir komut vardır. ipconfig ağ kartının bağlı olup olmadığını ve IP ayarlarını gösterir. arp -a komşu cihazların MAC adreslerinin öğrenilip öğrenilmediğini gösterir (2. katman). ping ve tracert 3. katmanı sınar. Test-NetConnection komutu -Port parametresiyle belirli bir TCP portunu dener (4. katman). nslookup DNS'i, curl ise HTTP'yi sınar (7. katman).
Bir uyarı: ping cevapsız kalıyorsa bu her zaman 3. katmanın bozuk olduğunu göstermez. Pek çok güvenlik duvarı ICMP'yi bilerek engeller. Başarılı bir ping çok şey kanıtlar; başarısız bir ping tek başına az şey kanıtlar.
SOC analisti için katmanlar
Bir SOC analisti olarak elinize gelen her kanıt belirli bir katmandan gelir ve yalnızca o katmanın bildiğini bilir. Hangi kaynağın neyi görebildiğini bilmek, doğru soruyu doğru günlüğe sormak demektir.
- Switch'in MAC adres tablosu (2. katman): Hangi MAC adresi hangi portta? Şüpheli cihazın fiziksel olarak nereye takılı olduğunu bulmanızı sağlar.
- NetFlow kayıtları (3. ve 4. katman): Kim kiminle, hangi porttan, ne zaman, kaç bayt konuştu? İçeriği göstermez; telefon faturasındaki arama dökümü gibidir.
- Güvenlik duvarı günlüğü (3. ve 4. katman, yeni nesil cihazlarda 7'ye kadar): Hangi bağlantıya izin verildi, hangisi engellendi?
- Proxy günlüğü (7. katman): Hangi kullanıcı hangi web adresini istedi, sunucu ne cevap verdi?
- Uygulama günlüğü (7. katman): Uygulamanın içinde ne oldu: kim oturum açtı, hangi sorgu çalıştı, hangi hata oluştu?
Saldırılar da katmanlara göre sınıflanır. ARP zehirlemesi (ARP spoofing) 2. katmanda, IP adresi sahteciliği (IP spoofing) 3. katmanda, SYN seli (SYN flood) 4. katmanda, SQL enjeksiyonu (SQL injection) 7. katmanda gerçekleşir.
Bunun pratik sonucu şudur: bir saldırıyı ancak onun katmanını gören bir araç yakalayabilir. Yalnızca IP ve porta bakan bir güvenlik duvarı, izin verilen 443 numaralı porttan gelen bir SQL enjeksiyonunu göremez; çünkü onun baktığı katmanda her şey kurallara uygundur.
Akılda kalsın
- OSI yedi katmandır ve aşağıdan yukarı sayılır: fiziksel (bit), veri bağı (çerçeve, MAC adresi), ağ (paket, IP adresi), taşıma (segment ya da datagram, port), oturum, sunum, uygulama (üçünde de veri).
- TCP/IP dört katmandır: bağlantı (OSI 1 ve 2), internet (OSI 3), taşıma (OSI 4), uygulama (OSI 5, 6 ve 7); 'katman 3' gibi numaralar her zaman OSI numarasıdır.
- Sarmalamada her katman kendi başlığını ekler: Ethernet 14 bayt ve sonda 4 bayt FCS, IPv4 20, TCP 20, UDP 8; TCP ile giden 100 bayt veri 158 baytlık çerçeve olur.
- Hub 1., switch 2., yönlendirici 3. katmanda çalışır; MAC adresleri her yönlendiricide değişir, IP adresleri (NAT yoksa) uçtan uca aynı kalır.
- Arıza ve kanıt katmana göre aranır: alt katman bozuksa üstü çalışmaz, ve her günlük yalnızca kendi katmanını görür (MAC tablosu 2, NetFlow 3 ve 4, proxy ve uygulama günlüğü 7).
Terimler
| Türkçe | English | Anlamı |
|---|---|---|
| Katman | Layer | Ağ iletişiminde tek bir işi üstlenen, altındakinden hizmet alıp üstündekine hizmet veren bölüm. |
| OSI modeli | OSI reference model | ISO'nun yedi katmanlı başvuru modeli; katmanlar 1'den 7'ye numaralanır. |
| TCP/IP modeli | TCP/IP model (Internet protocol suite) | İnternetin kurulduğu dört katmanlı model: bağlantı, internet, taşıma, uygulama. |
| Protokol veri birimi | PDU (protocol data unit) | Bir katmanın taşıdığı veri parçasının genel adı: bit, çerçeve, paket, segment, veri. |
| Sarmalama | Encapsulation | Gönderen tarafta her katmanın üstten gelen veriye kendi başlığını eklemesi. |
| Açma | Decapsulation | Alıcı tarafta her katmanın kendi başlığını okuyup söküp kalanını üst katmana vermesi. |
| Başlık | Header | Bir katmanın verinin önüne eklediği, adres ve denetim bilgisi taşıyan alan. |
| Yük | Payload | Bir başlığın arkasında taşınan içerik; bir katmanın yükü, üst katmanın PDU'sudur. |
| Çerçeve | Frame | 2. katmanın PDU'su; MAC adreslerini taşır ve FCS ile biter. |
| Paket | Packet | 3. katmanın PDU'su; kaynak ve hedef IP adresini taşır. |
| Segment | Segment | TCP'nin 4. katmandaki PDU'su; kaynak ve hedef portu taşır. |
| Datagram | Datagram | UDP'nin 4. katmandaki PDU'su; 8 baytlık başlığı vardır. RFC 791, IP paketine de datagram der. |
| MAC adresi | MAC address | Ağ kartının 48 bitlik 2. katman adresi; yalnızca yerel ağ içinde anlam taşır. |
| Port numarası | Port number | Bir cihazdaki uygulamayı gösteren 16 bitlik 4. katman adresi. |
| Çerçeve denetim dizisi | FCS (frame check sequence) | Çerçevenin sonundaki 4 baytlık hata denetim alanı; bozulan çerçeve atılır. |
| En büyük iletim birimi | MTU (maximum transmission unit) | Bir çerçevenin taşıyabileceği en büyük yük; standart Ethernet'te 1500 bayt. |
| EtherType | EtherType | Ethernet başlığındaki 2 baytlık alan; çerçevenin içindeki protokolü söyler (0x0800 IPv4, 0x0806 ARP). |
| Ağ geçidi | Default gateway | Başka ağlara giden paketlerin teslim edildiği yönlendiricinin yerel ağdaki adresi. |
| Katman 3 switch | Layer 3 switch (multilayer switch) | Anahtarlama yapan, ayrıca IP adresine göre VLAN'lar arasında yönlendirme de yapabilen switch. |
| Böl ve yönet | Divide and conquer | Arıza aramaya orta katmandan başlayıp sonuca göre yukarı ya da aşağı yönelme yaklaşımı. |
Kaynaklar ve sınav konuları
- CompTIA Network+ N10-009 1.1: Explain concepts related to the Open Systems Interconnection (OSI) reference model
- CompTIA Network+ N10-009, Networking Concepts alanı: ağ cihazlarının (router, switch, firewall, load balancer, proxy) işlevlerini karşılaştırma
- CompTIA Network+ N10-009, Network Troubleshooting alanı: arıza giderme yöntemi (bottom-up, top-down, divide and conquer)
- Cisco CCNA 200-301 1.1: Explain the role and function of network components (routers, Layer 2 and Layer 3 switches, next-generation firewalls and IPS)
- Cisco CCNA 200-301 1.5: Compare TCP to UDP (bu derste yalnızca başlık boyutu ve PDU adı düzeyinde)
- CompTIA Security+ SY0-701 ve CySA+ CS0-003: OSI için ayrı bir hedef maddesi yoktur; ağ saldırılarını ve günlük kaynaklarını yorumlayan hedeflerin ön bilgisidir
Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi:
- ITU-T X.200 (ISO/IEC 7498-1 ile aynı metin): Open Systems Interconnection - Basic Reference Model
- RFC 1122: Requirements for Internet Hosts - Communication Layers
- RFC 791: Internet Protocol
- RFC 9293: Transmission Control Protocol (TCP)
- RFC 768: User Datagram Protocol
- RFC 826: An Ethernet Address Resolution Protocol
- RFC 894: A Standard for the Transmission of IP Datagrams over Ethernet Networks
Bu bölüm sınavın ve işin istediği ayrıntıdır: alanlar, sayılar, uç durumlar. Bir başlığa dokunarak açıp kapatabilirsiniz.
Yedi katman tek tabloda
Bu tablo dersin iskeletidir. Sınavdan önce boş bir kâğıda ezberden yazabiliyor olmanız gerekir: katman numarası, adı, PDU'su, adresi, cihazı ve örnek protokolleri.
5. ve 6. katman için verilen örnekler, sınav kaynaklarında geleneksel olarak o katmana yazılan örneklerdir. Gerçek yazılımda bu işler çoğunlukla uygulamanın içinde yapılır.
| No | Katman | PDU | Adres | Cihaz | Örnekler |
|---|---|---|---|---|---|
| 7 | Uygulama (application) | Veri (data) | - | Proxy, katman 7 güvenlik duvarı | HTTP, DNS, DHCP, SMTP, SSH |
| 6 | Sunum (presentation) | Veri | - | - | Karakter kodlaması, sıkıştırma, şifreleme |
| 5 | Oturum (session) | Veri | - | - | Oturum kurma, sürdürme, kapatma |
| 4 | Taşıma (transport) | Segment (TCP), datagram (UDP) | Port numarası | Klasik güvenlik duvarı, katman 4 yük dengeleyici | TCP, UDP |
| 3 | Ağ (network) | Paket (packet) | IP adresi | Yönlendirici, katman 3 switch | IPv4, IPv6, ICMP |
| 2 | Veri bağı (data link) | Çerçeve (frame) | MAC adresi | Switch, köprü, erişim noktası | Ethernet, Wi-Fi (802.11), ARP |
| 1 | Fiziksel (physical) | Bit | - | Hub, tekrarlayıcı, kablo | Bakır kablo, fiber, radyo sinyali |
Dikkat: Adreslerin boyutlarını da bilin: MAC adresi 48 bit, IPv4 adresi 32 bit, port numarası 16 bittir (0 ile 65535 arası). Sık yapılan hata, portu bir 'cihaz adresi' sanmaktır; port bir cihazı değil, o cihazın içindeki bir uygulamayı gösterir.
TCP/IP ile OSI'nin eşlenmesi
RFC 1122 dört katman sayar ve bunları adlarıyla anar. Aşağıdaki tablo iki haritanın üst üste konmuş halidir. Katman adları RFC 1122'nindir; OSI karşılıkları ise sınavların ve ders kitaplarının kullandığı eşlemedir. RFC 1122'nin kendisi yalnızca uygulama katmanı için bir karşılık söyler ve onu OSI'nin en üst iki katmanının (sunum ve uygulama) birleşimi olarak tanımlar; oturum katmanından söz etmez. Sınavlarda beklenen cevap yine de 5, 6 ve 7'dir.
Bazı ders kitapları ve üretici kaynakları TCP/IP'yi beş katmanla anlatır: bağlantı katmanını OSI'deki gibi fiziksel ve veri bağı diye ikiye ayırırlar. Bazıları en alt katmana 'ağ erişim katmanı' (network access) ya da 'ağ arayüz katmanı' (network interface) der. Hepsi aynı şeyi anlatır; sınavda soru hangi adı kullanıyorsa onunla düşünün.
| TCP/IP katmanı (RFC 1122) | OSI karşılığı (sınavlardaki eşleme) | Protokoller | PDU |
|---|---|---|---|
| Uygulama (application) | 5, 6 ve 7 | HTTP, DNS, DHCP, TLS, SSH | Veri |
| Taşıma (transport) | 4 | TCP, UDP | Segment, datagram |
| İnternet (internet) | 3 | IPv4, IPv6, ICMP | Paket |
| Bağlantı (link) | 1 ve 2 | Ethernet, Wi-Fi, ARP | Çerçeve, bit |
Dikkat: Sık yapılan hata: 'internet katmanı' adını görüp bunu web ya da uygulama ile ilişkilendirmek. İnternet katmanı IP'nin katmanıdır ve OSI'nin 3. katmanına denk gelir.
Sarmalama hesabı: 100 bayt veri kaç baytlık çerçeve olur?
Bir uygulama TCP üzerinden 100 bayt veri gönderiyor. Seçenek alanı kullanılmadığını varsayalım. Yukarıdan aşağı inerken her katman kendi başlığını ekler:
- Uygulama verisi: 100 bayt.
- TCP başlığı eklenir: 100 + 20 = 120 bayt. Bu bir segmenttir.
- IPv4 başlığı eklenir: 120 + 20 = 140 bayt. Bu bir pakettir. IP başlığındaki toplam uzunluk alanında 140 yazar.
- Ethernet başlığı öne, FCS arkaya eklenir: 140 + 14 + 4 = 158 bayt. Bu bir çerçevedir.
100 baytlık veri için 58 bayt ek yük taşındı. Aynı veri UDP ile gitseydi taşıma başlığı 20 yerine 8 bayt olurdu: 100 + 8 + 20 + 14 + 4 = 146 bayt.
Aşağıdaki kutuda 158 baytlık çerçeve bayt aralıklarıyla gösterilmiştir. Baytlar 0'dan sayılır. Ethernet başlığının 14 baytı üç alandan oluşur: 6 bayt hedef MAC, 6 bayt kaynak MAC ve 2 bayt EtherType. EtherType, çerçevenin içinde hangi protokolün taşındığını söyler: 0x0800 IPv4, 0x0806 ARP, 0x86DD IPv6 demektir.
Benzer bir işaret IP başlığında da vardır: Protokol alanı, paketin içinde ne olduğunu söyler. 6 TCP, 17 UDP, 1 ICMP demektir. Alıcı, açma sırasında yükü hangi yazılıma vereceğini bu alanlardan anlar: EtherType sayesinde IP'ye, Protokol alanı sayesinde TCP'ye, hedef port sayesinde doğru uygulamaya.
Bayt aralığı Boyut Alan Katman
------------ ----- -------------------------- ------
0 - 5 6 Hedef MAC adresi 2
6 - 11 6 Kaynak MAC adresi 2
12 - 13 2 EtherType = 0x0800 (IPv4) 2
14 - 33 20 IPv4 başlığı 3
(kaynak IP, hedef IP, TTL,
Protokol = 6, uzunluk = 140)
34 - 53 20 TCP başlığı 4
(kaynak port, hedef port,
sıra numarası, bayraklar)
54 - 153 100 Uygulama verisi 5-7
154 - 157 4 FCS (hata denetimi) 2
------------ -----
Toplam 158 baytDikkat: Çerçevenin önünde gönderilen 7 baytlık öntakı (preamble) ve 1 baytlık çerçeve başlangıç işareti çerçeve boyutuna sayılmaz. Paket yakalama araçları FCS alanını da çoğu zaman göstermez, çünkü ağ kartı onu denetleyip atar. Bu yüzden aynı çerçeveyi yakalama aracında 154 bayt olarak görebilirsiniz. Sınav sorusunda FCS'nin sayılıp sayılmadığına dikkat edin.
Sınır durumlar: en küçük ve en büyük çerçeve
Ethernet'in taşıyabileceği yükün alt ve üst sınırı vardır ve hesap sorularının tuzakları buradan çıkar.
En büyük: Standart bir Ethernet çerçevesinin yükü en fazla 1500 bayttır. Bu sınıra MTU (maximum transmission unit) denir. Başlık ve FCS ile birlikte en büyük çerçeve 1500 + 14 + 4 = 1518 bayttır.
MTU 1500 ise bir TCP segmentinin taşıyabileceği en fazla veri 1500 - 20 - 20 = 1460 bayttır. Bu değere MSS (maximum segment size) denir. 3000 baytlık bir veri bu yüzden tek çerçeveye sığmaz; TCP onu parçalara böler.
En küçük: Bir Ethernet çerçevesi FCS dahil en az 64 bayt olmalıdır. Bu, yükün en az 46 bayt olması demektir. Yük daha kısaysa gönderen ağ kartı araya dolgu (padding) baytları ekler.
Örnek: TCP ile yalnızca 1 bayt veri gönderiyorsunuz. Paket 1 + 20 + 20 = 41 bayttır. 46'dan kısa olduğu için 5 bayt dolgu eklenir ve çerçeve 59 değil, 64 bayt olur.
VLAN etiketi: Çerçeve bir VLAN etiketi (IEEE 802.1Q) taşıyorsa Ethernet başlığına 4 bayt daha eklenir ve en büyük çerçeve 1522 bayta çıkar.
Seçenekler: 20 bayt, IPv4 ve TCP başlıklarının en küçük boyutudur. İkisi de seçenek (options) alanlarıyla 60 bayta kadar büyüyebilir. Gerçek ağlarda bir TCP bağlantısının ilk paketi (SYN) neredeyse her zaman seçenek taşır ve başlığı 20 bayttan büyüktür. UDP başlığı ise her zaman 8 bayttır. IPv6 başlığı sabit 40 bayttır.
Dikkat: Sınav hesaplarında aksi söylenmedikçe başlıkları en küçük boyutlarıyla alın: Ethernet 14 + 4, IPv4 20, TCP 20, UDP 8.
Tartışmalı protokoller ve sınavın beklediği cevap
Bazı protokoller haritaya tam oturmaz. Bunları ezberlemek yerine neden tartışıldıklarını anlarsanız soruyu hangi biçimde sorarlarsa sorsunlar cevaplayabilirsiniz.
ARP: Bir IP adresinin hangi MAC adresine ait olduğunu bulur. 3. katman adresi hakkında soru sorar ama mesajı IP başlığı taşımaz; doğrudan Ethernet çerçevesinin içinde gider (EtherType 0x0806) ve yönlendiriciden geçmez. Bu yüzden '2 ile 3 arasında' diyenler vardır. Sınavdaki yaygın cevap 2. katmandır; TCP/IP modelinde bağlantı katmanında sayılır.
ICMP: Hata ve durum mesajları taşır; ping onu kullanır. ICMP mesajı, tıpkı TCP gibi bir IP paketinin içinde taşınır (Protokol alanı 1). Bu yüzden 4. katman sananlar olur. Ama ICMP uygulama verisi taşımaz ve port kullanmaz; IP'nin kendi yardımcısıdır. Sınav cevabı 3. katmandır.
TLS: Web trafiğini şifreleyen protokoldür. Gerçekte TCP'nin üstünde, uygulama protokolünün altında çalışır; TCP/IP modelinde uygulama katmanının içindedir. OSI'de şifreleme sunum katmanının işi olduğu için sınavların çoğunda beklenen cevap 6. katmandır. Oturum kurduğu için 5. katman diyen kaynaklar da vardır. Soruda 'şifreleme' ya da 'veri biçimi' sözcüğü geçiyorsa 6'yı seçin.
DNS: Alan adını IP adresine çevirir. Ağın temel bir altyapı hizmeti olduğu için alt katmanlara yazmak cazip gelir, ama DNS bir istemci ile bir sunucu arasında UDP ya da TCP 53 numaralı port üzerinden konuşulan bir uygulama protokolüdür: 7. katman.
DHCP: Cihaza IP adresi, maske, ağ geçidi (default gateway) ve DNS sunucusu bilgisini dağıtır. Dağıttığı şey 3. katman ayarı olduğu için 3. katman sanılır. Oysa DHCP mesajları UDP ile taşınır (sunucu 67, istemci 68 numaralı port); kendisi 7. katman protokolüdür.
| Protokol | Sınavdaki yaygın cevap | Neden tartışılır | TCP/IP katmanı |
|---|---|---|---|
| ARP | 2 (veri bağı) | IP adresi sorar ama IP başlığı taşımaz | Bağlantı |
| ICMP | 3 (ağ) | IP paketinin içinde taşınır, TCP gibi | İnternet |
| TLS | 6 (sunum) | TCP'nin üstünde, uygulamanın altında çalışır | Uygulama |
| DNS | 7 (uygulama) | Altyapı hizmeti olduğu için alt katman sanılır | Uygulama |
| DHCP | 7 (uygulama) | 3. katman ayarlarını dağıtır | Uygulama |
Dikkat: Genel kural: bir protokolün katmanını, yaptığı işin konusuna göre değil, neyin içinde taşındığına ve kiminle konuştuğuna göre belirleyin. UDP ya da TCP portu üzerinden konuşulan bir protokol, TCP/IP modelinde uygulama katmanındadır; sınavlar bunları OSI'de de 7. katmana yazar (TLS'in 6'ya yazılması yukarıda anlatılan istisnadır).
Cihazlar ve katman numaraları
Bir cihazın katmanı, karar verirken okuduğu en üst başlıktır. Tablo, her cihazın neye bakıp ne yaptığını özetler.
Yönlendiricinin bir paketi iletirken yaptığı işi adım adım bilin: gelen çerçevenin hedef MAC adresi kendisine aitse çerçeveyi söker, paketin hedef IP adresine göre yönlendirme tablosundan çıkış yolunu seçer, IP başlığındaki TTL (time to live, yaşam süresi) değerini bir azaltır ve paketi yeni bir çerçeveye koyar. Yeni çerçevenin kaynak MAC adresi yönlendiricinin çıkış arayüzünün, hedef MAC adresi ise bir sonraki cihazın adresidir.
Switch ise çerçeveye dokunmadan iletir: MAC adresleri de IP adresleri de switch'ten geçerken değişmez.
| Cihaz | Katman | Neye bakar | Ne yapar |
|---|---|---|---|
| Hub | 1 | Hiçbir şeye | Sinyali bütün portlara yineler |
| Switch | 2 | Hedef MAC adresi | Çerçeveyi yalnızca ilgili porta iletir |
| Erişim noktası (access point) | 2 | MAC adresi | Kablosuz çerçeveleri kablolu ağa köprüler |
| Yönlendirici | 3 | Hedef IP adresi | Paketi başka ağa geçirir, çerçeveyi yeniden yazar |
| Katman 3 switch | 2 ve 3 | MAC ve IP adresi | Hem anahtarlar hem VLAN'lar arasında yönlendirir |
| Klasik güvenlik duvarı | 3 ve 4 | IP adresi, protokol, port | Bağlantıya izin verir ya da engeller |
| Yeni nesil güvenlik duvarı, WAF | 7'ye kadar | Uygulama içeriği | İsteğin içindeki zararlı içeriği engeller |
| Yük dengeleyici | 4 ya da 7 | IP ve port ya da HTTP içeriği | Bağlantıları sunuculara dağıtır |
| Proxy | 7 | Uygulama isteği | İsteği istemci adına kendisi yapar |
Dikkat: Sık yapılan hata: switch'in çerçevedeki MAC adreslerini değiştirdiğini sanmak. MAC adreslerini yeniden yazan cihaz yönlendiricidir. Bir paket yakalamasında kaynak MAC adresi değişmiş ve TTL azalmışsa arada 3. katman cihazı vardır.
Katmana göre komutlar
Aşağıdaki komutlar Windows içindir; aşağıdan yukarı sırayla çalıştırıldığında her biri bir katmanı aklar. Bir adım başarısız olduğunda durur ve o katmanı incelersiniz.
ipconfig çıktısında adresinizin 169.254 ile başladığını görürseniz bilgisayarınız DHCP sunucusundan adres alamamış ve kendi kendine 169.254.0.0/16 aralığından geçici bir adres vermiştir (Windows buna APIPA der; RFC 3927). Kablo takılıdır ama adres dağıtımı çalışmıyordur.
PowerShell'de curl yazdığınızda başka bir komut çalışabilir; gerçek curl için curl.exe yazın.
| Katman | Komut | Başarılıysa ne kanıtlar |
|---|---|---|
| 1 | Bağlantı ışığı, ipconfig (Media disconnected yazmıyor) | Kablo ya da kablosuz bağlantı kurulmuş |
| 2 | arp -a (ağ geçidinin MAC adresi listede) | Yerel ağda çerçeve alışverişi çalışıyor |
| 3 | ipconfig (adres, maske, ağ geçidi), ping, tracert | IP ayarı doğru, hedefe yol var |
| 4 | Test-NetConnection 192.168.2.10 -Port 443 | Hedefte o TCP portu açık ve ulaşılabilir |
| 7 | nslookup example.com, curl.exe -I https://example.com | Ad çözülüyor, uygulama cevap veriyor |
C:\> ping 192.168.2.10 Reply from 192.168.2.10: bytes=32 time=1ms TTL=63 Yorum: 1, 2 ve 3. katman sağlam. Yukarı bak. PS> Test-NetConnection 192.168.2.10 -Port 443 TcpTestSucceeded : True Yorum: 4. katman sağlam. Sorun uygulamada ya da ad çözmede. C:\> nslookup intranet.example Server: UnKnown Address: 192.168.1.1 *** UnKnown can't find intranet.example: Non-existent domain Yorum: Arıza bulundu, 7. katman: DNS kaydı yok.
Dikkat: Ping başarısızsa hemen '3. katman bozuk' demeyin. Hedef ya da aradaki bir güvenlik duvarı ICMP'yi engelliyor olabilir. Aynı hedefte bir TCP portunu deneyin; port cevap veriyorsa yol sağlamdır.
SOC için: kanıt ve saldırı haritası
Bir olayı incelerken farklı katmanlardan gelen kanıtları birbirine bağlarsınız. Tipik bir zincir şöyledir: proxy günlüğü şüpheli bir adrese giden isteği ve iç IP adresini gösterir (7. katman); DHCP günlüğü o IP adresinin o saatte hangi MAC adresine verildiğini söyler; switch'in MAC adres tablosu o MAC adresinin hangi portta olduğunu gösterir (2. katman); port da sizi masadaki bilgisayara götürür.
Her kaynağın kör noktasını bilin. NetFlow içeriği görmez. MAC adres tablosu yalnızca kendi yerel ağını bilir; yönlendiricinin öbür yanındaki cihazın MAC adresini hiçbir zaman göremezsiniz. Şifreli trafikte proxy, şifreyi kendisi açmıyorsa adres yolunu göremez.
Tablodaki saldırılar her katmanın en çok sorulan örnekleridir. Hepsini ileriki derslerde tek tek inceleyeceğiz; şimdilik hangisinin hangi katmana ait olduğunu ve nedenini bilmeniz yeterlidir.
| Katman | Kanıt kaynağı | Kanıt ne söyler | Tipik saldırı | Saldırı neyi kötüye kullanır |
|---|---|---|---|---|
| 2 | Switch MAC adres tablosu, ARP tablosu | Hangi MAC hangi portta, hangi IP hangi MAC'te | ARP zehirlemesi (ARP spoofing) | ARP cevaplarının doğrulanmamasını |
| 3 | NetFlow, yönlendirici ve güvenlik duvarı günlüğü | Kaynak ve hedef IP, protokol | IP sahteciliği (IP spoofing) | Kaynak IP adresinin gönderen tarafından yazılmasını |
| 4 | NetFlow, güvenlik duvarı günlüğü | Portlar, TCP bayrakları, bağlantı sayısı | SYN seli (SYN flood) | Sunucunun yarım kalan her bağlantı için kaynak ayırmasını |
| 7 | Proxy günlüğü, uygulama ve web sunucusu günlüğü | Adres yolu, kullanıcı, sorgu, hata | SQL enjeksiyonu (SQL injection) | Uygulamanın girdiyi denetlemeden sorguya eklemesini |
Dikkat: Sık yapılan hata: bir saldırının katmanını, geldiği porta bakarak belirlemek. 443 numaralı porttan gelen bir SQL enjeksiyonu 4. katman saldırısı değildir; port yalnızca kapıdır, saldırı uygulamanın içeriği yorumlama biçimini hedef alır.
Okumak bilmek değildir. Her antrenmanı önce kendiniz yapın, cevabı sonra açın.
Oku ve yorumla
Belirtiden katmana
Aşağıdaki altı belirtinin her biri için arızanın en olası OSI katmanını yazın ve nedenini bir cümleyle açıklayın.
1) Ağ kartının bağlantı ışığı yanmıyor. 2) Bilgisayar ağ geçidine ping atabiliyor ama başka ağdaki 192.168.2.10 adresine atamıyor. 3) ping 192.168.2.10 başarılı, ama aynı sunucuya adıyla ping atılınca 'could not find host' hatası geliyor. 4) Sunucuya ping başarılı, ama 443 numaralı porta bağlantı kurulamıyor. 5) arp -a çıktısında ağ geçidinin satırı yok; aynı ağdaki hiçbir cihaza ping atılamıyor, bağlantı ışığı yanıyor. 6) Web sayfası açılıyor ama Türkçe harfler bozuk simgeler olarak görünüyor.
Cevap: 1) 1. katman: sinyal yok; kablo, port ya da kart. 2) 3. katman: yerel ağ çalışıyor, sorun yönlendirmede (ağ geçidi ayarı ya da yol). 3) 7. katman: IP ile erişim var, DNS adı çözemiyor. 4) 4. katman: yol sağlam, port kapalı, hizmet dinlemiyor ya da güvenlik duvarı engelliyor. 5) 2. katman: sinyal var ama çerçeve alışverişi yok; yanlış VLAN ya da kapatılmış port olabilir. 6) 6. katman: veri ulaşıyor ama karakter kodlaması yanlış yorumlanıyor (gerçekte uygulamanın bir ayarıdır, modelde sunum katmanının işidir).Hesapla
Çerçeve boyutu hesabı
Verilen dört durumun her biri için kabloya çıkan Ethernet çerçevesinin FCS dahil boyutunu bayt olarak hesaplayın. Başlıklarda seçenek yok, VLAN etiketi yok.
a) TCP ile 500 bayt veri. b) UDP ile 500 bayt veri. c) Windows'un ping komutu: 32 bayt veri, ICMP başlığı 8 bayt, IPv4 ile. d) TCP ile 2 bayt veri.
- Veriye bir üst başlığı ekleyin: TCP 20, UDP 8 bayt. Ping'de bu başlığın yerinde 8 baytlık ICMP başlığı durur (ICMP bir taşıma protokolü değildir, ama o da IP paketinin içinde taşınır).
- IPv4 başlığını ekleyin: 20 bayt. Bu, paketin boyutudur.
- Paket 46 bayttan kısaysa 46'ya tamamlayın (dolgu).
- Ethernet başlığını (14) ve FCS'yi (4) ekleyin.
Cevap: a) 500 + 20 + 20 + 18 = 558 bayt. b) 500 + 8 + 20 + 18 = 546 bayt. c) 32 + 8 + 20 + 18 = 78 bayt. d) Paket 2 + 20 + 20 = 42 bayt; 46'dan kısa olduğu için 4 bayt dolgu eklenir ve çerçeve en küçük boyut olan 64 bayt olur (60 değil).Kendi bilgisayarınızda
Kendi bilgisayarınızda aşağıdan yukarı denetim
Windows bilgisayarınızda komut istemini açın ve adımları sırayla uygulayın. Her adımda hangi katmanı sınadığınızı ve sonucun neyi kanıtladığını not edin.
ipconfigyazın. Kullandığınız bağdaştırıcıda 'Media disconnected' yazmıyorsa 1. katman tamamdır. IPv4 Address, Subnet Mask ve Default Gateway satırlarını not edin (3. katman ayarı).pingkomutunu Default Gateway satırındaki adresle çalıştırın, örneğinping 192.168.1.1. Cevap geliyorsa yerel ağda 1, 2 ve 3. katman çalışıyor.arp -ayazın ve ağ geçidinizin adresinin karşısındaki Physical Address değerini bulun. Bu, ping sırasında 2. katmanda öğrenilen MAC adresidir.- İnternette cevap verdiğini bildiğiniz bir IP adresine ping atın (örneğin
ipconfig /allçıktısındaki DNS Servers adresi ağ geçidinizden farklıysa ona). Cevap geliyorsa 3. katmanda dışarıya yol var. nslookup example.comyazın. Bir adres dönüyorsa 7. katmanda DNS çalışıyor.- PowerShell'de
Test-NetConnection example.com -Port 443yazın. TcpTestSucceeded True ise 4. katmanda o porta bağlantı kurulabiliyor.
Cevap: Sağlıklı bir bağlantıda bütün adımlar başarılıdır. Önemli olan sıralamadır: ipconfig 1. katmanı ve 3. katman ayarını, ağ geçidine ping yerel ağdaki 1 ile 3 arasını, arp -a 2. katmanı, uzak IP'ye ping yönlendirmeyi (3), nslookup DNS'i (7), Test-NetConnection TCP portunu (4) sınar. Uzak IP'ye ping başarılı ama nslookup başarısızsa internetiniz vardır, bozuk olan ad çözmedir. Uzak ping cevapsız ama nslookup ve port denemesi başarılıysa hedef yalnızca ICMP'yi engelliyordur.Laboratuvarda
Laboratuvar: yönlendiricide ne değişir, ne aynı kalır?
Laboratuvarda 'Ağ geçidi: başka ağa çıkmak' çalışmasını açın. PC-02'den öteki ağdaki SRV-01'e (192.168.2.10) ping atın ve aynı paketi yönlendiricinin iki yanında yakalayıp karşılaştırın. Hangi adreslerin değiştiğini, hangilerinin aynı kaldığını ve her birinin hangi katmana ait olduğunu söyleyin.
- PC-02'de
ipconfigyazın ve Default Gateway satırında '(yok)' yazdığını görün.gateway 192.168.1.1ile düzeltin. ping 192.168.2.10yazın. Paket listesinde yakalanan ICMP isteğinde hedef MAC adresine ve hedef IP adresine bakın: MAC kimin, IP kimin?arp -ayazın. Listede SRV-01'in adresi var mı, yoksa yalnızca ağ geçidi mi?- 'Yakalama noktası' listesinden yönlendirici ile SRV-01 arasındaki kabloyu seçin ve aynı pakete yeniden bakın: kaynak MAC, hedef MAC, kaynak IP, hedef IP ve TTL değerlerini ilk yakalamayla karşılaştırın.
Cevap: PC-02 tarafında çerçevenin hedef MAC adresi yönlendiricinin (ağ geçidinin) adresidir, paketin hedef IP adresi ise SRV-01'in adresidir (192.168.2.10). SRV-01 tarafında kaynak MAC yönlendiricinin öbür arayüzü, hedef MAC SRV-01 olmuştur; kaynak ve hedef IP adresleri hiç değişmemiştir. TTL 128'den 127'ye inmiştir. MAC adresi 2. katmana aittir ve yalnızca bir atlama boyunca geçerlidir; IP adresi 3. katmana aittir ve uçtan uca aynı kalır. PC-02'nin ARP tablosunda SRV-01 yoktur, çünkü başka ağdaki bir cihazın MAC adresi hiçbir zaman öğrenilmez.- PC-02'de
Oku ve yorumla
Protokolü ve cihazı katmanına yerleştirin
Listedeki on öğenin her biri için sınavda beklenen OSI katman numarasını yazın. Tartışmalı olanlarda nedenini de bir cümleyle belirtin.
ARP, ICMP, DNS, DHCP, TLS, UDP, Ethernet, hub, switch, yönlendirici
Cevap: ARP: 2 (IP başlığı taşımaz, doğrudan çerçevenin içinde gider). ICMP: 3 (IP paketinde taşınır ama port kullanmaz, IP'nin yardımcısıdır). DNS: 7 (UDP ve TCP 53 kullanan uygulama protokolü). DHCP: 7 (UDP 67 ve 68 kullanır; dağıttığı ayarlar 3. katmana aittir ama kendisi uygulama protokolüdür). TLS: 6 (şifreleme sunum katmanının işidir; gerçekte TCP ile uygulama arasındadır). UDP: 4. Ethernet: 2 (kablo ve sinyal tarafı 1). Hub: 1. Switch: 2. Yönlendirici: 3.
Bu dersin 28 puanlanan sorusundan her seferinde karışık 20 tanesi gelir: çoktan seçmeli, senaryo, doğru-yanlış ve boşluk doldurma. Her soru bir kez cevaplanır ve açıklaması hemen gösterilir. Geçme ölçütü %80.
Yazarak cevaplanacak sorular
Bunlar puanlanmaz. Cevabınızı kâğıda ya da not defterinize yazın, sonra ölçütlerle karşılaştırın. Bir şeyi kendi cümlelerinizle anlatmak, bildiğinizi sandığınız yerdeki boşluğu gösterir.
192.168.1.20 adresli bir bilgisayar, başka ağdaki 192.168.2.10 adresli web sunucusuna bir HTTP isteği gönderiyor. Verinin gönderen bilgisayarda katmanlardan nasıl geçtiğini, her katmanda hangi başlığın ve hangi adresin eklendiğini, aradaki yönlendiricinin neyi değiştirip neyi değiştirmediğini anlatın.
Bir uyarıya göre iç ağdaki 192.168.1.37 adresli bir cihaz, dışarıdaki 203.0.113.80 adresine düzenli aralıklarla bağlanıyor. Bu cihazın ne yaptığını ve fiziksel olarak nerede olduğunu bulmak için hangi kanıt kaynaklarına hangi sırayla bakarsınız? Her kaynağın hangi katmandan bilgi verdiğini ve neyi gösteremeyeceğini belirtin.