Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 0: Ağdan önce · Ders 0.2

Ağ nedir: uçlar, bağlantılar, LAN ve WAN, hız ve gecikme

Bir ağın parçalarını adlandırabilir, uç cihazı ara cihazdan ve LAN'ı WAN'dan ayırabilir, bir ping çıktısından gecikmeyi, jitter'ı ve paket kaybını okuyup hangi uygulamanın bundan zarar göreceğini söyleyebilirsiniz.

  • 75 dk
  • 30 soru
  • 5 antrenman

Bir SOC analisti gününü ağdan gelen izlere bakarak geçirir: kim kiminle konuştu, hangi cihazın üzerinden geçti, ne kadar sürdü. Bu izleri okuyabilmek için önce sahneyi tanımak gerekir. Bu derste ağın parçalarını tek tek adlandıracak, hangi kutunun ne iş yaptığını bir cümleyle söyleyebilecek hale gelecek, ağların neden LAN ve WAN diye ayrıldığını görecek ve 'internet yavaş' cümlesinin arkasındaki dört ayrı ölçüyü birbirinden ayıracaksınız. Hiçbir ön bilgi gerekmiyor; yalnızca kendi bilgisayarınız ve evinizdeki ağ yeterli.

Ağ nedir ve neden kurulur

Ağ (network), birbirine veri gönderebilen iki ya da daha fazla cihazın ve bunları bağlayan yolların bütünüdür. İki bilgisayarı tek bir kabloyla bağlamak da bir ağdır, milyarlarca cihazı bağlayan internet de.

Ağ kurmanın tek bir nedeni vardır: paylaşmak. Bir dosyayı, bir yazıcıyı, bir internet bağlantısını ya da bir sunucudaki hizmeti herkesin ayrı ayrı satın alması yerine ortak kullanmak isteriz.

Her ağda üç şey bulunur: veri gönderen ve alan cihazlar, verinin üzerinden aktığı iletim ortamı (medium) ve iki tarafın birbirini anlamasını sağlayan kurallar, yani protokoller (protocol). Bu ders ilk ikisini anlatır; protokolleri sonraki derslerde katman katman açacağız.

Bir güvenlik olayına bakarken soracağınız ilk sorular da bunlardır: hangi cihaz konuştu, veri hangi yoldan geçti, yol üzerindeki hangi cihaz bunu görmüş olabilir.

Uç cihazlar ve ara cihazlar

Ağdaki cihazlar iki gruba ayrılır. Uç cihaz (end device, host) verinin başladığı ya da bittiği yerdir: bilgisayar, telefon, sunucu, yazıcı, IP kamera, akıllı televizyon. Ara cihaz (intermediary device) ise veriyi kendisi için değil, başkasına ulaştırmak için taşır.

Ayrımı yapmanın kolay yolu şu soruyu sormaktır: bu veri bu cihaz için mi geldi, yoksa bu cihaz onu yalnızca iletiyor mu? Sunucu güçlü ve pahalı bir makinedir ama veri ona gelir ve ondan çıkar; bu yüzden uç cihazdır.

Sık karşılaşacağınız cihazların işi birer cümleyle şöyledir:

  • Ağ kartı (NIC, network interface card): cihazı iletim ortamına bağlar, bitleri elektrik, ışık ya da radyo sinyaline çevirir ve üzerinde o karta özgü bir MAC adresi taşır.
  • Anahtar (switch): aynı ağdaki cihazları birbirine bağlar ve gelen veriyi, hedefin MAC adresine bakarak yalnızca ilgili porta iletir.
  • Yönlendirici (router): farklı ağları birbirine bağlar ve paketleri (packet) hedef IP adresine bakarak bir sonraki ağa doğru yollar.
  • Erişim noktası (AP, access point): kablosuz cihazları kablolu ağa bağlar; radyo ile kablo arasında bir köprüdür.
  • Güvenlik duvarı (firewall): içinden geçen trafiği tanımlı kurallarla karşılaştırır, izin verilene yol verir, gerisini engeller.
  • Modem (modulator-demodulator): servis sağlayıcının hattındaki sinyali ağınızın anlayacağı dijital veriye çevirir, ters yönde de aynısını yapar.

Eski ağlarda bir de hub vardı: bir porttan gelen sinyali düşünmeden bütün portlara tekrarlayan basit bir kutu. Bugün kullanılmaz, ama sınavlarda switch'in neden daha iyi olduğunu anlatmak için karşınıza çıkar.

Dikkat: Evdeki kutuya 'modem' deriz, oysa o kutu tek bir cihaz değildir. İçinde çoğunlukla bir modem, bir router, birkaç portlu bir switch, bir erişim noktası ve basit bir güvenlik duvarı birlikte çalışır. Sınavda bu işlevler ayrı ayrı sorulur; kutunun tek olması işlevlerin tek olduğu anlamına gelmez.

İletim ortamı: bakır, fiber ve radyo

Bakır (copper) kabloda veri elektrik sinyali olarak taşınır. Bugün evlerde ve ofislerde gördüğünüz, ucunda şeffaf fiş olan kablo bükümlü çift (twisted pair) kablodur. Ucuzdur, kolay döşenir, ama elektriksel parazitten etkilenir ve Ethernet için tek bir kablo çekimi 100 metreyle sınırlıdır.

Fiber optik (fibre, optical fibre) kabloda veri cam bir lifin içinde ışık olarak ilerler. Elektriksel parazitten etkilenmez, çok daha uzak mesafelere ve çok daha yüksek hızlara ulaşır. İki türü vardır: tek modlu (single-mode) fiber kilometrelerce uzağa gider, çok modlu (multimode) fiber bina içi ve veri merkezi gibi kısa mesafelerde kullanılır. Bedeli, kablonun ve uç donanımın daha pahalı, eklemesinin daha zahmetli olmasıdır.

Radyo (radio, wireless) ortamında kablo yoktur; veri havada radyo dalgası olarak yayılır. Wi-Fi, Bluetooth ve hücresel ağ böyle çalışır. Özgürlük verir ama iki bedeli vardır: hava herkesin ortak kullandığı bir ortamdır, bu yüzden cihazlar sırayla konuşmak zorundadır; sinyal de duvardan, mesafeden ve komşu ağlardan etkilenir. Güvenlik açısından üçüncü bir bedeli daha vardır: kabloya dokunmadan dinlenebilir.

Ağ türleri: LAN'dan internete

Yerel alan ağı (LAN, local area network), bir evin, bir ofisin ya da bir yerleşkenin kendi ağıdır. Onu tanımlayan şey küçük olması değil, sahibinin siz olmanızdır: kabloları siz döşersiniz, cihazları siz yönetirsiniz, kullanım için kimseye ücret ödemezsiniz.

Kablosuz yerel alan ağı (WLAN, wireless LAN), aynı LAN'ın Wi-Fi ile kurulan parçasıdır. Kablosuz olması onu başka bir tür ağ yapmaz; yalnızca ortam değişmiştir.

Geniş alan ağı (WAN, wide area network), birbirinden uzak LAN'ları birbirine bağlar. İstanbul ve Ankara ofislerinizi bağlamak için şehirler arası kablo döşeyemezsiniz; bir servis sağlayıcının altyapısını kiralarsınız. WAN'ı tanımlayan da budur: uzun mesafe ve başkasına ait hatlar.

Şehir alan ağı (MAN, metropolitan area network) bir şehir ölçeğindeki ağdır; örneğin bir belediyenin ya da üniversitenin şehre yayılmış binalarını bağlayan fiber halka. Kişisel alan ağı (PAN, personal area network) ise tek bir kişinin birkaç metre içindeki cihazlarını bağlar: telefon ile kulaklık, saat ile telefon.

İnternet, tek bir ağ değildir; birbirine bağlanmış on binlerce bağımsız ağın oluşturduğu bir ağlar ağıdır (network of networks). Sizi bu yapıya bağlayan şirkete internet servis sağlayıcı (ISP, internet service provider) denir. ISP'ler de birbirine bağlanır; evinizden çıkan bir paket hedefe varana kadar birkaç farklı şirketin ağından geçer.

Evinizdeki kutu tam bu sınırda durur: bir yanı sizin LAN'ınıza, öbür yanı ISP'nin WAN'ına bakar. Kutunun arkasındaki 'WAN' ya da 'Internet' yazan port bu yüzden ötekilerden ayrıdır.

Kim kime hizmet ediyor, kim kime bağlı

Cihazların birbirine göre rolünü anlatan iki model vardır. İstemci-sunucu (client-server) modelinde bir taraf hizmeti sunar, öbür taraf ister: tarayıcınız istemcidir, web sitesinin durduğu makine sunucudur. Yönetim ve güvenlik tek yerde toplanır; karşılığında sunucu durursa hizmet de durur.

Eşler arası (peer-to-peer, P2P) modelde merkez yoktur; her cihaz hem ister hem sunar. İki bilgisayar arasında doğrudan dosya paylaşmak buna örnektir. Kurması kolaydır, ama cihaz sayısı arttıkça kimin neye eriştiğini yönetmek zorlaşır.

Cihazların nasıl bağlandığını anlatan şekle topoloji (topology) denir ve iki ayrı soruya cevap verir. Fiziksel topoloji kabloların gerçekte nereden nereye gittiğini, mantıksal topoloji ise verinin hangi yolu izlediğini gösterir. İkisi aynı olmak zorunda değildir.

  • Yıldız (star): her cihaz ortadaki bir cihaza, bugün bir switch'e bağlanır.
  • Örgü (mesh): cihazlar birbirine birden çok yoldan bağlanır; hepsi hepsine bağlıysa tam örgü (full mesh) olur.
  • Veri yolu (bus): bütün cihazlar tek bir ortak kabloya takılır.
  • Halka (ring): her cihaz iki komşusuna bağlanır ve veri halka boyunca döner.
  • Melez (hybrid): bunların karışımıdır; gerçek ağların çoğu böyledir.

Yerel ağlarda yıldız kazandı, çünkü bir kablo bozulduğunda yalnızca o kablonun ucundaki cihaz etkilenir, yeni cihaz eklemek tek bir kablo takmaktır ve switch her cihaza kendine ait bir hat verir. Zayıf noktası ortadaki cihazdır: o durursa herkes durur.

Adreslere ilk bakış ve bir mesajın kime gittiği

Bir cihazın ağda iki ayrı adresi vardır ve ikisi farklı sorulara cevap verir. MAC adresi (media access control address) ağ kartının adıdır: 48 bit uzunluğundadır, 00:1a:2b:3c:4d:5e gibi yazılır ve yalnızca kartın bağlı olduğu yerel ağda anlam taşır; ilk router'dan öteye geçmez.

IP adresi (Internet Protocol address) ise cihazın ağlar arasındaki yerini söyler. 192.168.1.20 gibi yazılan IPv4 adresi 32 bittir. Cihaz başka bir ağa taşınırsa IP adresi değişir, MAC adresi aynı kalır.

Bir benzetme işe yarar: MAC adresi kişinin adı, IP adresi oturduğu yerin posta adresidir. Aynı sokaktaki birine adıyla seslenirsiniz; başka şehirdeki birine ulaşmak için adrese ihtiyacınız vardır. Switch'ler ada (MAC) bakar, router'lar adrese (IP) bakar. Adreslerin iç yapısını ve alt ağları sonraki derslerde açacağız.

Bir mesaj dört biçimde adreslenebilir:

  • Tekil gönderim (unicast): bir göndericiden tek bir alıcıya. Ağdaki trafiğin çoğu böyledir.
  • Genel yayın (broadcast): bir göndericiden o ağdaki herkese. Hedef MAC adresi ff:ff:ff:ff:ff:ff olan çerçeveyi (frame) switch, geldiği port dışındaki bütün portlara yollar. Router ise broadcast'i öbür ağa geçirmez; yayın kendi ağında kalır.
  • Çoklu gönderim (multicast): bir göndericiden, o yayını almak isteyen bir gruba. IPv4'te 224.0.0.0 ile 239.255.255.255 arasındaki adresler buna ayrılmıştır.
  • Herhangi birine gönderim (anycast): aynı adres dünyanın farklı yerlerindeki birkaç sunucuya verilir; paket yönlendirme açısından en yakın olana ulaşır. Büyük alan adı sistemi (DNS, Domain Name System) hizmetleri böyle çalışır.

Dikkat: Broadcast bir saldırı ya da arıza belirtisi değildir; ağın gündelik işleyişinin parçasıdır. Bir cihaz, IP adresini bildiği komşusunun MAC adresini öğrenmek için herkese sorar. Laboratuvarda bunu kendi gözünüzle göreceksiniz.

Hız, gecikme ve hat disiplini

'İnternet yavaş' cümlesi dört ayrı şeyi anlatıyor olabilir. Bunları ayırmak, sorunun nerede olduğunu bulmanın yarısıdır.

Bant genişliği (bandwidth) hattın kâğıt üzerindeki en yüksek kapasitesidir, saniyedeki bit sayısıyla ölçülür: 100 Mbit/s gibi. Gerçekleşen aktarım hızı (throughput) o anda gerçekten geçen veri miktarıdır ve bant genişliğini aşamaz. Yararlı aktarım hızı (goodput) ise bunun içinden yalnızca uygulamanın işine yarayan kısmıdır; başlıklar ve yeniden gönderilen paketler sayılmaz.

Yol benzetmesiyle: bant genişliği yolun şerit sayısıdır, throughput o anda geçen araç sayısı, goodput ise bu araçlardaki yolcular.

Gecikme (latency, delay) bir paketin kaynaktan hedefe varması için geçen süredir, milisaniyeyle (ms) ölçülür. Seğirme (jitter) bu gecikmenin paketten pakete ne kadar değiştiğidir. Paket kaybı (packet loss) ise yola çıkıp hedefe hiç varmayan paketlerin oranıdır.

Her uygulama başka bir ölçüye duyarlıdır. Büyük bir dosya indirirken önemli olan throughput'tur; gecikme birkaç yüz milisaniye olsa bile fark etmezsiniz. Sesli ve görüntülü görüşmede ise bant genişliği az da olsa yeter, ama gecikme konuşmayı kopuk yapar, jitter sesi dalgalandırır, kayıp heceleri yutar. Çevrimiçi oyun düşük gecikme ister.

Son olarak iki tarafın hattı nasıl paylaştığı da önemlidir. Tek yönlü (simplex) iletişimde veri hep aynı yöne akar: radyo yayını gibi. Yarı çift yönlü (half duplex) iletişimde iki taraf da konuşabilir ama aynı anda değil: telsiz gibi. Tam çift yönlü (full duplex) iletişimde iki taraf aynı anda hem konuşur hem dinler: telefon görüşmesi gibi. Switch'e bağlı modern bir Ethernet bağlantısı tam çift yönlüdür; Wi-Fi ise ortak havayı paylaştığı için yarı çift yönlü çalışır.

Akılda kalsın

  • Uç cihaz verinin başladığı ya da bittiği yerdir (sunucu dahil); ara cihaz veriyi başkası için taşır. Switch MAC adresine bakıp aynı ağın içinde iletir, router IP adresine bakıp ağlar arasında yönlendirir.
  • LAN ile WAN'ı ayıran şey büyüklük değil, altyapının kime ait olduğu ve erişim alanıdır. İnternet tek bir ağ değil, ISP'ler aracılığıyla birbirine bağlanan ağların ağıdır.
  • Unicast bire, broadcast o ağdaki herkese, multicast isteyen bir gruba, anycast aynı adresi taşıyanların en yakınına gider. Switch broadcast'i geldiği port dışındaki bütün portlara yollar; router öbür ağa geçirmez.
  • Bant genişliği kapasitedir, throughput gerçekte geçen, goodput işe yarayan veridir ve goodput ≤ throughput ≤ bant genişliği sırası bozulmaz. 1 bayt 8 bittir: 100 Mbit/s en fazla 12,5 MB/s eder.
  • Gecikme, jitter ve paket kaybı ayrı ölçülerdir. Dosya aktarımı throughput'a, sesli ve görüntülü görüşme gecikmeye ve jitter'a duyarlıdır; ses için tek yönlü 150 ms kabul edilen sınırdır (ITU-T G.114).

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
uç cihazend device, hostVerinin başladığı ya da bittiği cihaz: bilgisayar, telefon, sunucu, yazıcı.
ara cihazintermediary deviceVeriyi kendisi için değil, başka cihazlara ulaştırmak için taşıyan cihaz: switch, router, erişim noktası, güvenlik duvarı.
ağ kartıNIC, network interface cardCihazı iletim ortamına bağlayan ve MAC adresini taşıyan donanım.
anahtarswitchAynı ağdaki cihazları bağlayan ve çerçeveyi hedef MAC adresine göre ilgili porta ileten ara cihaz.
yönlendiricirouterFarklı ağları bağlayan ve paketi hedef IP adresine göre yönlendiren ara cihaz.
erişim noktasıAP, access pointKablosuz cihazları kablolu ağa bağlayan ara cihaz.
güvenlik duvarıfirewallTrafiği kurallarla karşılaştırıp izin veren ya da engelleyen cihaz ya da yazılım.
iletim ortamımedium (çoğulu media)Sinyalin üzerinden aktığı yol: bakır kablo, fiber optik kablo ya da radyo dalgası.
yerel alan ağıLAN, local area networkSahibinin kendi kurup yönettiği, ev, ofis ya da yerleşke ölçeğindeki ağ.
geniş alan ağıWAN, wide area networkUzak ağları, çoğunlukla bir servis sağlayıcının altyapısı üzerinden bağlayan ağ.
internet servis sağlayıcıISP, internet service providerMüşterilerinin ağını internete bağlayan şirket.
istemci-sunucuclient-serverBir tarafın hizmet sunduğu, öteki tarafın istediği model.
eşler arasıpeer-to-peer, P2PMerkezi sunucu olmadan her cihazın hem hizmet sunduğu hem istediği model.
topolojitopologyCihazların nasıl bağlandığını (fiziksel) ya da verinin hangi yolu izlediğini (mantıksal) gösteren şekil.
tekil gönderimunicastBir göndericiden tek bir alıcıya giden trafik.
genel yayınbroadcastBir göndericiden o ağdaki bütün cihazlara giden trafik; router öbür ağa geçirmez.
çoklu gönderimmulticastBir göndericiden, o yayına üye olan cihaz grubuna giden trafik.
herhangi birine gönderimanycastAynı adresi taşıyan birden çok sunucudan yönlendirme açısından en yakın olana giden trafik.
bant genişliğibandwidthBir hattın saniyede taşıyabileceği en yüksek veri miktarı; bit/s ile ölçülür.
gerçekleşen aktarım hızıthroughputBelli bir anda hattan gerçekten geçen veri miktarı.
yararlı aktarım hızıgoodputThroughput'un yalnızca uygulamaya ulaşan yararlı kısmı; başlıklar ve yeniden gönderimler sayılmaz.
gecikmelatency, delayBir paketin kaynaktan hedefe varması için geçen süre; milisaniyeyle ölçülür.
seğirmejitterArt arda gelen paketlerin gecikmeleri arasındaki değişkenlik.
paket kaybıpacket lossGönderilip hedefe ulaşmayan paketlerin oranı.
gidiş-dönüş süresiRTT, round-trip timeBir mesajın hedefe gidip cevabının dönmesi için geçen toplam süre; ping'in gösterdiği değer.
yaşam süresiTTL, time to liveIP paketindeki, her router'da 1 azalan ve sıfıra inince paketin atılmasına yol açan sayaç.
atlamahopBir paketin yol üzerinde geçtiği her bir router.
yarı çift yönlü / tam çift yönlühalf duplex / full duplexİki tarafın sırayla (yarı) ya da aynı anda (tam) gönderebildiği çalışma biçimi.
çarpışma alanıcollision domainAynı anda gönderilen sinyallerin birbirine karışabileceği ağ bölümü; switch'in her portu ayrı bir alandır.
yayın alanıbroadcast domainBir broadcast'in ulaştığı cihazların tamamı; sınırını router çizer.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • CompTIA Network+ N10-009, Networking Concepts alanı: ağ cihazlarını (appliances), uygulamalarını ve işlevlerini karşılaştırma (router, switch, firewall, access point)
  • CompTIA Network+ N10-009 1.6: Compare and contrast network topologies, architectures, and types (mesh, hybrid, star/hub and spoke, point to point)
  • CompTIA Network+ N10-009, Networking Concepts alanı: trafik türleri (unicast, multicast, anycast, broadcast)
  • CompTIA Network+ N10-009, Networking Concepts alanı: iletim ortamları (bakır, fiber, kablosuz)
  • CompTIA Network+ N10-009, Network Troubleshooting alanı: performans sorunları (bant genişliği ve throughput kapasitesi, gecikme, paket kaybı, jitter) ve ping, traceroute/tracert araçları
  • Cisco CCNA 200-301 v1.1 1.1: Explain the role and function of network components (routers, Layer 2 and Layer 3 switches, next-generation firewalls and IPS, access points, endpoints, servers)
  • Cisco CCNA 200-301 v1.1 1.2: Describe characteristics of network topology architectures (WAN, small office/home office)
  • Cisco CCNA 200-301 v1.1 1.3: Compare physical interface and cabling types (single-mode fiber, multimode fiber, copper; shared media and point-to-point)
  • CompTIA Security+ SY0-701 ve CySA+ CS0-003 için ön koşul bilgi: bu sınavlar ağ cihazlarını, trafik türlerini ve ping/traceroute çıktısını okumayı bilindiğini varsayar; doğrudan bir hedef numarası karşılığı yoktur

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: