Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 0: Ağdan önce · Ders 0.1

Bit ve bayt: ikilik, onaltılık ve ağın neden böyle saydığı

Bir baytı ikilik, onluk ve onaltılık arasında elle çevirebilir, bir IPv4 adresini maskesiyle AND işlemine sokup ağ adresini bulabilir ve bir onaltılık döküm satırını okuyabilirsiniz.

  • 60 dk
  • 30 soru
  • 6 antrenman

Ağ dünyasında gördüğünüz her şey, bir IP adresi de bir MAC adresi de bir paket de, en altta yalnızca sıfır ve birlerden oluşur. Araçlar bunları bize bazen onluk, bazen onaltılık gösterir; sınavlar ise ikisi arasında rahatça gidip gelmenizi bekler. Bu derste sıfırdan başlayıp bit ve baytı, üç sayı sistemini ve ağın neden bu sistemlerle saydığını öğreneceksiniz. Dersin sonunda bir adresin hangi ağa ait olduğunu kâğıt kalemle bulabilecek, bir paketin ham baytlarına baktığınızda neyin nerede durduğunu söyleyebileceksiniz. Hesap makinesine gerek yok; toplama ve çıkarma yeter.

Bit: iki durumu olan en küçük bilgi

Bir kabloda akım ya vardır ya yoktur. Bir fiber hatta ışık ya yanar ya söner. Bilgisayarlar ve ağ cihazları bu yüzden iki durumla çalışır ve bu iki durumu 0 ve 1 diye yazarız.

Tek bir 0 ya da 1'e bit (bit) denir. Bit, taşınabilecek en küçük bilgi parçasıdır: evet ya da hayır, açık ya da kapalı.

Tek bit az şey söyler ama bitler yan yana gelince olasılıklar katlanır. 1 bit 2 farklı durum anlatır, 2 bit 4, 3 bit 8 durum. Kural basittir: n bit ile 2 üzeri n farklı değer yazılır. Bu derste göreceğiniz hemen her sayı bu kuraldan çıkar.

Bayt ve oktet: sekizli paket

Bitleri tek tek saymak yorucudur, o yüzden sekizerli gruplar halinde ele alırız. Sekiz bitlik gruba bayt (byte) denir. Ağ belgelerinde aynı şeye çoğu zaman oktet (octet) denir; kelime doğrudan sekizli demektir ve yanlış anlaşılmaya yer bırakmaz.

Bir bayt 8 bit olduğuna göre 2 üzeri 8, yani 256 farklı değer alabilir. Saymaya sıfırdan başladığımız için bu değerler 0 ile 255 arasındadır. IPv4 adreslerinde 255'ten büyük bir sayı görmemenizin sebebi budur.

Bir baytın yarısına, yani dört bitlik gruba nibble (nibble) denir. Bu kelime birazdan onaltılık sayılarda işimize yarayacak.

Dikkat: En sık yapılan hata: 8 bit ile 256 değer yazılır ama en büyük değer 256 değil 255'tir, çünkü sayma 0'dan başlar. Sınavlarda 255 ile 256 arasındaki bu bir sayılık fark çok soru çıkarır.

Basamak değeri: onluk ile ikilik aynı mantıkla çalışır

Günlük hayatta kullandığımız sistem onluk (decimal) sistemdir. 347 yazdığımızda aslında 3 tane yüzlük, 4 tane onluk ve 7 tane birlik demek isteriz. Her basamağın bir ağırlığı vardır ve sola gidildikçe ağırlık 10 katına çıkar. Buna basamak değeri (positional notation) denir.

İkilik (binary) sistem aynı mantığı yalnızca iki rakamla kurar. Sola gidildikçe ağırlık 10 katına değil 2 katına çıkar: 1, 2, 4, 8, 16, 32, 64, 128.

Bir baytın sekiz basamağının ağırlıkları soldan sağa 128, 64, 32, 16, 8, 4, 2, 1 şeklindedir. Bu sekiz sayıyı ezberleyin; alt ağ hesabının tamamı bu satıra dayanır.

İkilikten onluğa çevirmek için 1 olan basamakların ağırlıklarını toplarsınız. Örnek: 01001101 baytında 64, 8, 4 ve 1 basamakları 1'dir. 64 + 8 + 4 + 1 = 77.

Onluktan ikiliğe çevirmek için ağırlıkları büyükten küçüğe dener, sığanı çıkarırsınız. 77 için: 128 sığmaz (0), 64 sığar (1, kalan 13), 32 sığmaz (0), 16 sığmaz (0), 8 sığar (1, kalan 5), 4 sığar (1, kalan 1), 2 sığmaz (0), 1 sığar (1). Sonuç yine 01001101.

En soldaki, ağırlığı en büyük bite en anlamlı bit (most significant bit, MSB), en sağdakine en az anlamlı bit (least significant bit, LSB) denir.

Onaltılık ve nibble: uzun bit dizilerini kısaltmak

Sekiz haneli ikilik sayılar göz yorar, 48 ya da 128 bitlik adresler ise okunmaz hale gelir. Bu yüzden bitleri dörderli gruplayıp her grubu tek bir karakterle yazarız. Bu sisteme onaltılık (hexadecimal, kısaca hex) denir.

Dört bit 16 farklı değer alır (0 ile 15 arası). Rakamlar 9'da bittiği için 10'dan 15'e kadar olan değerler harfle yazılır: A = 10, B = 11, C = 12, D = 13, E = 14, F = 15. Büyük ya da küçük harf fark etmez.

Kural şudur: bir onaltılık basamak = bir nibble = 4 bit. Dolayısıyla bir bayt her zaman tam iki onaltılık basamakla yazılır. 01001101 baytını ortadan bölün: 0100 = 4, 1101 = 13 = D. Bayt onaltılık olarak 4D olur.

Onaltılıktan onluğa giderken soldaki basamağı 16 ile çarpıp sağdakini eklersiniz: 4 x 16 + 13 = 77. Aynı baytın üç yazımı da aynı sayıdır: ikilik 01001101, onluk 77, onaltılık 4D.

Bir sayının onaltılık olduğunu belirtmek için başına çoğunlukla 0x konur: 0x4D. Bu ön ek sayıya dahil değildir, yalnızca bir etikettir.

Dikkat: 0x10 on değil on altıdır (1 x 16 + 0). Onaltılık bir sayıyı onlukmuş gibi okumak, paket analizinde sık yapılan bir hatadır.

Ağ neden böyle sayar: IPv4, MAC ve IPv6

Cihazlar adresleri bit dizisi olarak tutar ve karşılaştırır. Bize gösterilen yazım yalnızca insan gözü için bir kolaylıktır. Üç adres türünde üç farklı kolaylık seçilmiştir.

  • IPv4 adresi 32 bittir. Dört oktete bölünür, her oktet onluk yazılır ve aralarına nokta konur: 192.168.10.77. Bu yazıma noktalı onluk (dotted decimal) denir.
  • MAC adresi 48 bittir. Altı bayt eder ve 12 onaltılık basamakla yazılır: 00:00:5e:00:53:1a. Ağ kartının donanım adresidir.
  • IPv6 adresi 128 bittir. Onluk yazılsa çok uzun olurdu, bu yüzden onaltılık yazılır: 16 bitlik sekiz grup, aralarında iki nokta üst üste. Örnek: 2001:db8:0:1::10.

Bir yönlendirici (router) 192.168.10.77 yazısını görmez; 32 tane 0 ve 1 görür. Adresin hangi ağa ait olduğu kararı da onluk sayılar üzerinde değil, bu bitler üzerinde verilir. Sıradaki konu tam olarak bu kararın nasıl verildiğidir.

AND işlemi: adres ile maske ağ adresini verir

Bir IPv4 adresinin iki parçası vardır: baştaki bitler ağı, sondaki bitler o ağdaki cihazı gösterir. Sınırın nerede olduğunu alt ağ maskesi (subnet mask) söyler. Maskede ağ bitlerinin hizası 1, cihaz bitlerinin hizası 0'dır.

Maske kısaca önek uzunluğu (prefix length) ile de yazılır: /27, maskenin soldan ilk 27 bitinin 1 olduğu anlamına gelir. Onluk yazımı 255.255.255.224 olur.

Ağ adresini bulmak için adres ile maske bit bit AND işlemine sokulur. AND'in kuralı tektir: iki bit de 1 ise sonuç 1, aksi halde 0. Yani maskenin 1 olduğu yerde adresin biti aynen geçer, 0 olduğu yerde sonuç sıfırlanır.

Örnek: 192.168.10.77/27. İlk üç oktette maske 255, yani sekiz bitin hepsi 1; bu oktetler aynen geçer. Son oktette adres 77 = 01001101, maske 224 = 11100000. AND sonucu 01000000 = 64. Ağ adresi 192.168.10.64 olur.

Cihaz kısmında 32 - 27 = 5 bit kaldı. 5 bit ile 2 üzeri 5 = 32 adres yazılır. Bunlardan ilki ağ adresi, sonuncusu yayın adresi (broadcast address) olarak ayrılır; cihazlara verilebilecek adres sayısı 2 üzeri n eksi 2, burada 30'dur.

Bit ile bayt karışınca: hızlar ve boyutlar

Ağ hızları bit ile, dosya boyutları bayt ile ölçülür. Kısaltmalarda küçük b bit, büyük B bayt demektir. Mbit/s (ya da Mbps) saniyede megabit, MB/s saniyede megabayttır.

Bir bayt 8 bit olduğundan bit cinsinden hızı 8'e bölerseniz bayt cinsinden hızı bulursunuz. 100 Mbit/s bir hat saniyede en fazla 12,5 MB taşır. Kullanıcının hızım düşük şikâyetlerinin bir kısmı aslında bu birim farkıdır.

İkinci karışıklık öneklerdedir. Uluslararası birim sisteminde kilo 1000 demektir: 1 kB = 1000 bayt. Bilgisayarlar ise ikinin kuvvetleriyle çalıştığı için 1024'lük katlar da kullanılır ve bunlara ayrı adlar verilmiştir: 1 KiB (kibibayt) = 1024 bayt, 1 MiB (mebibayt) = 1024 KiB, 1 GiB (gibibayt) = 1024 MiB.

Bazı işletim sistemleri 1024'lük katlarla hesaplayıp sonucu yine GB diye etiketler. Bu yüzden kutusunda 500 GB yazan bir disk ekranda yaklaşık 465 GB görünür. Disk eksik değildir; iki farklı birim kullanılmıştır.

Akılda kalsın

  • Bir bayt (oktet) 8 bittir, 256 farklı değer alır ve bu değerler 0 ile 255 arasındadır; basamak ağırlıkları soldan sağa 128, 64, 32, 16, 8, 4, 2, 1'dir.
  • Bir onaltılık basamak 4 bittir (nibble); bir bayt her zaman iki onaltılık basamakla yazılır ve A-F harfleri 10-15 değerlerini gösterir.
  • IPv4 adresi 32 bit (4 oktet, noktalı onluk), MAC adresi 48 bit (12 onaltılık basamak), IPv6 adresi 128 bittir (32 onaltılık basamak).
  • Ağ adresi, adres ile maskenin bit bit AND işleminden çıkar; n cihaz biti olan bir ağda 2 üzeri n adres ve 2 üzeri n eksi 2 kullanılabilir adres vardır.
  • Hızlar bit, boyutlar bayt ile ölçülür: Mbit/s değerini 8'e bölünce MB/s bulunur; kB 1000 bayt, KiB 1024 bayttır.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
bitbit0 ya da 1 değerini alan en küçük bilgi birimi.
baytbyteSekiz bitlik grup; 0 ile 255 arasında bir değer taşır.
oktetoctetTam olarak sekiz bit; ağ belgelerinde baytın kesin adı. Bir IPv4 adresinde dört oktet vardır.
nibblenibbleDört bitlik grup, yani yarım bayt; tek bir onaltılık basamağa karşılık gelir.
ikilik sistembinaryYalnızca 0 ve 1 rakamlarını kullanan, her basamağın ağırlığının bir sağındakinin iki katı olduğu sayı sistemi.
onluk sistemdecimal0-9 rakamlarını kullanan, günlük hayattaki sayı sistemi.
onaltılık sistemhexadecimal (hex)0-9 ve A-F karakterlerini kullanan 16 tabanlı sayı sistemi; çoğunlukla 0x ön ekiyle yazılır.
basamak değeripositional notationBir rakamın değerinin, sayı içindeki konumunun ağırlığıyla çarpılarak bulunması.
en anlamlı bitmost significant bit (MSB)Ağırlığı en büyük olan, en soldaki bit; bir baytta ağırlığı 128'dir.
en az anlamlı bitleast significant bit (LSB)Ağırlığı 1 olan, en sağdaki bit; sayının tek mi çift mi olduğunu belirler.
alt ağ maskesisubnet maskBir IPv4 adresinin hangi bitlerinin ağı, hangilerinin cihazı gösterdiğini belirten 32 bitlik değer.
önek uzunluğuprefix lengthMaskedeki 1 bitlerinin sayısı; /27 gibi eğik çizgiyle yazılır.
ağ adresinetwork addressCihaz bitlerinin tamamı 0 olan adres; ağın kendisini gösterir, bir cihaza verilmez.
yayın adresibroadcast addressCihaz bitlerinin tamamı 1 olan adres; o ağdaki bütün cihazlara seslenir.
VE işlemiAND (bitwise AND)İki bitin ikisi de 1 ise 1, aksi halde 0 veren mantık işlemi; adres ile maskeye uygulanır.
MAC adresiMAC addressAğ kartının 48 bitlik donanım adresi; 12 onaltılık basamakla yazılır.
onaltılık dökümhex dumpHam baytların ofset, onaltılık bayt ve ASCII sütunlarıyla satır satır gösterimi.
ofsetoffsetBir baytın verinin başından itibaren, 0'dan sayılarak bulunan konumu.
ikilik önekbinary prefix (IEC prefix)1024'ün katlarını gösteren kibi (Ki), mebi (Mi), gibi (Gi) gibi önekler.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • CompTIA Network+ N10-009 1.7: Given a scenario, use appropriate IPv4 network addressing (subnetting, CIDR) - bu dersin ikilik sayma ve AND kısmı o hedefin ön koşuludur
  • Cisco CCNA 200-301 v1.1 1.6: Configure and verify IPv4 addressing and subnetting
  • Cisco CCNA 200-301 v1.1 1.8: Configure and verify IPv6 addressing and prefix - yalnızca adresin 128 bit olduğu ve onaltılık yazıldığı kısmı
  • CompTIA Security+ SY0-701: doğrudan bir hedef maddesi değil; günlük (log) ve paket verisini okumayı isteyen güvenlik operasyonları alanının ön bilgisi
  • CompTIA CySA+ CS0-003: Security Operations alanı - paket yakalama ve onaltılık çıktıyı yorumlamanın ön bilgisi

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: