Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 6: SOC · Ders 6.11

Olay müdahalesi: NIST SP 800-61, sınırlama, delil, delil zinciri

Bir olayı ölçütlerine göre ilan edip önemini belirleyebilir, sınırlama seçeneklerini bedelleriyle tartabilir, delili uçuculuk sırasıyla toplayıp hash ve delil zinciriyle koruyabilir, Türkiye'deki ve AB'deki bildirim yükümlülüklerini olayın akışına yerleştirebilirsiniz.

  • 70 dk
  • 30 soru
  • 5 antrenman

Triyaj bir alarmın gerçek ve önemli olup olmadığına karar verir. Cevap 'evet, bu bir olay' olduğunda başka bir iş başlar: zararı durdurmak, saldırganı çıkarmak, sistemleri temiz hale getirmek ve bunları yaparken delili bozmamak. Bu iş olay müdahalesi (incident response)dir. Ders NIST'in Nisan 2025'te yayımladığı SP 800-61 Rev. 3'ün yapısını ve sınavların hâlâ kullandığı Rev. 2'nin dört evresiyle farkını, sınırlama seçeneklerinin bedelini, RFC 3227'nin uçuculuk sırasını, adli kopyayı, hash'i ve delil zincirini, Türkiye'de ve AB'de kime ne zaman bildirim yapılacağını ele alır; sonunda erken yakalanmış bir fidye yazılımı hazırlığını baştan sona izler.

Olay, ilan ve önem

Triyaj dersinde NIST'in tanımını gördük: siber güvenlik olayı (cybersecurity incident), bilginin ya da sistemin gizliliğini, bütünlüğünü veya erişilebilirliğini yetkisiz olarak fiilen ya da yakın biçimde tehlikeye atan, ya da yasayı veya güvenlik politikasını ihlal eden durumdur. SP 800-61r3 bunu iki kelimeden ayırır: gözlemlenebilir her şey olan olay (event) ve olumsuz sonucu olan olumsuz olay (adverse event). Bu derste 'olay' tek başına incident anlamındadır.

Triyajın 'yükselt' kararı ile müdahale arasındaki kapı olay ilanı (incident declaration)dır. Rev. 3'e göre olaylar, olumsuz olaylar tanımlı olay ölçütlerini karşıladığında ilan edilir (DE.AE-08). Ölçüt olay anında uydurulmaz, planda önceden yazılıdır: 'doğrulanmış kötü amaçlı kod çalıştı', 'yetkisiz hesap kullanımı doğrulandı' gibi.

İlandan sonra soru 'ne kadar ciddi?' olur. Triyaj dersindeki risk etkenleri (varlık kritikliği, işlevsel etki, veri etkisi, gözlenen etkinliğin aşaması, tehdit aktörü, kurtarılabilirlik) burada tek bir alarma değil olayın tamamına uygulanır ve kurumun tanımladığı birkaç düzeyli bir önem derecesine (severity) çevrilir. NIST bir ölçek dayatmaz; olayların ilk gelen ilk ele alınır sırasıyla işlenmemesini ister. Göstergelerin bağlamı Tehdit istihbaratı dersinin konusudur.

İki model: Rev. 2'nin dört evresi, Rev. 3'ün CSF 2.0 yapısı

NIST SP 800-61'in 2012 tarihli Rev. 2'si olay müdahalesini dört evreli bir döngü olarak çiziyordu: hazırlık (preparation); tespit ve analiz (detection and analysis); sınırlama, temizleme ve kurtarma (containment, eradication and recovery); olay sonrası faaliyet (post-incident activity). Olay sonrası dersler hazırlığa geri beslenir ve döngü yeniden başlar. Pek çok kurs, kitap ve sınav bu dört evreyi hâlâ kullanır.

Nisan 2025'te yayımlanan Rev. 3 Rev. 2'nin yerini almıştır ve yapısı tamamen değişmiştir. Gerekçesi şudur: 2012'de olaylar seyrek ve dar kapsamlıydı, müdahale bir iki günde biterdi; bugün olaylar sık ve zararlı, kurtarma haftalar ya da aylar sürebiliyor. Bu yüzden Rev. 3 müdahaleyi ayrı bir ekibin döngüsü olarak değil, siber güvenlik risk yönetiminin parçası olarak ele alır ve önerilerini NIST CSF 2.0'ın altı işlevine göre düzenler: Govern (GV, yönetişim), Identify (ID, tanımlama), Protect (PR, koruma), Detect (DE, tespit), Respond (RS, müdahale), Recover (RC, kurtarma).

Modelin üç katmanı vardır. Alttaki Govern, Identify ve Protect hazırlıktır; Rev. 3'e göre bunlar müdahalenin kendisi değil, onu da destekleyen daha geniş risk yönetimi faaliyetleridir. Üstteki Detect, Respond ve Recover olay müdahalesinin kendisidir. Ortada Identify işlevinin Improvement (ID.IM, iyileştirme) kategorisi durur: her işlevden çıkan dersler buraya akar ve buradan bütün işlevlere geri döner.

En önemli fark derslerin zamanıdır: Rev. 2'de dersler son evrede toplanırdı, Rev. 3 ise çoğu zaman belirlendikleri anda, kurtarma bitmeden paylaşılmalarını ister. İkinci fark biçimdir: Rev. 3 adım adım bir el kitabı değil, bir CSF 2.0 Topluluk Profili (Community Profile)dir ve kurumların kendilerine uyan modeli seçebileceğini yazar.

Sınav için: CompTIA CySA+ CS0-004 süreci yedi adımla sorar (Preparation, Detection, Analysis, Containment, Eradication, Recovery, Post-incident) ve bunlar Rev. 2'nin dört evresine kolayca eşlenir. 'NIST SP 800-61 dört evrelidir' cümlesi artık yalnızca eski sürüm için doğrudur.

Rev. 2 evresiRev. 3'teki CSF 2.0 karşılığı (Rev. 3, Tablo 1)
Hazırlık (preparation)Govern; Identify (bütün kategoriler); Protect
Tespit ve analiz (detection and analysis)Detect; Identify (Improvement)
Sınırlama, temizleme ve kurtarmaRespond; Recover; Identify (Improvement)
Olay sonrası faaliyet (post-incident activity)Identify (Improvement)

Roller, plan ve playbook

Rev. 3, müdahaleye artık kurumun içinden ve dışından pek çok tarafın katıldığını söyler ve örnek roller sayar:

  • Yönetim (leadership): Müdahaleyi denetler, bütçe ayırır, kritik bir hizmeti kapatmak gibi büyük kararları verir.
  • Olay işleyiciler (incident handlers): Olayı doğrular, delil toplar, önceliklendirir, zararı sınırlar, kök nedeni bulur. Kurum içinden, sözleşmeli (örneğin bir MSSP) ya da dışarıdan olabilirler.
  • Teknoloji uzmanları: Sistem, ağ, bulut yöneticileri ve yazılımcılar; hesabı kapatan, imajı yeniden kuran onlardır.
  • Hukuk (legal): Planları yasaya uygunluk için inceler; kovuşturma, dava ya da bağlayıcı anlaşma ihtimali olan olaylarda yol gösterir.
  • Kurumsal iletişim (public affairs and media relations) basınla konuşur; insan kaynakları, fiziksel güvenlik ve varlık sahipleri gerektiğinde katılır.

Rev. 3, her olay için bir olay sorumlusu (incident lead) atanmasını değerlendirilecek husus olarak yazar. Sektörde bu role çoğu zaman olay komutanı (incident commander) denir: teknik işi kendisi yapmaz, kararları toplar, görev dağıtır, durumu yönetime ve iletişim sorumlusuna aktarır.

Bunlar önceden yazılıdır. Olay müdahale politikası kapsamı, tanımları, hangi rolün bir varlığa el koyma, bağlantısını kesme ya da kapatma yetkisi olduğunu ve önceliklendirme kurallarını içerir. Olay müdahale planı (IR plan) yeteneğin yol haritasıdır; playbook belirli senaryolarda uygulanacak somut adımları verir: 'fidye yazılımı', 'ele geçirilmiş hesap' gibi. Playbook'u olmayan ekip, gece üçte hangi hesabı kimin kapatabileceğini telefonda tartışır.

Sınırlama: zararı durdurmak, delili yakmamak

Rev. 3'e göre sınırlama (containment) olayın yayılmasını önlemektir; olayların çoğu bir tür sınırlama gerektirir. Kısa vadeli sınırlama dakikalar içinde kanamayı durduran adımdır; uzun vadeli sınırlama temizlik hazırlanırken sistemi güvenle ayakta tutan geçici düzenlemedir. Rev. 3 süreyi de ölçüt sayar: saatler içinde kaldırılacak acil çözüm, iki hafta içinde kaldırılacak geçici çözüm ya da kalıcı çözüm.

Başlıca araçlar şunlardır:

  • Yalıtım (isolation, quarantine): Makineyi ağdan ayırmak. EDR ile ağ yalıtımı, switch portunu kapatmak, makineyi ayrı bir VLAN'a almak.
  • Engelleme (block): Saldırganın adresini, alan adını ya da dosya hash'ini güvenlik duvarında, DNS'te, proxy'de ya da EDR'de engellemek.
  • Hesabı devre dışı bırakmak (disable account): Ele geçirilen hesabı kapatmak ve açık oturumlarını sonlandırmak. Parola sıfırlamak tek başına açık oturumları ve önceden verilmiş oturum belirteçlerini her zaman kapatmaz.
  • Kimlik bilgilerini yenilemek (reset credentials): Etkilenen makinede kullanılmış bütün parolaları, hizmet hesaplarını ve anahtarları temiz bir makineden değiştirmek.

Her adımın bir bedeli vardır; Rev. 3'e göre hızlı kurtarma ihtiyacı ile saldırganı gözleme ya da derin inceleme ihtiyacı arasında denge kurulur. Üç bedel öne çıkar. Saldırganı uyarmak (tipping off): hesabı kapattığınızda ya da adresi engellediğinizde saldırgan fark eder, başka erişim yolu varsa onu kullanır ya da zararı hızlandırır. Uçucu delili kaybetmek: makineyi kapatmak bellekteki süreçleri, bağlantıları ve anahtarları siler; RFC 3227 ağdan kesmenin bile, ağdan koptuğunu fark edip delili silen tetikleyicileri (deadman switch) çalıştırabileceğini hatırlatır. İş kesintisi: bir sunucuyu yalıtmak onu kullanan herkesi durdurur.

Saldırganı gözlemek için sınırlamayı bilerek geciktirmek de bir seçenektir. Rev. 3 bunun tehlikeli olduğunu, çünkü saldırganın erişimini genişletebileceğini, ve önce hukuk birimiyle konuşulması gerektiğini yazar.

Delil: önce uçucu olan, sonra kalıcı olan

Rev. 3, bir olayda toplanan her verinin delil olduğunu, ama her olayda resmî delil zinciri (chain of custody) prosedürünün uygulanmayabileceğini yazar; kötü amaçlı yazılım olaylarının çoğu kovuşturmaya varmaz. Neyin dava olacağını baştan bilemeyeceğiniz için toplamayı her seferinde mahkemeye gidecekmiş gibi yapmak en güvenli alışkanlıktır.

RFC 3227 (BCP 55) kanıt toplamanın temel kuralını koyar: uçucu olandan daha az uçucu olana doğru ilerleyin. Bu sıraya uçuculuk sırası (order of volatility) denir. RFC'nin örnek sırasında en önde yazmaçlar ve önbellek, sonra yönlendirme tablosu, ARP önbelleği, süreç tablosu, çekirdek istatistikleri ve bellek, sonra geçici dosya sistemleri, sonra disk, sonra uzaktaki log ve izleme verisi, sonra fiziksel yapılandırma ve ağ topolojisi, en sonda arşiv ortamları gelir. Pratikte bir Windows makinesinde bu şu demektir: önce bellek, ağ bağlantıları ve süreçler; sonra disk.

RFC 3227'nin 'yapmayın' listesi kısadır: toplamayı bitirmeden makineyi kapatmayın; makinedeki programlara güvenmeyin; bütün dosyaların erişim zamanını değiştiren programlar çalıştırmayın. Önce toplayın, sonra analiz edin.

Disk için adli kopya (forensic image) alınır: dosya yedeği değil, bit düzeyinde birebir kopya. Kopya alınırken kaynak diske yazılmasın diye yazma engelleyici (write blocker) kullanılır, kopyanın aslıyla aynı olduğu hash ile kanıtlanır, analiz kopyanın kopyasında yapılır. Her delilin öyküsü de yazılır: kim, nerede, ne zaman buldu; kimin elinde, nasıl saklandı; ne zaman, nasıl el değiştirdi. Bu kayıt delil zinciridir; saatler UTC ile ya da saat dilimiyle yazılır.

Temizleme, kurtarma ve alınan dersler

Rev. 3'e göre temizleme (eradication), sınırlamadan sonra kalıcılık mekanizmalarını ve giriş noktalarını ortadan kaldırmaktır: kötü amaçlı yazılımı silmek, ele geçirilmiş hesapları kapatmak, istismar edilen bütün zafiyetleri bulup gidermek. Rev. 3'ün ilk önerisi etkilenen bütün makineleri ve hizmetleri belirlemektir. Kapsamı eksik çıkarılmış bir olay temizlendi sanılır ve başka bir makinede sürer.

Kurtarma (recovery) sistemleri normal işleyişe döndürmektir: temiz yedekten geri yükleme, yeniden kurulum, yama, parola değişikliği, denetimlerin sıkılaştırılması. Rev. 3 yedeklerin kullanılmadan önce uzlaşma göstergeleri (IoC) ve bozulma için denetlenmesini (RC.RP-03), geri yüklenen sistemin üretime alınmadan önce yeniden taranmasını ve kök nedenin giderilmesini (RC.RP-05) ister. Yalıtılmış makine ağa ancak bu doğrulamadan sonra geri verilir (release from isolation). Saldırgan çok yetenekliyse Rev. 3 donanımın bile değiştirilmesinin gerekebileceğini yazar.

Kurtarmanın bitişi de ölçütlere göre ilan edilir ve belgeler tamamlanır (RC.RP-06); merkezde eylem sonrası rapor (after-action report) durur.

Alınan dersler (lessons learned) toplantısı ne olduğunu, ne yapıldığını ve ne kadar işe yaradığını bütün taraflardan dinlemek içindir. Rev. 2 bunu olayın bitişinden sonraki birkaç gün içinde öneriyordu; Rev. 3 toplantıyı korur ama dersin beklemeden paylaşılmasını ister. Çıktısı suçlu değil, düzeltmedir: eksik bir log kaynağı, yazılmamış bir playbook. Zafiyetlerin takibi Zafiyet yönetimi, raporun yazımı Yazıya dökmek dersinin konusudur.

Çalışılmış örnek: fidye yazılımından önce yakalanan saldırı

Uydurma bir lojistik şirketi. Saatler yerel saattir (UTC+3); olay kaydında UTC olarak da yazılır.

  • 09:12 EDR, WS-014'te Word'ün kodlanmış bir PowerShell komutu başlattığını bildirir; a.yilmaz, fatura@ornekkargo.example adresinden gelen bir eki açmıştır. Triyaj alarmı gerçek bulur ve yükseltir.
  • 09:20 Güvenlik duvarı logunda WS-014'ün (192.168.10.37) her 60 saniyede bir 203.0.113.45:443'e bağlandığı görülür: düzenli bir işaret (beacon).
  • 09:31 EDR, WS-014'te LSASS belleğine erişim denemesi bildirir (ATT&CK T1003.001). 09:34 a.yilmaz hesabı WS-014'ten dosya sunucusu FS-02'ye SMB ile oturum açar.
  • 09:40 Olay ilan edilir: ölçütler (doğrulanmış kötü amaçlı kod, kimlik bilgisi erişimi, yanal hareket) karşılanmıştır. Önem yüksektir: işlevsel etki henüz yoktur, ama etkinlik şifreleme gibi bir etkiden önce görülen kimlik bilgisi toplama ve yanal hareket aşamasındadır. Olay sorumlusu atanır, fidye yazılımı playbook'u açılır.
  • 09:45 Kısa vadeli sınırlama: WS-014 EDR ile ağdan yalıtılır, makine açık kalır. 203.0.113.45 ve ornekkargo.example güvenlik duvarında ve DNS'te engellenir. a.yilmaz hesabı devre dışı bırakılır, oturumları kapatılır. Saldırganın fark etmesi bedeli bilinçli olarak kabul edilir: yanal hareket başlamışken beklemek daha pahalıdır.
  • 09:50 FS-02'de C:\ProgramData altında çalıştırılmamış bir araç ve yeni bir zamanlanmış görev bulunur. Bordro verisi taşıyan FS-02 kapatılmaz; switch portundan yalıtılır.
  • 10:30 Delil: iki makinede bellek imajı, netstat -ano ve süreç listesi, sonra yazma engelleyiciyle disk imajı; her dosyanın SHA-256 değeri delil zinciri formuna, makine saatlerinin referanstan farkı nota yazılır.
  • Ertesi gün Temizleme: WS-014 temiz imajdan yeniden kurulur. Geçen hafta WS-014'te oturum açmış bir yardım masası yöneticisinin parolası da değiştirilir. Bütün makinelerde IoC'ler (hash, adres, görev adı) aranır.
  • Kurtarma ve bildirim FS-02 yeniden kurulur, verisi IoC taramasından geçmiş yedekten döner. Proxy ve akış kayıtlarında veri çıkışı görülmez; hukuk birimi kişisel veri ihlali olmadığı kararını gerekçesiyle kayda geçirir. Alınan ders: Office'in alt süreç başlatmasını engelleyen kural eksikti.

Akılda kalsın

  • NIST SP 800-61r3 (Nisan 2025) Rev. 2'nin yerini aldı ve CSF 2.0'ın altı işlevine dayanır: Govern, Identify, Protect hazırlık; Detect, Respond, Recover müdahalenin kendisi; dersler Identify'ın Improvement kategorisine akar ve beklemeden paylaşılır. Rev. 2'nin dört evresi: hazırlık; tespit ve analiz; sınırlama, temizleme ve kurtarma; olay sonrası faaliyet.
  • Olay, tanımlı ölçütler karşılandığında ilan edilir; önem varlık kritikliği, işlevsel etki, veri etkisi, etkinliğin aşaması, tehdit aktörü ve kurtarılabilirlik gibi etkenlerle belirlenir, olaylar ilk gelen ilk ele alınır sırasıyla işlenmez.
  • Her sınırlama adımının bedeli vardır: saldırganı uyarmak, uçucu delili kaybetmek, iş kesintisi. Makineyi kapatmak yerine açık bırakıp ağdan yalıtmak belleği korur; saldırganı gözlemek için gecikmeden önce hukukla konuşulur.
  • RFC 3227: uçucu olandan kalıcı olana; bellek, bağlantılar ve süreçler diskten önce. Disk yazma engelleyiciyle bit düzeyinde kopyalanır, asıl önce, kopya sonra, asıl yeniden hash'lenir (bugün SHA-256), analiz kopyanın kopyasında yapılır; delil zinciri her el değiştirmeyi saat dilimiyle ve imzayla kaydeder.
  • KVKK Kurul kararı 2019/10: Kurula öğrenmeden itibaren gecikmeksizin ve en geç 72 saat, etkilenen kişilere makul en kısa sürede; 7545 sayılı Kanun: siber olaylar gecikmeksizin Siber Güvenlik Başkanlığına; GDPR madde 33: mümkünse 72 saat, risk muhtemel değilse bildirim yok.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
Olay müdahalesiIncident responseBir siber güvenlik olayını sınırlamak, temizlemek, kurtarmak ve ondan ders çıkarmak için yapılan işlerin bütünü.
Olumsuz olayAdverse eventNedeni ne olursa olsun olumsuz sonucu olan olay; incelenince bir incident olduğu anlaşılabilir.
Olay ilanıIncident declarationOlumsuz olayların tanımlı ölçütleri karşıladığına karar verip resmî müdahaleyi başlatmak (DE.AE-08).
Önem derecesiSeverityOlayın ne kadar kötü olduğunu gösteren, kurumun tanımladığı düzey.
Olay sorumlusu, olay komutanıIncident lead, incident commanderBir olayda kararları toplayan, görev dağıtan ve durumu aktaran kişi.
PlaybookPlaybookBelirli bir senaryoda uygulanacak somut adımları veren belge.
SınırlamaContainmentOlayın yayılmasını önlemek: yalıtma, engelleme, hesabı kapatma.
YalıtımIsolation, quarantineEtkilenen makineyi ağdan ayırmak; makine açık kalırsa belleği korunur.
TemizlemeEradicationKalıcılık mekanizmalarını, zararlıyı ve giriş noktalarını ortadan kaldırmak.
KurtarmaRecoverySistemleri doğrulanmış temiz durumda normal işleyişe döndürmek.
Uçuculuk sırasıOrder of volatilityKanıtı en kolay kaybolandan en kalıcı olana doğru toplama sırası (RFC 3227).
Adli kopyaForensic imageBir depolama ortamının bit düzeyinde birebir kopyası; dosya yedeği değildir.
Yazma engelleyiciWrite blockerKopyalama sırasında kaynak ortama yazılmasını önleyen donanım ya da yazılım.
Hash, özet değerHash, message digestİçerikten hesaplanan sabit uzunlukta değer; tek bir bayt değişirse değer değişir.
Delil zinciriChain of custodyDelilin kim tarafından, ne zaman, nerede bulunduğunu, elden ele geçişini ve saklanışını gösteren kesintisiz kayıt.
Yasal saklamaLegal holdDava ya da inceleme beklendiğinde verinin olağan silme kurallarına bakılmadan korunması.
Saat kaymasıClock driftBir cihazın saatinin referans saatten ne kadar saptığı; zaman çizelgesinde düzeltilir.
Eylem sonrası raporAfter-action reportOlayı, müdahaleyi, kurtarmayı ve alınan dersleri belgeleyen rapor (RC.RP-06).
Alınan derslerLessons learnedNe olduğunu ve müdahalenin ne kadar işe yaradığını gözden geçirip düzeltmeye çevirmek.
Veri sorumlusu, veri işleyenController, processorVerinin işlenme amacını belirleyen ile onun adına işleyen; KVKK'da ihlal bildirimi veri sorumlusunun yükümlülüğüdür.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • CompTIA CySA+ CS0-004 3.2: Summarize the incident response process (Preparation; Detection; Analysis; Containment; Eradication; Recovery; Post-incident)
  • CompTIA CySA+ CS0-004 3.3: Given a scenario, implement incident response techniques (Incident response plan; Creating playbooks; Defining roles; Evidence gathering; Chain of custody; Data integrity validation; Preservation; Legal hold; Isolating affected targets; Remediation and verification; Release from isolation; Performing restoration; Root cause analysis)
  • CompTIA CySA+ CS0-004 4.2: Explain the importance of security operations and incident response reporting and communication (Incident declaration and escalation; Legal team; Regulatory reporting agencies; Law enforcement; After-action report; Lessons learned)
  • CompTIA Security+ SY0-801 4.7: Summarize concepts associated with incident response activities (Preparation; Playbooks; Roles; Digital forensics; Chain of custody; Preservation; Containment; Quarantine/isolation; Eradication/recovery; Notification/external reporting; Lessons learned; Root cause analysis)
  • CompTIA Security+ SY0-801 5.4: Summarize elements of effective security compliance (bu derste Privacy altındaki Controller vs. processor ve Legal hold)

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: