Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 5: SOC'un izlediği sistemler · Ders 5.4

Linux 1: süreçler, kullanıcılar, izinler, analistin kabuk bilgisi

Bir Linux sunucusunda süreç ağacını, hesapları, izinleri, dinleyen portları ve kalıcılık yerlerini salt okunur komutlarla inceleyebilir, kabukta tek satırlık komutlarla bir günlüğe soru sorabilir ve beklenmedik bir UID 0 hesabının ya da setuid dosyanın ne anlama geldiğini söyleyebilirsiniz.

  • 70 dk
  • 30 soru
  • 6 antrenman

SOC'a gelen uyarıların önemli bir kısmı bir Linux makinesinden gelir: bir web sunucusu, bir veritabanı, bir güvenlik duvarı, bir bulut sanal makinesi. Uyarı 'bu sunucudan 203.0.113.80 adresine düzenli bağlantı var' dediğinde ilk iş makineye bakmaktır: o bağlantıyı hangi süreç açmış, süreci kim başlatmış, program diskte nerede, makine yeniden açıldığında yine çalışacak mı, sistemde olmaması gereken bir hesap var mı? Bu ders bu sorulara cevap veren bilgiyi verir: analistin gezdiği dizinler, süreçler, hizmetler ve zamanlanmış işler, kullanıcılar ve sudo, dosya izinleri, ağ durumu ve kabukta günlüğe soru sormanın tek satırlık yolları. Bütün komutlar salt okunurdur; WSL'de ya da herhangi bir Linux'ta deneyebilirsiniz. Günlüklerin kendisi (journald, auditd) bir sonraki dersin konusudur.

Analistin gezdiği dizinler

Linux'ta her şey tek bir kökten (/) dallanan bir ağaçtadır; Windows'taki gibi C: ve D: sürücüleri yoktur. Dizinlerin adı ve işi dağıtımdan dağıtıma neredeyse aynıdır. Bir olayda hangi kanıtın nerede durduğunu bilmek, makineye girdiğiniz ilk dakikayı kazandırır.

  • /etc: Yapılandırma dosyaları. Hesaplar (/etc/passwd, /etc/shadow, /etc/group), sudo kuralları (/etc/sudoers), zamanlanmış işler (/etc/crontab, /etc/cron.d/), hizmet tanımları (/etc/systemd/system/), SSH sunucusu ayarı (/etc/ssh/sshd_config). Saldırganın kalıcılık kurmak için en çok dokunduğu yer burasıdır.
  • /var/log: Günlükler (log). Hangi kaydın hangi dosyada durduğu ve journald sonraki dersin konusudur; bu derste günlük yalnızca kabuk araçlarına girdi olarak geçer.
  • /home ve /root: Kullanıcıların ev dizinleri ve root'un ev dizini. Komut geçmişi (.bash_history), kabuk başlangıç dosyaları (.bashrc, .profile) ve SSH anahtarları (.ssh/authorized_keys) buradadır.
  • /tmp ve /dev/shm: Herkesin yazabildiği geçici dizinler. /dev/shm her zaman bellekte (tmpfs) durur; Debian 13 ile /tmp da varsayılan olarak bellektedir. İkisi de yeniden başlatmada silinir. Saldırganlar indirdikleri araçları çoğu zaman buraya, adı noktayla başlayan gizli dizinlere bırakır.
  • /proc: Diskte yer kaplamayan, çekirdeğin o anki durumunu dosya gibi gösteren sanal bir dosya sistemi. Her çalışan süreç için /proc/<pid>/ adında bir dizin vardır.
  • /usr/bin, /usr/sbin: Sistemin programları. /opt ve /usr/local: Paket yöneticisi dışında kurulan yazılımlar. Bir programın /usr/bin yerine /tmp ya da /dev/shm altından çalışması tek başına bir uyarı işaretidir.

ls -la gizli dosyaları (adı noktayla başlayanları) da gösterir; saldırgan dosyalarını ararken -a'yı unutmayın.

Süreçler: PID, PPID ve süreç ağacı

Çalışan her programa süreç (process) denir. Her sürecin bir PID'i (process ID, süreç kimliği) ve onu başlatan sürecin kimliği olan bir PPID'i (parent process ID, üst süreç kimliği) vardır. Bu iki sayı süreçleri bir ağaca dizer.

Ağacın kökü çekirdeğin açılışta başlattığı ilk kullanıcı sürecidir ve PID'si 1'dir. Bugünkü dağıtımların neredeyse hepsinde bu süreç systemd'dir; ps çıktısında çoğu zaman /sbin/init olarak görünür, çünkü o yol systemd'ye giden bir bağlantıdır. PID 2 ise çekirdek iş parçacıklarının (kernel thread) atası kthreadd'dir. Üst süreci ölen bir süreç PID 1'e (ya da bir alt süreç toplayıcıya, subreaper) bağlanır; bu yüzden arka planda çalışan hizmetlerin çoğunun PPID'si 1'dir ve bu kendi başına şüpheli değildir.

Süreçleri görmenin yolları:

  • ps -ef: Bütün süreçler, tam biçimde: UID, PID, PPID, başlama zamanı ve komut satırı. PPID sütunu burada görünür.
  • ps auxf: Bütün süreçler, kullanıcı odaklı biçimde (CPU ve bellek yüzdesi, durum) ve sondaki f sayesinde ağaç olarak. Çocuk süreçler üst sürecin altında \_ işaretiyle girintili gösterilir.
  • pstree -p: Yalnızca ağaç, PID'lerle. top: Canlı görünüm; P CPU'ya, M belleğe göre sıralar.

Analist için ağaç, tek bir süreçten daha çok şey söyler. Bir sh kabuğu tek başına sıradandır; ama üst süreci web sunucusu ya da PHP-FPM ise, yani kabuk web uygulamasının içinden doğmuşsa, bu bir web kabuğunun (web shell) ya da komut enjeksiyonunun (command injection) klasik izidir. Soru her zaman şudur: bu süreci kim doğurdu ve doğurması beklenir mi?

/proc/<pid>/ dizini süreç hakkında ps'in gösterdiğinden fazlasını verir: cmdline sürecin tam komut satırını, exe çalışan programın diskteki yolunu, cwd çalışma dizinini, environ ortam değişkenlerini tutar. Saldırgan bir programı çalıştırıp diskten silse bile exe bağlantısı programı göstermeyi sürdürür; Derinlemesine bölümünde bunu kullanacağız.

Hizmetler ve zamanlanmış işler: systemd ve cron

Sürekli çalışan programlara hizmet (service) ya da daemon denir: sshd, nginx, cron. systemd bunları birim dosyaları (unit file) ile yönetir. Bir hizmet birimi .service ile biter ve hangi programın, hangi kullanıcıyla, hangi koşulda başlatılacağını söyler.

  • systemctl status nginx: Hizmetin durumu, birim dosyasının yolu, açılışta etkin olup olmadığı, ana PID'i ve hizmete ait süreçlerin ağacı (CGroup).
  • systemctl list-units --type=service: Yüklü ve çalışan hizmetler. systemctl list-unit-files --state=enabled: Açılışta kendiliğinden başlayacak birimler.
  • systemctl list-timers: systemd zamanlayıcıları (timer), yani cron'un systemd'deki karşılığı: hangi iş en son ne zaman çalıştı, bir sonraki ne zaman.

Birim dosyaları birkaç dizinde durur ve önceliği yüksek olan diğerini ezer: yöneticinin /etc/systemd/system/ dizini, dağıtımın paketlerle kurduğu /usr/lib/systemd/system/ dizininden önce gelir. Kullanıcılar da root olmadan kendi birimlerini ~/.config/systemd/user/ altına koyabilir. Bir olayda bu dizinlerde son günlerde oluşmuş ve hiçbir pakete ait olmayan bir dosya en çok bakılacak şeydir.

cron, eski ve hâlâ her yerde bulunan zamanlayıcıdır. Bir crontab satırı beş zaman alanından ve bir komuttan oluşur: dakika, saat, ayın günü, ay, haftanın günü. */5 * * * * her beş dakikada bir demektir. Crontab'ların yerleri:

  • Kullanıcı crontab'ları: Debian ve Ubuntu'da /var/spool/cron/crontabs/<kullanıcı>, Red Hat ailesinde /var/spool/cron/<kullanıcı>. Doğrudan değil, crontab -l (kendi) ya da sudo crontab -l -u www-data ile okunur.
  • Sistem crontab'ları: /etc/crontab ve /etc/cron.d/ altındaki dosyalar. Bunlarda zaman alanlarından sonra komutu çalıştıracak kullanıcının adı da yazar.
  • /etc/cron.hourly/, cron.daily/, cron.weekly/, cron.monthly/: İçine konan betikler o sıklıkla çalışır.

Kullanıcılar, gruplar ve sudo

Linux bir kullanıcıyı adıyla değil UID (user ID) numarasıyla tanır. Hesaplar /etc/passwd dosyasındadır; her satır iki nokta üst üste ile ayrılmış yedi alandan oluşur: ad, parola alanı, UID, GID, açıklama (GECOS), ev dizini ve kabuk. Parola alanında x yazıyorsa parola hash'i ayrı ve yalnızca yetkililerin okuyabildiği /etc/shadow dosyasındadır. /etc/passwd herkes tarafından okunabilir, çünkü ls -l gibi programlar UID'yi ada çevirmek için ona bakar.

UID 0 root'tur ve çekirdek yetkiyi ada değil numaraya göre verir: UID'si 0 olan her hesap, adı ne olursa olsun, sınırsız yetkilidir. Sağlıklı bir sistemde UID 0 olan tek satır root'unkidir. Debian, Ubuntu ve Red Hat ailesinde gerçek kullanıcılar 1000'den başlar; altındaki UID'ler sistem hesaplarıdır (system account): www-data, sshd, postgres gibi. Bu hesaplar bir hizmeti kendi yetkisiyle çalıştırmak için vardır ve kabukları /usr/sbin/nologin ya da /bin/false olur, yani etkileşimli oturum açamazlar.

Gruplar /etc/group dosyasındadır: grup adı, parola alanı, GID ve üye listesi. Bir kullanıcının hangi gruplarda olduğunu id gösterir. Debian ve Ubuntu'da sudo grubunun, Red Hat ailesinde wheel grubunun üyeleri yönetici komutları çalıştırabilir.

Kim nerede, ne zaman:

  • who: Şu an oturum açmış kullanıcılar. w: Aynısı, ayrıca her kullanıcının nereden bağlandığı ve o an ne çalıştırdığı.
  • last: Geçmiş oturumlar (/var/log/wtmp). lastlog: Her hesabın en son ne zaman oturum açtığı. Debian 13 bu iki aracı, 2038'den sonraki tarihleri saklayamadıkları için kaldırdı; yerlerine ayrıca kurulan wtmpdb ve lastlog2 önerilir.

sudo, bir kullanıcının başka bir kullanıcı (çoğunlukla root) olarak komut çalıştırmasını sağlar ve kurallarını /etc/sudoers ile /etc/sudoers.d/ altındaki dosyalardan okur. Kural biçimi 'kim nerede = (kimin adına) ne' şeklindedir: %sudo ALL=(ALL:ALL) ALL, sudo grubunun her makinede, her kullanıcı ve grup adına, her komutu çalıştırabileceğini söyler. NOPASSWD etiketi parola sorulmasını kaldırır. Bir kullanıcı kendi yetkisini sudo -l ile görür; bu, bir analistin ele geçirilmiş bir hesabın ne kadar tehlikeli olduğunu ölçmek için soracağı ilk sorudur.

İzinler: rwx, sekizli gösterim ve özel bitler

Her dosyanın bir sahibi (user), bir grubu (group) ve bu ikisinin dışında kalan herkes (other) için ayrı izinleri vardır. Üç izin vardır: r okuma (read), w yazma (write), x çalıştırma (execute). ls -l çıktısındaki -rwxr-x--- şöyle okunur: ilk karakter dosya türü (- dosya, d dizin, l bağlantı), sonra üçer harf sahip, grup ve diğerleri için.

Dizinlerde aynı harflerin anlamı farklıdır: r içeriği listelemek, w içinde dosya oluşturmak ve silmek, x dizine girmek ve içindeki dosyalara erişmektir. Bir dizine yazma izni olan kişi, içindeki dosyayı kendisine ait olmasa da silebilir.

Sekizli (octal) gösterimde her üçlü bir rakamdır: r = 4, w = 2, x = 1, ve izinler toplanır. rwx = 7, r-x = 5, r-- = 4. Yani chmod 750 betik.sh sahibine her şeyi, gruba okuma ve çalıştırmayı verir, diğerlerine hiçbir şey vermez. Aynı iş harflerle de yapılır: chmod u+x, chmod o-r. Sahibi ve grubu chown a.yilmaz:dev rapor.txt değiştirir.

Üç özel bit vardır ve dördüncü bir rakam olarak en başa yazılır:

  • setuid (4000): Program, onu çalıştıranın değil dosya sahibinin yetkisiyle çalışır. /usr/bin/passwd root'a aittir ve setuid'dir; sıradan kullanıcı parolasını değiştirirken root'a ait /etc/shadow dosyasına bu sayede yazılır. ls -l'de sahibin x'inin yerinde s görünür: -rwsr-xr-x.
  • setgid (2000): Programda, grubun yetkisiyle çalışmak; dizinde ise içinde oluşturulan yeni dosyaların dizinin grubunu almasıdır. Grubun x'inin yerinde s görünür.
  • Yapışkan bit (sticky bit, 1000): Dizinde, herkes yazabilse de bir dosyayı yalnızca sahibinin (ve root'un) silebilmesi ya da adını değiştirebilmesidir. /tmp bu yüzden drwxrwxrwt (1777) izinlidir; diğerlerinin x'inin yerinde t görünür.

SOC için setuid'in anlamı şudur: root'a ait setuid bir program, onu çalıştıran herkese bir an için root yetkisi verir. Sistemde paketlerden gelen, sayısı az ve adları bilinen setuid programlar vardır. /tmp altında, bir ev dizininde ya da hiçbir pakete ait olmayan root'a ait setuid bir dosya, birinin root olduğunu ve geri dönmek için bir kapı bıraktığını düşündürür.

Analistin kabuğu: borular, yönlendirme ve tek satırlıklar

Kabuğun (shell) gücü küçük araçları birbirine bağlamaktır. Boru (pipe), |, bir komutun çıktısını sonrakinin girdisi yapar. Yönlendirme (redirection): > çıktıyı dosyaya yazar (dosya varsa ezer), >> sonuna ekler, 2>/dev/null hata çıktısını atar, 2>&1 hataları da normal çıktıya katar.

Sık kullanılan araçlar: grep satır süzer (-E genişletilmiş düzenli ifade, -i büyük küçük harf ayrımsız, -v eşleşmeyenleri, -o yalnızca eşleşen parçayı, -c sayıyı verir); awk '{print $1}' boşlukla ayrılmış alanlardan birini, awk -F: başka bir ayırıcıyla böler; cut -d: -f1 bir ayırıcıya göre sütun keser; sort, uniq -c, wc -l sıralar, sayar; head ve tail başı ve sonu, tail -f büyüyen bir dosyayı canlı gösterir; less büyük dosyada gezinir.

Çalışılmış örnek. Soru: SSH'ye en çok başarısız parola denemesi hangi adreslerden geliyor? auth.log'daki ilgili satır şöyledir: Failed password for root from 203.0.113.45 port 51234 ssh2. Cevap adım adım kurulur:

  • grep 'Failed password' /var/log/auth.log: Yalnızca başarısız deneme satırları.
  • | grep -oE 'from [0-9.]+': Her satırdan yalnızca 'from' ve ardından gelen IPv4 adresi.
  • | awk '{print $2}': İkinci sözcük, yani adres.
  • | sort | uniq -c | sort -nr | head: Adresleri sırala, art arda gelen aynıları say, sayıya göre büyükten küçüğe diz, ilk onu göster.

Neden uniq'ten önce sort? Çünkü uniq yalnızca art arda gelen aynı satırları birleştirir; sırasız listede aynı adres on yerde ayrı ayrı sayılır. sort -nr sayısal (-n) ve ters (-r) sıralar.

İkinci soru: son bir günde /etc altında hangi dosyalar değişti? find /etc -type f -mtime -1 son 24 saatte içeriği değişen dosyaları verir; find / -newer /tmp/referans -type f 2>/dev/null ise belirli bir dosyadan daha yeni olanları. Şüpheli bir dosyayı bulunca türünü file, kimliğini sha256sum (hash'i tehdit istihbaratında aramak için), içindeki okunabilir metni strings ile öğrenirsiniz; üçü de dosyayı çalıştırmaz.

SOC gözüyle: Linux'ta kalıcılık nereye kurulur?

Bir saldırgan makineye bir kez girdiğinde, yeniden başlatmadan ve parola değişikliğinden sağ çıkmak ister. Buna kalıcılık (persistence) denir ve Linux'ta yerleri sınırlıdır. Bir olayda bunların hepsine bakılır:

  • cron ve systemd zamanlayıcıları: Belirli aralıkla bir programı yeniden başlatan bir satır ya da birim.
  • systemd hizmeti: /etc/systemd/system/ altına konmuş, Restart=always ile ölse de yeniden başlayan bir birim.
  • Kabuk başlangıç dosyaları: ~/.bashrc, ~/.profile, /etc/profile.d/ altındaki betikler; kullanıcı her oturum açtığında çalışır.
  • SSH yetkili anahtarları: ~/.ssh/authorized_keys dosyasına eklenen bir açık anahtar; parola değişse de saldırgan anahtarıyla girer.
  • /etc/rc.local: Eski açılış betiği. systemd'de uyumluluk için duran systemd-rc-local-generator, dosya varsa ve çalıştırılabilirse onu açılışta rc-local.service ile çalıştırır; dağıtımın bu desteği derleyip derlemediğine bağlıdır.
  • LD_PRELOAD ve /etc/ld.so.preload: Dinamik bağlayıcıya her programdan önce bir kitaplık yükletmek. /etc/ld.so.preload dosyası normalde ya yoktur ya boştur; içinde bir satır görmek ciddi bir bulgudur.
  • Hesaplar: Yeni bir yerel hesap, mevcut bir hesabın UID'sinin 0 yapılması, sudoers'a eklenen bir satır, root'a ait bir setuid kabuk.

Bu yerlerin her birinin ATT&CK karşılığı ve nasıl denetleneceği Derinlemesine bölümündeki tablodadır. Kural şudur: önce bak, sonra dokun. Bir dosyayı silmeden önce yolunu, sahibini, zaman damgalarını ve hash'ini not edin; silinen kanıt geri gelmez.

Akılda kalsın

  • UID'si 0 olan her hesap root yetkisindedir; /etc/passwd'de UID 0 olan tek satır root'unki olmalıdır. Sistem hesaplarının (UID 1000'in altı) kabuğu nologin ya da false olmalıdır.
  • /etc/passwd yedi alandır (ad, x, UID, GID, GECOS, ev, kabuk) ve herkes okur; hash'ler yalnızca root'un okuyabildiği /etc/shadow'dadır, öneki yöntemi söyler: $y$ yescrypt, $6$ SHA-512 crypt.
  • Süreç ağacında soru 'bunu kim doğurdu' sorusudur: web sunucusundan doğan bir kabuk, /tmp ya da /dev/shm'den çalışan bir program, sonunda (deleted) yazan bir /proc/<pid>/exe bağlantısı güçlü işaretlerdir.
  • rwx = 4 + 2 + 1; özel bitler setuid 4000, setgid 2000, sticky 1000. find / -perm -4000 setuid dosyaları listeler; paketsiz, root'a ait bir setuid dosya root yetkisinin zaten ele geçirildiğini gösterir.
  • Linux'ta kalıcılık yerleri sınırlıdır ve hepsine bakılır: cron, systemd hizmeti ve timer, .bashrc ve profile, authorized_keys, rc.local, /etc/ld.so.preload, yeni ya da değiştirilmiş hesaplar.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
SüreçProcessÇalışan bir programın, kendi PID'i, sahibi ve belleği olan örneği.
Süreç kimliğiPID (process ID)Çekirdeğin her sürece verdiği numara; PID 1 açılışta başlayan ilk kullanıcı sürecidir (systemd).
Üst süreç kimliğiPPID (parent process ID)Bir süreci başlatan sürecin PID'i; süreç ağacını kurar.
HizmetService (daemon)Arka planda sürekli çalışan program; systemd'de .service birimiyle yönetilir.
Birim dosyasıUnit filesystemd'nin bir hizmeti, zamanlayıcıyı ya da başka bir kaynağı nasıl yöneteceğini anlatan dosya.
ZamanlayıcıTimer (systemd timer), cron jobBir işi belirli zamanlarda ya da aralıklarla çalıştıran tanım.
Kullanıcı kimliğiUID (user ID)Çekirdeğin kullanıcıyı tanıdığı numara; 0 root'tur.
Sistem hesabıSystem account (service account)Bir hizmeti kendi yetkisiyle çalıştırmak için var olan, oturum açmayan hesap (www-data, sshd).
Gölge parola dosyasıShadow password file (/etc/shadow)Parola hash'lerini ve parola yaşlandırma bilgilerini tutan, yalnızca yetkililerin okuyabildiği dosya.
Sekizli gösterimOctal notationİzinlerin r = 4, w = 2, x = 1 toplanarak rakamla yazılması: 755, 640.
Setuid bitiSet user ID (setuid) bitProgramın onu çalıştıranın değil dosya sahibinin yetkisiyle çalışmasını sağlayan izin biti (4000).
Setgid bitiSet group ID (setgid) bitProgramda grubun yetkisiyle çalışmayı, dizinde yeni dosyaların dizinin grubunu almasını sağlayan bit (2000).
Yapışkan bitSticky bitHerkesin yazabildiği bir dizinde dosyayı yalnızca sahibinin silebilmesini sağlayan bit (1000); /tmp'de açıktır.
Varsayılan izin maskesiumaskYeni dosya ve dizinlerin izinlerinden çıkarılan bitler; 022 ile dosyalar 644, dizinler 755 olur.
BoruPipeBir komutun çıktısını bir sonrakinin girdisi yapan | işareti.
YönlendirmeRedirectionBir komutun çıktısını ya da hatalarını dosyaya gönderme: >, >>, 2>/dev/null.
Düzenli ifadeRegular expression (regex)Metinde desen arama dili; grep -E genişletilmiş biçimini kullanır.
KalıcılıkPersistenceSaldırganın yeniden başlatma ve parola değişikliğinden sonra da erişimini sürdürmesi (ATT&CK TA0003).
Dinamik bağlayıcı ele geçirmeDynamic linker hijacking (LD_PRELOAD)Bağlayıcıya her programdan önce yabancı bir kitaplık yükletmek; ATT&CK T1574.006.
Kılık değiştirmeMasqueradingKötü amaçlı bir programın meşru bir süreç ya da dosya adı taşıması (kworker, dbus-helper); ATT&CK T1036, ad ve yer taklidi T1036.005.
Zaman damgası oynamaTimestompingBir dosyanın mtime ve atime değerini eski bir tarihe çekerek gizlemek; ctime çekilemez.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • CompTIA CySA+ CS0-004 1.1: Explain concepts related to system and network architecture in security operations (Operating system concepts: file structure, critical files, system processes, system hardening)
  • CompTIA CySA+ CS0-004 1.2: Given a scenario, analyze indicators of potential malicious activity (Host-related indicators: resource consumption, unauthorized software, suspicious or rogue processes, file system changes, unauthorized configuration)
  • CompTIA CySA+ CS0-004 1.3: Given a scenario, use tools to determine malicious activity (Strings, regular expressions, interpreting suspicious commands, shell script)
  • CompTIA Security+ SY0-801 2.5: Given a scenario, analyze indicators of malicious activity (malicious processes, file system artifacts, timestamp, privilege escalation)
  • CompTIA Security+ SY0-801 4.5: Given a scenario, apply concepts related to identity and access management (permissions assignments and implications, account types: user, privileged, service)

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: