Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 1: Ağ katman katman · Ders 1.14

Katman 5-7 gerçek hayatta: oturum, TLS ve her birinin asıl yeri

Oturum, sunum ve uygulama katmanlarının işini, o işi bugün gerçekte neyin yaptığını ve sınavın onu nereye yazdığını söyleyebilir, bir web isteğini addan sayfaya kadar katman katman izleyebilir, günlükteki kodlanmış veriyi tanıyıp çözebilir ve uygulama arızasını ağ arızasından ayırabilirsiniz.

  • 60 dk
  • 30 soru
  • 5 antrenman

Bu aşamada ağı aşağıdan yukarı çıktınız: kablo, çerçeve, paket, segment. Geriye OSI modelinin en üstteki üç katmanı kaldı: oturum (5), sunum (6) ve uygulama (7). 'İki harita: OSI ve TCP/IP' dersi bu üçünün gerçek yazılımda ayrı parçalar olmadığını söylemişti. Bu ders o cümlenin arkasını doldurur: her birinin tanımlanan işi nedir, o işi bugün gerçekte ne yapar, sınav onu nereye yazar ve TLS neden hiçbir kutuya tam oturmaz. Sonunda tek bir web isteğini addan sayfaya kadar izleyerek bütün aşamayı birbirine bağlayacak, bir analist olarak günlükte Base64 gördüğünüzde ne yapacağınızı ve 'ping çalışıyor ama sayfa açılmıyor' dendiğinde nereye bakacağınızı öğreneceksiniz.

Üç katman kâğıtta, tek katman gerçekte

OSI modeli taşıma katmanının üstüne üç ayrı katman koyar. TCP/IP modeli aynı yere tek bir katman koyar: uygulama. RFC 1122 bunu açıkça yazar ve internetin uygulama katmanını OSI'nin en üst iki katmanının, sunum ve uygulamanın birleşimi olarak tanımlar; oturum katmanını ayrıca anmaz. İşletim sisteminizde de durum budur: TCP ve IP çekirdeğin içindedir, onların üstündeki her şey programın ve kullandığı kitaplıkların içindedir.

Bu yüzden 'HTTP'nin oturum katmanı hangi dosyada' diye sorulmaz; öyle bir dosya yoktur. Ama üç katmanın işleri gerçektir ve her gün yapılır: bir konuşma açılır ve kapanır, veri bir biçime sokulur, bir protokol konuşulur. Yalnızca bu işler üç ayrı katman tarafından değil, tek bir programın farklı parçaları tarafından yapılır.

Sınavlar ise yedi katmanı ayrı ayrı sorar. Bu derste her katman için üç soruya cevap vereceğiz:

  • Modelde tanımlanan işi nedir?
  • O işi bugün gerçekte ne yapar?
  • Sınav sorusu hangi sözcükle gelirse hangi katman işaretlenir?

Üçüncü soru için bir ilke işinizi görür: sınav protokolün adına değil, soruda anlatılan işe bakar. 'Konuşmayı kurma ve kapatma' 5'tir, 'biçim, sıkıştırma, şifreleme' 6'dır, 'kullanıcının ağ hizmetine eriştiği protokol' 7'dir.

Oturum katmanı (5): konuşmayı açmak, sürdürmek, kapatmak

Oturum katmanı (session layer), iki uygulama arasındaki konuşmayı yönetir. OSI'nin tanımında üç işi vardır: konuşmayı kurmak ve düzenli biçimde kapatmak, sıranın kimde olduğunu belirlemek (diyalog denetimi, dialogue control) ve uzun bir aktarımın içine eşitleme noktaları (synchronization points) koymak. Eşitleme noktası bir denetim noktasıdır: bağlantı koparsa aktarım baştan değil, son noktadan sürer.

Taşıma katmanıyla farkı şudur: TCP baytları sırayla ve eksiksiz ulaştırır, ama bu baytların 'kimin, hangi konuşmasına' ait olduğunu bilmez. Oturum, konuşmanın kendisidir ve taşıma bağlantısından uzun yaşayabilir.

Bugün bu işi kim yapar? İki şey. Birincisi işletim sisteminin soket (socket) arayüzüdür: program 'şu adrese, şu porta bağlan' der, işletim sistemi TCP bağlantısını kurar ve programa okuyup yazabileceği bir uç verir. İkincisi uygulama protokolünün kendisidir: oturumu açan, kimlik soran, tanıtıcı veren ve kapatan odur.

En önemli örnek web'dir. HTTP durumsuz (stateless) bir protokoldür: sunucu her isteği öncekilerden bağımsız ele alır. Oturum açtığınızı 'hatırlaması' için sunucu size bir tanıtıcı verir ve tarayıcınız onu her istekte geri gönderir. Bu tanıtıcı bir çerez (cookie) ya da bir belirteç (token) olur. Oturum, o tanıtıcıdır.

Buradan iki sonuç çıkar. Bir TCP bağlantısı bir oturum değildir: aynı oturum onlarca TCP bağlantısı boyunca sürer, bağlantı kapanıp yenisi açıldığında yeniden parola sorulmaz. Ve oturumu çalmak isteyen biri TCP bağlantısıyla uğraşmaz, tanıtıcıyı çalar. Bunu Derinlemesine bölümünde açacağız.

Sınav kaynaklarının 5. katmana yazdığı geleneksel örnekler NetBIOS ve RPC'dir. Soru 'oturum kurma, sürdürme, sonlandırma' ya da 'denetim noktası' diyorsa cevap 5'tir.

Sunum katmanı (6): verinin biçimi

Sunum katmanı (presentation layer), iki tarafın veriyi aynı biçimde anlamasını sağlar. Gönderen programın bellekteki verisi ile kabloda giden baytlar aynı şey değildir; arada bir çeviri vardır. Sınavların bu katmana yazdığı üç iş şunlardır: kodlama (encoding), sıkıştırma (compression) ve şifreleme (encryption).

Bugün bu işleri kitaplıklar yapar ve hangisinin yapıldığını çoğu zaman uygulama protokolünün başlıkları söyler:

  • Karakter kodlaması (character encoding): Harflerin hangi baytlarla yazılacağı. ASCII 7 bitlik, 128 karakterlik bir tablodur ve Türkçe harfleri içermez. UTF-8 her karakteri 1 ile 4 bayt arasında yazar; ASCII karakterleri tek baytla ve aynı değerle, 'ç' harfini iki baytla (C3 A7) kodlar. Bir HTTP cevabında Content-Type: text/html; charset=utf-8 satırı tam olarak bunu bildirir.
  • Serileştirme (serialization): Bir veri yapısını baytlara dizme biçimi. Bugünün en yaygın örneği JSON'dur: {"kullanici":"a.yilmaz"}.
  • Sıkıştırma: Aynı veriyi daha az baytla taşımak. Web'de en sık gzip görülür ve Content-Encoding: gzip başlığıyla bildirilir.
  • Şifreleme: Veriyi anahtarı olmayanın okuyamayacağı hale getirmek. Web'de bunu TLS yapar.

Sunum katmanının bozulduğu en tanıdık durum, Türkçe harflerin yerinde anlamsız işaretler görmektir. Bir sayfada 'ç' yerine 'ç' görüyorsanız veri eksiksiz ulaşmıştır; UTF-8 ile yazılmış iki bayt, başka bir kod sayfasıyla iki ayrı harf olarak okunmuştur. Bu bir ağ arızası değildir.

Bir ayrımı şimdiden yerleştirin: kodlama şifreleme değildir. Kodlamanın kuralı herkese açıktır ve anahtarı yoktur; şifreleme anahtarsız çözülemez. Bir analistin günlüklerde en çok gördüğü kodlamaları (Base64, URL kodlaması, hex) Derinlemesine bölümünde örnekleriyle işleyeceğiz.

Uygulama katmanı (7): programın konuştuğu protokol

Uygulama katmanı (application layer) programın kendisi değildir; programın ağda konuştuğu protokoldür. Tarayıcı bir programdır, konuştuğu HTTP ise 7. katmandır. Outlook bir programdır, posta gönderirken konuştuğu SMTP 7. katmandır.

Bir uygulama protokolü üç şeyi tanımlar: mesajların biçimini, sırasını (kim önce konuşur, neye ne cevap verilir) ve anlamını. Taşıma katmanında bir port üzerinden konuşulur. Bu aşamanın sonunda ezbere bilmeniz gerekenler şunlardır:

  • HTTP: web. TCP 80; TLS ile sarıldığında HTTPS, TCP 443.
  • DNS: adı adrese çevirir. UDP ve TCP 53.
  • SMTP: sunucular arasında e-posta taşır. TCP 25.
  • SSH: şifreli uzak komut satırı. TCP 22.
  • SMB: Windows dosya ve yazıcı paylaşımı. TCP 445.
  • RDP: uzak masaüstü. TCP 3389.

Bu protokollerin her biri 5. ve 6. katmanın işlerini kendi içinde çözer. SSH şifrelemeyi kendisi yapar. SMB kendi oturumunu kurar. HTTP biçimi başlıklarıyla bildirir, şifrelemeyi TLS'e bırakır. Gerçek dünyada 'üst üç katman' bir protokol ailesinin içindeki iş bölümüdür.

DNS, HTTP, TLS ve e-postanın ayrıntısı bir sonraki aşamanın, 'Ağ servisleri'nin konusudur. Burada yalnızca yerlerini bilmeniz yeterlidir.

TLS: hiçbir kutuya tam oturmayan protokol

TLS (Transport Layer Security), iki uygulama arasında şifreli ve doğrulanmış bir kanal kurar. Yeri bellidir: TCP'nin üstünde, uygulama protokolünün altında çalışır. Tarayıcı önce TCP bağlantısını kurar, sonra o bağlantının içinde TLS kanalını açar, sonra HTTP isteğini bu kanalın içinden yollar. HTTPS ayrı bir protokol değildir; TLS'in içinden geçen HTTP'dir.

TLS'i OSI'ye yerleştirmek zordur, çünkü aynı anda üç katmanın işine dokunur:

  • Veriyi şifreler. Bu, sunum katmanının (6) işidir.
  • Bir el sıkışmayla (handshake) kanalı kurar ve sonunda kapatır. Bu, oturum katmanının (5) işine benzer.
  • Adında 'transport' geçer ve uygulamaya bir taşıma hizmeti gibi görünür, ama TCP gibi bir taşıma protokolü değildir; portu ve segmenti yoktur, TCP'nin içinde taşınır.

Dürüst cevap şudur: TLS, OSI'den sonra ve OSI düşünülmeden tasarlanmıştır; tek bir katmana ait değildir. TCP/IP modelinde hiçbir tartışma yoktur: taşımanın üstündeki her şey gibi uygulama katmanındadır.

Sınavda ne işaretlenir? Çalışma kaynaklarının çoğu şifrelemeyi 6. katmana yazdığı için en sık beklenen cevap 6'dır. Bazı kaynaklar el sıkışmaya bakıp 5 der. Mülakatta ya da açık uçlu soruda en doğru cümle '4 ile 7 arasında, TCP'nin üstünde ve uygulamanın altında' cümlesidir. Hangi kaynağın ne dediğini Derinlemesine bölümündeki tabloda bulacaksınız.

TLS'in el sıkışması, sertifikalar ve güven zinciri 2. aşamadaki TLS dersinin konusudur.

Tek bir istek, baştan sona

Tarayıcının adres çubuğuna https://www.example.com/ yazıp Enter'a bastınız. Sayfa görünene kadar olanlar, bu aşamada öğrendiğiniz her şeyin sırayla çalışmasıdır. Tablo adımları ve her adımın katmanını verir.

Sırayı belirleyen bağımlılıktır. Ad çözülmeden adres bilinmez; adres bilinmeden TCP bağlantısı kurulamaz; TCP olmadan TLS, TLS olmadan da HTTPS isteği gönderilemez. Bu yüzden bir yakalamada paketler her zaman bu sırayla görünür: DNS, TCP, TLS, uygulama verisi.

Tablodaki her adım, daha önceki derslerin katmanlarının üstünde durur. DNS sorgusu da TCP segmenti de bir IP paketinin içinde (3. katman), o paket bir Ethernet ya da Wi-Fi çerçevesinin içinde (2. katman) gider. İlk paketten önce ağ geçidinin MAC adresi ARP ile öğrenilir. Paket her yönlendiricide yeni bir çerçeveye konur. Tarayıcı bunların hiçbirini bilmez; katmanlara bölmenin anlamı budur.

Dönüş yolunda sunucunun cevabı aynı katmanlardan ters sırayla çıkar: çerçeve sökülür, paket sökülür, TCP baytları sıraya dizer, TLS şifreyi çözer, HTTP başlıkları okunur. Sonra sunum katmanının işleri yapılır: gövde gzip ile sıkıştırıldıysa açılır, baytlar UTF-8'e göre karakterlere çevrilir. En son tarayıcı sayfayı çizer; bu artık ağın değil programın işidir.

Cevapta bir Set-Cookie başlığı varsa tarayıcı onu saklar ve aynı siteye sonraki her istekte geri gönderir. Oturum katmanının işi de böylece, bir HTTP başlığıyla yapılmış olur.

AdımNe olurOSI'de yeriTCP/IP katmanı
1Tarayıcı adresi ayrıştırır: şema https, ad www.example.com, yol /Programın kendisi-
2Ad çözme: DNS sorgusu ve cevabı, UDP 537 (DNS)Uygulama
3TCP bağlantısı: 443 numaralı porta üçlü el sıkışma4Taşıma
4TLS el sıkışması: sunucu kendini kanıtlar, anahtarlar üretilir6 (kimi kaynakta 5)Uygulama
5HTTP isteği: GET / ve Host başlığı, TLS'in içinde7Uygulama
6HTTP cevabı: durum kodu, Content-Type, Content-Encoding, Set-Cookie7; başlıkların bildirdiği işler 6 ve 5Uygulama
7Gövde açılır (gzip), karakterlere çevrilir (UTF-8), sayfa çizilir6'nın işi, sonra programUygulama
8Kapanış: TLS kapanış uyarısı, ardından TCP FIN5'in işi, sonra 4Uygulama, taşıma

Dikkat: Bu örnek HTTP'nin TCP üzerinde çalışan sürümleri içindir. Tarayıcı HTTP/3 kullanırsa TCP'nin yerini UDP 443 üzerinde çalışan QUIC alır (RFC 9000) ve TLS el sıkışması QUIC'in içinde yapılır. Sıra yine aynıdır: önce ad, sonra taşıma, sonra şifreli kanal, sonra istek.

Ping çalışıyor, sayfa açılmıyor

Bu cümle bir uygulama katmanı arızasının tanımıdır. ping ICMP kullanır ve yalnızca 3. katmana kadar olan yolu kanıtlar. Sayfanın açılması için bunun üstünde dört şeyin daha çalışması gerekir: ad çözme, TCP portu, TLS ve uygulamanın kendisi. Arıza bu dördünden birindedir ve her birinin ayrı bir sınaması vardır.

  • Ad: nslookup www.example.com doğru adresi veriyor mu? Vermiyorsa ya da yanlış adres veriyorsa sorun DNS'tedir.
  • Port: Test-NetConnection www.example.com -Port 443 başarılı mı? Değilse hizmet dinlemiyordur ya da bir güvenlik duvarı portu kesiyordur.
  • TLS: Tarayıcı sertifika uyarısı mı veriyor? Sertifikanın süresi dolmuş, adı uymuyor ya da iki taraf ortak bir sürümde anlaşamıyor olabilir. TCP kurulmuştur, kanal kurulamamıştır.
  • Uygulama: Sunucu cevap veriyor ama cevap bir hata mı? curl.exe -I https://www.example.com/ durum kodunu gösterir. 4 ile başlayan kodlar isteğin, 5 ile başlayanlar sunucunun sorununu bildirir.

Ağ arızası ile uygulama arızasının en kullanışlı farkı şudur: ağ arızasında cevap gelmez, uygulama arızasında yanlış ya da olumsuz bir cevap gelir. Bir hata sayfası, bir sertifika uyarısı, bir 'erişim reddedildi' mesajı, ağın o noktaya kadar çalıştığının kanıtıdır.

İkinci fark kapsamdır. Ağ arızası aynı yoldaki her uygulamayı etkiler; uygulama arızası tek bir hizmeti etkiler ve çoğu zaman her yerden aynı görünür. 'Yalnızca bu site mi açılmıyor, yalnızca sizde mi açılmıyor' soruları bu yüzden ilk sorulardır.

Akılda kalsın

  • OSI'de oturum (5) konuşmayı kurar, sürdürür ve kapatır; sunum (6) veriyi kodlar, sıkıştırır ve şifreler; uygulama (7) programın konuştuğu protokoldür. Gerçek yazılımda üçü de TCP/IP'nin tek uygulama katmanının içindedir.
  • TLS, TCP'nin üstünde ve uygulama protokolünün altında çalışır. TCP/IP modelinde uygulama katmanındadır; OSI sorusunda 'şifreleme' denirse 6, 'oturum kurma' denirse 5 işaretlenir ve en yaygın cevap 6'dır.
  • Bir TCP bağlantısı bir oturum değildir. HTTP durumsuzdur; oturum bir çerez ya da belirteçtir ve oturum çalma o değerin çalınmasıdır. Çok etkenli doğrulama çalınmış çerezi durdurmaz; oturumların iptal edilmesi gerekir.
  • Kodlama şifreleme değildir. Base64 (3 bayt 4 karakter, sonda =), URL kodlaması (% ve iki hex basamak) ve hex anahtarsız geri çevrilir; beklenmeyen yerde çıkan Base64 çözülüp okunur.
  • Bir web isteğinin sırası hep aynıdır: DNS, TCP, TLS, HTTP. 'Ping çalışıyor, sayfa açılmıyor' arızası bu dördünden birindedir; cevap gelmiyorsa ağa, olumsuz bir cevap geliyorsa uygulamaya bakılır.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
Oturum katmanıSession layerOSI'nin 5. katmanı; iki uygulama arasındaki konuşmayı kurar, sürdürür ve kapatır.
Sunum katmanıPresentation layerOSI'nin 6. katmanı; verinin biçimiyle ilgilenir: kodlama, sıkıştırma, şifreleme.
Uygulama katmanıApplication layerOSI'nin 7. katmanı; programın ağda konuştuğu protokol (HTTP, DNS, SMTP), programın kendisi değil.
Eşitleme noktasıSynchronization point (checkpoint)Oturum katmanının uzun bir aktarıma koyduğu, kopmadan sonra kalınan yerden sürmeyi sağlayan işaret.
SoketSocketİşletim sisteminin programa verdiği bağlantı ucu; protokol, IP adresi ve port ile tanımlanır.
OturumSessionİki taraf arasında başı ve sonu olan, bir tanıtıcıyla izlenen konuşma; taşıma bağlantısından uzun yaşayabilir.
Durumsuz protokolStateless protocolSunucunun her isteği öncekilerden bağımsız ele aldığı protokol; HTTP böyledir.
ÇerezCookieSunucunun Set-Cookie ile verdiği, tarayıcının her istekte Cookie başlığıyla geri yolladığı değer.
BelirteçTokenOturumu ya da yetkiyi taşıyan değer; çoğunlukla Authorization başlığında gönderilir.
Oturum çalmaSession hijackingBaşkasının geçerli oturum tanıtıcısını ele geçirip onun adına istek göndermek.
KodlamaEncodingBaytları başka bir alfabeyle yazmak; anahtarı yoktur, herkes geri çevirebilir.
ŞifrelemeEncryptionVeriyi anahtarı olmayanın okuyamayacağı hale getirmek.
SıkıştırmaCompressionAynı veriyi daha az baytla taşımak; web'de en yaygını gzip'tir.
SerileştirmeSerializationBir veri yapısını aktarılabilir bir bayt dizisine çevirmek; JSON en yaygın biçimdir.
Karakter kodlamasıCharacter encodingHarflerin hangi baytlarla yazılacağını belirleyen kural; ASCII 7 bit, UTF-8 karakter başına 1 ile 4 bayt.
Base64Base64Her 3 baytı 64 karakterlik alfabeden 4 karakterle yazan kodlama; sonu = ile tamamlanır.
URL kodlamasıPercent-encoding (URL encoding)Adresteki özel baytları yüzde işareti ve iki hex basamakla yazmak; boşluk %20 olur.
TLSTransport Layer SecurityTCP'nin üstünde, uygulama protokolünün altında şifreli ve doğrulanmış kanal kuran protokol.
TLS kaydıTLS recordTLS'in veri birimi; 5 baytlık başlığında içerik türü (22 el sıkışma, 23 uygulama verisi) yazar.
Vekil sunucuProxyİsteği istemci adına kendisi yapan 7. katman cihazı; arada iki ayrı TCP bağlantısı vardır.
Ters vekilReverse proxySunucuların önünde duran, dışarıdan gelen istekleri karşılayıp arkaya dağıtan vekil.
Web uygulama güvenlik duvarıWAF (web application firewall)HTTP isteklerinin içeriğini inceleyip uygulama saldırılarını engelleyen 7. katman cihazı.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • CompTIA Network+ N10-009 1.1: Explain concepts related to the Open Systems Interconnection (OSI) reference model (bu derste Layer 5 - Session, Layer 6 - Presentation, Layer 7 - Application)
  • CompTIA Network+ N10-009, Networking Concepts alanı: yaygın uygulama protokolleri ve portları (HTTP, HTTPS, DNS, SMTP, SSH, SMB, RDP) ile proxy, güvenlik duvarı ve yük dengeleyicinin işlevleri
  • CompTIA Network+ N10-009, Network Troubleshooting alanı: ağ hizmeti arızalarını ayırma (ad çözme, port, sertifika, uygulama) ve nslookup gibi araçların kullanımı
  • Cisco CCNA 200-301 (v1.1) 1.1: Explain the role and function of network components (bu derste 1.1.c Next-generation firewalls and IPS); konu listesi OSI katmanlarını ve TLS'in yerini ayrıca anmaz
  • CompTIA Security+ SY0-801, Threats, Vulnerabilities, and Attacks ile Security Architecture alanları: oturum çalma gibi uygulama saldırılarının göstergeleri, WAF ve proxy gibi denetimlerin yeri, kodlama ile şifrelemenin ayrımı
  • CompTIA CySA+ CS0-004, Security Operations alanı: günlüklerde kodlanmış veriyi (Base64, URL kodlaması, hex) tanıma ve çözme, oturum belirtecinin kötüye kullanımının izleri

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: