Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 2: Ağ servisleri · Ders 2.1

DHCP: DORA, kira süresi, relay

Bir DHCP konuşmasını dört mesajıyla ve adresleriyle okuyabilir, kira zamanlayıcılarını hesaplayabilir, havuzu ve relay'i kurabilir, 'adres alamıyorum' arızasını belirtisinden nedenine götürebilir ve DHCP günlüğünden bir IP adresinin belirli bir saatte hangi cihaza ait olduğunu bulabilirsiniz.

  • 65 dk
  • 30 soru
  • 5 antrenman

Bir bilgisayarı ağa taktığınızda birkaç saniye içinde IP adresi, maskesi, ağ geçidi ve DNS sunucusu kendiliğinden gelir. Bunu yapan protokol DHCP'dir (Dynamic Host Configuration Protocol, dinamik bilgisayar yapılandırma protokolü). Bu derste dört mesajlık DORA konuşmasını adres adres izleyecek, kiranın nasıl yenilendiğini sayılarla hesaplayacak, yayının neden yönlendiricide durduğunu ve relay'in bunu nasıl çözdüğünü göreceksiniz. Sonunda 169.254 ile başlayan bir adresi gördüğünüzde ne düşünmeniz gerektiğini ve bir SOC analistinin DHCP günlüğünü neden ilk açtığı kayıtlardan biri saydığını bileceksiniz.

Neden DHCP?

Bir cihazın IP ağında konuşabilmesi için en az dört bilgiye ihtiyacı vardır: kendi IP adresi, alt ağ maskesi (subnet mask), başka ağlara çıkacağı ağ geçidi (default gateway) ve adları çözeceği DNS sunucusu. Bunları üç yüz bilgisayara tek tek elle yazmak hem yavaştır hem de hataya açıktır: aynı adres iki cihaza verilir, maske yanlış yazılır, DNS sunucusu değiştiğinde herkese yeniden gidilir.

DHCP bu işi bir sunucuya toplar. Kuralları RFC 2131 yazar; dağıtılan her bilgi bir seçenek (option) olarak taşınır ve seçeneklerin listesi RFC 2132'dedir. DHCP, daha eski BOOTP protokolünün üzerine kurulmuştur ve onun mesaj biçimini ve portlarını kullanır: sunucu UDP 67, istemci UDP 68 numaralı porttan konuşur. UDP üzerinden taşındığı için DHCP bir uygulama katmanı protokolüdür; dağıttığı şeyin 3. katman ayarı olması bunu değiştirmez.

DHCP adresi sonsuza kadar vermez, kiraya (lease) verir. Kira süresi dolmadan istemci onu yeniler; cihaz ağdan ayrılır ve yenilemezse adres havuza geri döner. Böylece sınırlı sayıdaki adres, o an ağda olan cihazlar arasında paylaşılır. Sunucu bir Windows ya da Linux sunucu, bir yönlendirici ya da evinizdeki modem olabilir; hepsi aynı protokolü konuşur.

DORA: dört mesaj adım adım

Adresi olmayan bir istemcinin sunucuyla konuşması dört mesajdır. Baş harfleri sınavlarda DORA diye anılır. Zorluk şudur: istemcinin henüz adresi yoktur ve sunucunun adresini de bilmez. Bu yüzden ilk mesajlar yayın (broadcast) olarak gider.

  • 1. DHCPDISCOVER (keşif): İstemci 'burada bir DHCP sunucusu var mı?' diye sorar. Kaynak IP 0.0.0.0 (adresi yok), hedef IP 255.255.255.255 (herkes), kaynak port 68, hedef port 67. Hedef MAC ff:ff:ff:ff:ff:ff'dir, yani çerçeve yayın alanındaki (broadcast domain) her cihaza ulaşır. Mesajın içinde istemci kendi MAC adresini chaddr alanına ve rastgele seçtiği bir işlem numarasını xid (transaction ID) alanına yazar.
  • 2. DHCPOFFER (teklif): Sunucu havuzundan boş bir adres seçer ve teklif eder. Teklif edilen adres yiaddr ('your IP address') alanındadır. Maske, ağ geçidi, DNS ve kira süresi seçenek olarak eklenir; sunucu kendi adresini de 54 numaralı seçeneğe (server identifier) yazar. Kaynak port 67, hedef port 68'dir ve xid, Discover'daki numaranın aynısıdır: istemci bu sayede cevabın kendi sorusuna ait olduğunu anlar.
  • 3. DHCPREQUEST (istek): İstemci teklifi kabul ettiğini söyler. Hâlâ resmî bir adresi olmadığı için yine 0.0.0.0'dan 255.255.255.255'e yayınla gönderir. İçine istediği adresi (seçenek 50, requested IP address) ve teklifini seçtiği sunucunun adresini (seçenek 54) koyar. Yayın olmasının nedeni budur: ağda birden fazla sunucu teklif verdiyse, seçilmeyenler de bu mesajı duyar ve ayırdıkları adresi geri bırakır.
  • 4. DHCPACK (onay): Sunucu kirayı kaydeder ve onaylar. İstemci adresi, maskeyi, ağ geçidini ve DNS'i bu mesajdan alıp kullanmaya başlar.

Sunucunun cevapları (Offer ve ACK) nereye gider? RFC 2131'e göre bu, istemcinin mesajdaki broadcast bayrağına (broadcast flag) bağlıdır. Bayrak 1 ise sunucu cevabı 255.255.255.255'e yayınlar. Bayrak 0 ise cevabı doğrudan istemciye, hedef IP olarak yiaddr'daki adresi ve hedef MAC olarak chaddr'daki adresi yazarak tek hedefli (unicast) gönderir. Bazı istemciler henüz adresi yokken tek hedefli paket alamadığı için bayrağı 1 yapar. Sitenin laboratuvarında dört mesajın dördü de yayındır.

Çalışılmış bir örnek: PC-01 (MAC 02:00:00:00:00:21) ağa bağlanıyor, sunucu 192.168.10.1. PC-01 xid 0x5e21a7c4 ile Discover yayınlar. Sunucu yiaddr = 192.168.10.21 ile teklif eder; seçeneklerde maske 255.255.255.0, ağ geçidi 192.168.10.1, DNS 192.168.10.5, kira 86400 saniye ve sunucu 192.168.10.1 vardır. PC-01, 'sunucu 192.168.10.1'in teklif ettiği 192.168.10.21'i istiyorum' diye Request yayınlar. ACK gelir ve PC-01 artık 192.168.10.21/24'tür. Dört mesajın da xid değeri aynıdır.

DORA: dört mesajın adresleri (broadcast bayrağı 1 olan bir istemci)
No  Kaynak IP:port        Hedef IP:port            Mesaj        Önemli alanlar
--  -------------------  -----------------------  -----------  ------------------------------------
1   0.0.0.0:68           255.255.255.255:67       DISCOVER     xid=0x5e21a7c4 chaddr=02:00:00:00:00:21
2   192.168.10.1:67      255.255.255.255:68       OFFER        yiaddr=192.168.10.21, opt 1/3/6/51/54
3   0.0.0.0:68           255.255.255.255:67       REQUEST      opt 50=192.168.10.21, opt 54=192.168.10.1
4   192.168.10.1:67      255.255.255.255:68       ACK          yiaddr=192.168.10.21, kira 86400 sn

Dört çerçevenin hedef MAC adresi: ff:ff:ff:ff:ff:ff
Dört mesajın xid değeri aynı: 0x5e21a7c4

Dikkat: Sık yapılan hata: Request'i 'istemci artık adresini biliyor, sunucuya tek hedefli gönderir' diye düşünmek. İlk adres alışında Request yayındır ve kaynağı hâlâ 0.0.0.0'dır; istemci adresi ancak ACK geldikten sonra kullanmaya başlar.

Kira süresi, T1 ve T2

Sunucu kira süresini 51 numaralı seçenekle saniye cinsinden verir. Kiranın ömrü boyunca istemcinin iki zamanlayıcısı (timer) vardır. RFC 2131'in varsayılan değerleri şunlardır:

  • T1 = kira süresinin %50'si. Bu an gelince istemci yenileme (renewing) aşamasına geçer: kirayı veren sunucuya, kendi adresinden tek hedefli bir DHCPREQUEST gönderir. Sunucu ACK ile cevap verirse kira baştan başlar. Mesaj tek hedefli olduğu için yayın sorunu yoktur ve araya relay girmez.
  • T2 = kira süresinin %87,5'i. T1'den sonra sunucu hiç cevap vermediyse istemci yeniden bağlanma (rebinding) aşamasına geçer: DHCPREQUEST'i bu kez yayınla gönderir; ağdaki herhangi bir sunucu kirayı uzatabilir.
  • Kira biterse: İstemci adresi kullanmayı hemen bırakır ve sıfırdan, Discover ile başlar.

Örnek: Cisco IOS DHCP sunucusunun varsayılan kirası bir gündür (86400 saniye). Saat 09:00'da kira alan bir istemci 21:00'de (T1, 12 saat) yenilemeyi dener. Sunucu kapalıysa ertesi sabah 06:00'da (T2, 21 saat) yayınla sorar. 09:00'da hâlâ cevap yoksa adresini bırakır.

İki mesaj daha bilinmelidir. DHCPRELEASE (bırakma): İstemci adresle işi bittiğinde sunucuya tek hedefli olarak 'bu adresi geri al' der; Windows'ta ipconfig /release bunu gönderir. DHCPDECLINE (geri çevirme): İstemci ACK'tan sonra adresi ARP ile denetler; aynı adresi başka bir cihazın kullandığını görürse sunucuya Decline yayınlar ve yeniden başlar. RFC 2131'e göre bundan önce en az on saniye bekler.

Sunucunun 'hayır' demesi de mümkündür: DHCPNAK. İstemcinin istediği adres o ağ için geçerli değilse (örneğin dizüstü başka bir ağa taşınmış ve eski adresini istemişse) ya da kira artık ona ait değilse sunucu NAK gönderir. NAK alan istemci baştan, Discover ile başlar.

Havuz, dışlama, rezervasyon

Sunucuda dağıtılacak adres aralığına Cisco dünyasında havuz (pool), Windows Server'da kapsam (scope) denir. Her ağ için bir havuz tanımlanır ve havuz o ağa gidecek seçenekleri de taşır: maske, ağ geçidi, DNS sunucusu, kira süresi.

Dışlama (exclusion), havuzun içinde kalan ama dağıtılmaması gereken adreslerdir: yönlendiricinin, sunucuların, yazıcıların elle verilmiş adresleri. Dışlanmazlarsa sunucu onları bir istemciye verebilir ve adres çakışması (address conflict) olur. Cisco IOS'ta bunu ip dhcp excluded-address komutu yapar.

Rezervasyon (reservation), belirli bir istemciye her seferinde aynı adresin verilmesidir. İstemci yine DHCP ile adres ister; sunucu onu MAC adresinden ya da istemci kimliğinden (seçenek 61, client identifier) tanır ve hep aynı adresi verir. Yazıcılar, kameralar ve adresi değişmemesi gereken cihazlar için kullanılır. Elle yazılmış sabit adresten farkı, ayarın merkezde durmasıdır: DNS sunucusu değişirse rezervasyonlu yazıcı da yeni ayarı bir sonraki yenilemede alır.

Aşağıdaki yapılandırma, bir Cisco yönlendiriciyi 192.168.10.0/24 ağı için DHCP sunucusu yapar. Önce ilk yirmi adres dışlanır, sonra havuz tanımlanır. lease 1 bir günlük kiradır; yazılmasa da varsayılan budur.

Cisco IOS: havuz, dışlama ve doğrulama
R1(config)# ip dhcp excluded-address 192.168.10.1 192.168.10.20
R1(config)# ip dhcp pool LAN10
R1(dhcp-config)# network 192.168.10.0 255.255.255.0
R1(dhcp-config)# default-router 192.168.10.1
R1(dhcp-config)# dns-server 192.168.10.5
R1(dhcp-config)# lease 1
R1(dhcp-config)# end
R1# show ip dhcp binding
Bindings from all pools not associated with VRF:
IP address          Client-ID/              Lease expiration        Type
                    Hardware address/
                    User name
192.168.10.21       0102.0000.0000.21       Nov 18 2026 09:02 AM    Automatic

Dikkat: Client-ID sütunundaki 0102.0000.0000.21 değerinin ilk baytı (01) Ethernet donanım türüdür, kalan altı bayt istemcinin MAC adresidir (02:00:00:00:00:21). Bu sütunu MAC adresi sanıp baştaki 01'i adresin parçası olarak okumak sık yapılan bir hatadır.

Relay: yayın yönlendiriciyi geçemez

Yönlendiriciler yayını öteki ağlara iletmez; yayın alanının sınırı yönlendiricidir. Discover da bir yayın olduğu için DHCP sunucusu başka bir ağdaysa istemcinin sesi ona hiç ulaşmaz. Her ağa ayrı bir DHCP sunucusu koymak yerine yönlendiriciye relay ajanı (relay agent) görevi verilir.

Cisco IOS'ta bu tek satırdır ve istemcilerin bulunduğu ağa bakan arayüze yazılır: ip helper-address 10.0.0.10. Bundan sonra yönlendirici şunu yapar:

  • O arayüzde bir DHCP yayını duyar.
  • Mesajın giaddr (gateway IP address, Wireshark'ta 'Relay agent IP address') alanına, yayını duyduğu arayüzün adresini yazar. Örneğin 192.168.20.1.
  • Mesajı, yardımcı adreste yazan sunucuya tek hedefli bir IP paketi olarak gönderir. Yönlendirici ile sunucu arasındaki hatta hedef adres artık 255.255.255.255 değil, 10.0.0.10'dur; paket normal bir paket gibi yönlendirilir.

Sunucu giaddr'a bakar ve iki karar verir. Birincisi, hangi havuzdan adres vereceğidir: giaddr 192.168.20.1 ise 192.168.20.0/24 havuzunu seçer, kendi ağının havuzunu değil. İkincisi, cevabı nereye göndereceğidir: RFC 2131'e göre giaddr doluysa cevap, relay ajanının adresine UDP 67 numaralı porttan gider. Relay cevabı alır ve istemcinin ağına, UDP 68'e iletir.

Bu düzenin iki şartı vardır ve arızaların çoğu buradan çıkar: sunucuda giaddr'ın ağına ait bir havuz bulunmalı ve sunucunun giaddr adresine dönüş yolu olmalıdır. Biri eksikse Discover sunucuya ulaşır ama istemci yine cevapsız kalır.

Böylece tek bir merkezî DHCP sunucusu onlarca ağa hizmet verir; her ağın yönlendiricisine bir satır yeter.

SOC analisti için DHCP

Güvenlik uyarılarının çoğu bir IP adresi verir: 'şu saatte 192.168.1.37 kötü bir adrese bağlandı'. Oysa DHCP ağında IP adresi bir cihazın kalıcı kimliği değildir; bugün bir dizüstünün olan adres yarın başka bir telefona verilebilir. Uyarıdaki IP'yi bir cihaza bağlamanın yolu, o saatte o adresin kime kiralandığını bulmaktır.

DHCP sunucusunun günlüğü (log) tam olarak bunu tutar: hangi adres, hangi MAC adresine, hangi bilgisayar adına (hostname), ne zaman verildi, ne zaman yenilendi. Zincir şöyle ilerler: uyarıdaki IP ve zaman, DHCP günlüğünde MAC ve bilgisayar adı, switch'in MAC adres tablosunda port, port da sizi masadaki cihaza götürür.

Buradaki tuzak zamandır. Günlükte adresin en son kime verildiğine değil, uyarının saatinde kimde olduğuna bakılır. Günlükler kısa saklanırsa iki hafta önceki bir olayın cihazını bulamazsınız; bu yüzden DHCP günlükleri merkezî günlük sistemine (SIEM) gönderilmeli ve saatleri doğru olmalıdır.

DHCP'nin kendisi de saldırıya açıktır, çünkü istemci gelen ilk teklife güvenir ve sunucuyu doğrulamaz. Ağa izinsiz bir sahte DHCP sunucusu (rogue DHCP server) kurulursa istemcilere kendi adresini ağ geçidi ya da DNS olarak verebilir. DHCP tüketme (DHCP starvation) saldırısında ise saldırgan sahte MAC adresleriyle havuzu doldurur. İkisinin belirtileri bu derste, savunmaları (DHCP snooping, port security) 3. aşamada ve switch-savunma laboratuvarındadır.

Akılda kalsın

  • DORA: Discover (0.0.0.0'dan 255.255.255.255'e), Offer (yiaddr'da önerilen adres), Request (ilk alışta yine yayın; seçenek 50 ve 54), ACK. Sunucu UDP 67, istemci UDP 68; dört mesajın xid değeri aynıdır.
  • Kira saniye ile verilir (seçenek 51). T1 = %50: kirayı veren sunucuya tek hedefli yenileme. T2 = %87,5: herhangi bir sunucuya yayınla yeniden bağlanma. Kira biterse adres bırakılır ve Discover ile baştan başlanır.
  • Release tek hedefli bırakmadır; Decline adresin ağda kullanımda olduğu için geri çevrilmesidir; NAK sunucunun istenen adresi reddetmesidir. Cevap yoksa Windows 169.254.0.0/16'dan (APIPA) adres alır; bu bir belirtidir, tanı değil.
  • Yayın yönlendiriciyi geçmez. Relay (ip helper-address, istemcilerin arayüzünde) mesaja giaddr yazar ve sunucuya tek hedefli gönderir; sunucu havuzu giaddr'a göre seçer ve cevabı giaddr'a yollar. Sunucuda o ağın havuzu ve giaddr'a dönüş yolu olmalıdır.
  • SOC için DHCP günlüğü IP'yi zamana bağlı olarak MAC adresine ve bilgisayar adına çevirir; uyarıdaki IP'nin sahibine en son kayda göre değil, uyarının saatine göre bakılır.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
Dinamik bilgisayar yapılandırma protokolüDHCP (Dynamic Host Configuration Protocol)Cihazlara IP adresi, maske, ağ geçidi ve DNS gibi ayarları kiralayan protokol; RFC 2131.
KiraLeaseBir adresin bir istemciye belirli bir süre için verilmesi; süre seçenek 51'de saniye olarak gelir.
KeşifDHCPDISCOVERAdresi olmayan istemcinin sunucu aramak için yayınladığı ilk mesaj.
TeklifDHCPOFFERSunucunun yiaddr alanında bir adres önerdiği cevap.
İstekDHCPREQUESTİstemcinin bir teklifi kabul ettiği ya da kirasını uzatmak istediği mesaj.
OnayDHCPACKSunucunun kirayı kaydedip ayarları kesinleştirdiği mesaj.
RetDHCPNAKSunucunun istenen adresi geçersiz bulup reddetmesi; istemci baştan başlar.
Geri çevirmeDHCPDECLINEİstemcinin verilen adresi ağda kullanımda bulup sunucuya bildirmesi.
BırakmaDHCPRELEASEİstemcinin adresi sunucuya tek hedefli bir mesajla geri vermesi.
Yenileme zamanlayıcısıT1 (renewal time)Varsayılan olarak kiranın %50'si; istemci kirayı veren sunucuya tek hedefli yenileme ister.
Yeniden bağlanma zamanlayıcısıT2 (rebinding time)Varsayılan olarak kiranın %87,5'i; istemci herhangi bir sunucuya yayınla sorar.
İşlem numarasıxid (transaction ID)İstemcinin seçtiği, istekle cevabı eşleştiren dört baytlık sayı.
İstemci donanım adresichaddr (client hardware address)DHCP mesajındaki istemci MAC adresi alanı.
Verilen adresyiaddr (your IP address)Sunucunun istemciye önerdiği ya da verdiği adresin alanı.
Relay adresigiaddr (gateway IP address)Relay ajanının istemci tarafındaki arayüz adresi; sunucu havuzu buna göre seçer.
Yayın bayrağıBroadcast flagflags alanının en soldaki biti; 1 ise sunucu cevabı yayınla gönderir.
Relay ajanıDHCP relay agent (IP helper)İstemcinin yayınını alıp başka ağdaki sunucuya tek hedefli ileten yönlendirici.
Havuz, kapsamPool, scopeBir ağ için dağıtılacak adres aralığı ve o ağın seçenekleri.
DışlamaExclusionHavuzun içinde kalıp dağıtılmayan adresler; sabit adresli cihazlar için.
RezervasyonReservationBir istemciye MAC adresine ya da istemci kimliğine göre hep aynı adresin verilmesi.
Otomatik özel IP adreslemeAPIPA (link-local address)DHCP cevapsız kalınca Windows'un 169.254.0.0/16'dan kendine verdiği adres; RFC 3927.
Sahte DHCP sunucusuRogue DHCP serverAğa izinsiz kurulan ve istemcilere kendi seçtiği ağ geçidini ya da DNS'i dağıtan sunucu.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • Cisco CCNA 200-301 4.3: Explain the role of DHCP and DNS within the network (bu derste DHCP kısmı)
  • Cisco CCNA 200-301 4.6: Configure and verify DHCP client and relay
  • CompTIA Network+ N10-009 3.4: Given a scenario, implement IPv4 and IPv6 network services (DHCP: reservations, scope, lease time, options, relay/IP helper, exclusions)
  • CompTIA Network+ N10-009 5.3: Given a scenario, troubleshoot common issues with network services (address pool exhaustion, incorrect default gateway, duplicate IP address); 1.7'deki APIPA ve 4.2'deki rogue DHCP ile birlikte
  • CompTIA CySA+ CS0-004, Security Operations alanı: olay incelemesinde ağ hizmeti günlüklerini (DHCP) kullanarak bir IP adresini cihaza ve zamana bağlama
  • CompTIA Security+ SY0-801, Security Operations alanı: ortamı korumak için azaltıcı kontroller ve sağlamlaştırma (hardening); bu derste yalnızca DHCP snooping gibi switch savunmalarının ön bilgisi (savunmaların kendisi 3. aşamada)

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: