Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 2: Ağ servisleri · Ders 2.2

DNS 1: hiyerarşi, çözümleyiciler, kayıt türleri, adım adım sorgu

Bir adın kökten yetkili sunucuya kadar nasıl çözüldüğünü adım adım anlatabilir, kayıt türlerini ve DNS başlığındaki bayrakları okuyabilir, nslookup, Resolve-DnsName ve dig çıktısından bir ad çözme arızasının türünü ayırt edebilirsiniz.

  • 70 dk
  • 30 soru
  • 5 antrenman

Tarayıcıya www.example.com yazdığınızda bilgisayarınız önce bir soru sorar: bu adın adresi ne? Soruyu cevaplayan sistem DNS'tir (Domain Name System, alan adı sistemi). Önceki derste DNS'i bir web isteğinin ilk adımı olarak gördünüz; burada içine giriyoruz. Ad ağacının nasıl kurulduğunu, kimin hangi ad için söz sahibi olduğunu, bir sorgunun kökten başlayıp hangi sunuculardan geçerek cevaba ulaştığını, bir analistin karşısına çıkan kayıt türlerini ve DNS mesajının başlığını öğreneceksiniz. Önbellek, TTL'nin ayrıntısı, DNSSEC, şifreli DNS ve DNS günlükleri bir sonraki dersin, 'DNS 2'nin konusudur.

Neden adlar?

İnsanlar adları hatırlar, bilgisayarlar adreslerle konuşur. Adların ikinci ve daha önemli faydası şudur: ad sabit kalır, adres değişebilir. Bir web sitesi başka bir sunucuya taşındığında yalnızca adın karşısındaki adres güncellenir; kullanıcılar ve yer imleri hiçbir şey fark etmez.

İnternetin ilk yıllarında bütün adlar tek bir metin dosyasında tutuluyor, her bilgisayar bu dosyayı düzenli olarak merkezden indiriyordu. Bugün Windows'taki C:\Windows\System32\drivers\etc\hosts dosyası o dönemin kalıntısıdır. Ağ büyüdükçe tek dosya yetmez oldu: her değişiklik merkezden geçiyor, dosya büyüyor, ad çakışmaları çıkıyordu.

Çözüm 1987'de RFC 1034 (kavramlar) ve RFC 1035 (uygulama ve mesaj biçimi) ile tanımlanan DNS'tir. DNS dağıtık (distributed) ve hiyerarşik bir veritabanıdır. Bütün adları tek bir yer tutmaz; ağacın her dalını o dalın sahibi kendi sunucusunda tutar ve yönetir. Bir ad için kimin söz sahibi olduğunu ise ağacın kendisi söyler.

Bir SOC analisti için DNS iki yönden önemlidir. Neredeyse her bağlantıdan önce bir DNS sorgusu yapıldığı için, bir cihazın nereye gitmek istediğini çoğu zaman ilk DNS söyler. Ve ad çözme bozulduğunda 'internet yok' şikâyeti gelir, oysa ağın geri kalanı sağlamdır.

Ad ağacı: kök, TLD, etiketler

DNS adları ters çevrilmiş bir ağaç oluşturur. En tepede kök (root) vardır; kökün adı boş bir etikettir. Kökün altında üst düzey alanlar (TLD, top-level domain) bulunur: com, net, org gibi genel olanlar ve tr gibi ülke kodlu olanlar. TLD'nin altında ikinci düzey alan (second-level domain) gelir, örneğin example.com'daki example. Onun altında sahibinin istediği kadar alt alan açılabilir: www, mail, vpn.

Ağaçtaki her düğümün adına etiket (label) denir. Bir ad, düğümden köke kadar etiketlerin noktalarla birleştirilmesidir ve soldan sağa doğru genelden özele değil, özelden genele okunur: www.example.com'da www en özel, com en geneldir.

Etiketlerin ve adların sınırları vardır (RFC 1035 bölüm 2.3.4):

  • Bir etiket en fazla 63 bayt olabilir.
  • Bir ad, mesajın içindeki biçimiyle en fazla 255 bayt olabilir. Her etiketin önünde bir uzunluk baytı ve sonda kök için bir sıfır baytı bulunduğu için, bu sınır noktalı yazımda en fazla 253 karakter demektir.
  • Adlar büyük-küçük harf duyarsızdır (case-insensitive): WWW.Example.COM ile www.example.com aynı addır (RFC 1034 bölüm 3.1).

Tam nitelikli alan adı (FQDN, fully qualified domain name), köke kadar bütün etiketleri içeren addır ve kesin biçimde sondaki noktayla yazılır: www.example.com. Sondaki nokta kökün boş etiketidir. Tarayıcıya yazarken o noktayı kimse koymaz, çünkü çözümleyici adı zaten köke kadar tamamlanmış kabul eder; ama bölge dosyalarında ve dig çıktısında nokta vardır ve unutulduğunda gerçek arızalar çıkar. Noktasız bir ada istemci kendi DNS sonekini (DNS suffix) ekleyerek de deneyebilir: intranet yazdığınızda intranet.example.com sorulabilir.

Bölgeler ve yetki devri

Ağacın bir dalının sorumluluğu başkasına verilebilir. Buna yetki devri (delegation) denir. Kök, com dalını com işletmecisine; com, example.com dalını example.com'un sahibine devreder. example.com'un sahibi de isterse istanbul.example.com dalını başka bir ekibe devredebilir.

Bir sunucunun yönettiği, devredilmemiş kesintisiz parçaya bölge (zone) denir. Bölge ile alan adı aynı şey değildir: example.com alan adı ağaçtaki bütün alt dalları kapsar; example.com bölgesi ise yalnızca devredilmeyen kısmı. istanbul.example.com devredildiyse o dal artık ayrı bir bölgedir.

Devir, üst bölgeye yazılan NS kayıtlarıyla yapılır. com bölgesinde 'example.com'un ad sunucuları ns1.example.com ve ns2.example.com'dur' yazar. Bu kayıtların bulunduğu sınıra bölge kesimi (zone cut) denir.

Bir sorun var: ns1.example.com'un adresini öğrenmek için example.com'a sormak gerekir, example.com'a sormak için de ns1'in adresini bilmek gerekir. Bu döngüyü kırmak için üst bölge, NS kaydının yanında ad sunucusunun adresini de verir. Bu adres kayıtlarına yapıştırıcı kayıt (glue record) denir. RFC 1034'e göre yapıştırıcı kayıtlar üst bölgenin yetkili verisi değildir; yalnızca yolu göstermek için oradadır.

Her bölgenin en tepesindeki ada bölge tepesi (zone apex) denir: example.com bölgesinin tepesi example.com'un kendisidir. Tepede iki kayıt zorunludur: bölgenin başladığını söyleyen SOA ve bölgenin ad sunucularını sayan NS kayıtları. Bir bölge genellikle birden fazla sunucuda tutulur: kayıtların düzenlendiği birincil (primary) sunucu ve kopyayı ondan bölge aktarımı (zone transfer) ile alan ikincil (secondary) sunucular. Hepsi aynı ölçüde yetkilidir.

Üç rol: uç, özyinelemeli, yetkili

DNS'te üç ayrı iş vardır ve arızaların yarısı bunları karıştırmaktan doğar.

  • Uç çözümleyici (stub resolver): Bilgisayarınızdaki küçük DNS istemcisidir. Kendisi ağaçta gezinmez; soruyu ayarlarında yazan DNS sunucusuna gönderir ve tam cevabı bekler. Sorgusunda RD (recursion desired) bayrağı 1'dir: 'benim için sonuna kadar git' der.
  • Özyinelemeli çözümleyici (recursive resolver): Bir şirketin iç DNS sunucusu, ev yönlendiricisinin arkasındaki servis sağlayıcının sunucusu ya da genel bir çözümleyici. İstemci adına kökten başlayarak soruyu sorar, gelen cevapları önbelleğe (cache) koyar ve sonucu istemciye verir. Cevabında RA (recursion available) bayrağı 1'dir.
  • Yetkili sunucu (authoritative name server): Bir bölgenin kayıtlarını tutar ve yalnızca o bölge için kesin cevap verir. Cevabında AA (authoritative answer) bayrağı 1'dir. İyi yapılandırılmış bir yetkili sunucu başkalarının adları için özyineleme yapmaz.

Bir de iletici sunucu (forwarder) vardır: kendisi kökten başlamaz, soruyu başka bir özyinelemeli çözümleyiciye iletir. Şirket ağlarında iç sunucuların dış adları bir üst çözümleyiciye yönlendirmesi sık görülür.

Özyinelemeli çözümleyici yetkili sunuculara yinelemeli (iterative) sorgu yapar: her sunucu ya cevabı verir ya da 'ben bilmiyorum, şuna sor' der. Bu ikinci cevaba yönlendirme (referral) denir. RFC 1034'e göre her sunucu yinelemeli sorguyu desteklemek zorundadır; özyineleme ise isteğe bağlıdır ve bir sunucu bunu istediği istemciye vermeyebilir.

Adım adım: www.example.com nasıl çözülür?

Önbelleği tamamen boş bir özyinelemeli çözümleyici (192.168.1.53) düşünelim. İstemci PC-01 (192.168.1.20) www.example.com'un IPv4 adresini istiyor.

  • 1. Uç çözümleyiciden çözümleyiciye: PC-01, 192.168.1.53'e UDP 53 üzerinden 'www.example.com, tür A' sorusunu gönderir. RD 1'dir.
  • 2. Kök: Çözümleyici köke sorar. Kök sunucuların adreslerini yerleşik bir kök ipuçları (root hints) listesinden bilir. Kök sunucular a.root-servers.net ile m.root-servers.net arasındaki 13 adla anılır, ama her adın arkasında, dünyanın pek çok yerinde aynı adresi paylaşan (anycast) çok sayıda sunucu vardır. Kök www.example.com'u bilmez; com bölgesinin ad sunucularını gösteren bir yönlendirme döner: cevap bölümü boştur, yetki bölümünde com için NS kayıtları, ek bölümde o sunucuların adresleri vardır. AA 0'dır.
  • 3. TLD: Çözümleyici aynı soruyu bir com sunucusuna sorar. O da bilmez ve yine bir yönlendirme döner: example.com'un ad sunucuları ns1.example.com (198.51.100.53) ve ns2.example.com (198.51.100.54). Ad sunucuları example.com'un içinde olduğu için adresleri yapıştırıcı kayıt olarak ek bölümdedir.
  • 4. Yetkili sunucu: Çözümleyici soruyu ns1.example.com'a sorar. ns1 bu bölgenin sahibidir ve cevap verir: www.example.com. 300 IN A 203.0.113.10, AA 1.
  • 5. İstemciye cevap: Çözümleyici kaydı önbelleğe koyar ve PC-01'e verir. Bu cevapta RA 1, AA 0'dır, çünkü cevabı veren çözümleyici bölgenin sahibi değildir. Windows'un nslookup komutundaki 'Non-authoritative answer' satırı bunu söyler; cevabın yanlış olduğu anlamına gelmez.

Önemli bir ayrıntı: istemci yalnızca bir soru sordu ve tek bir cevap aldı. Bütün dolaşmayı çözümleyici yaptı. Bir sonraki istemci aynı adı sorduğunda çözümleyici önbellekten cevap verir; com sunucularının adresini de önbellekte tuttuğu için başka bir .com adında doğrudan 3. adımdan başlar. Önbellekte ne kadar kalınacağını kaydın TTL (time to live) değeri belirler; ayrıntısı DNS 2'dedir.

Bu yolculuğu kendiniz izlemek için dig +trace www.example.com komutu her yönlendirmeyi tek tek gösterir. Derinlemesine bölümünde çıktısını okuyacağız.

Analistin karşılaştığı kayıt türleri

DNS'teki her bilgi bir kaynak kaydı (resource record, RR) olarak tutulur: ad, TTL, sınıf (neredeyse her zaman IN, internet), tür ve veri. En sık karşılaşacaklarınız:

  • A: Adı bir IPv4 adresine eşler. AAAA: Adı bir IPv6 adresine eşler (RFC 3596).
  • CNAME (canonical name): Adın bir takma ad olduğunu ve asıl adın başka olduğunu söyler: www.example.com, web.example.net'in takma adı olabilir. Çözümleyici CNAME'i izleyip asıl adın adresini bulur.
  • MX (mail exchanger): Bir alanın e-postasını kabul eden sunucuyu, bir öncelik değeri (preference) ile verir. Küçük değer önce denenir.
  • NS: Bölgenin ad sunucularını sayar. SOA (start of authority): Bölgenin başladığını söyler; birincil sunucuyu, sorumlunun adresini, seri numarasını ve zamanlayıcıları taşır.
  • TXT: Serbest metin. Bugün en çok e-posta güvenliği kayıtları (SPF gibi) ve bir hizmete alan sahipliğini kanıtlama için kullanılır.
  • PTR (pointer): Adresten ada geri sorgu (reverse lookup) için kullanılır. IPv4 için in-addr.arpa, IPv6 için ip6.arpa altında tutulur.
  • SRV: Bir hizmetin hangi sunucuda ve hangi portta çalıştığını söyler (RFC 2782). Active Directory istemcileri etki alanı denetleyicilerini SRV kayıtlarıyla bulur.
  • CAA: Bu alan için hangi sertifika yetkilisinin sertifika verebileceğini söyler (RFC 8659).

Bir kural sınavlarda ve arızalarda sık çıkar: CNAME bölge tepesinde olamaz. RFC 1034 bölüm 3.6.2'ye göre bir düğümde CNAME varsa o düğümde başka veri bulunmamalıdır; bölge tepesinde ise SOA ve NS kayıtları zorunludur. Bu yüzden example.com'un kendisi bir CNAME olamaz, www.example.com olabilir.

Üç araç: nslookup, Resolve-DnsName, dig

Ad çözmeyi sınamak için üç araç kullanılır ve üçünün de ortak iki becerisi vardır: hangi kayıt türünü soracağınızı ve hangi sunucuya soracağınızı seçebilirsiniz.

  • nslookup: Windows'ta, Linux'ta ve ağ cihazlarında bulunur. nslookup www.example.com varsayılan sunucuya sorar; nslookup -type=mx example.com tür seçer; nslookup www.example.com 198.51.100.53 belirli bir sunucuya sorar. Önemli bir özelliği: Windows'un hosts dosyasına ve DNS önbelleğine bakmaz, soruyu doğrudan sunucuya gönderir. Bu yüzden nslookup çalışırken bir uygulamanın adı çözememesi mümkündür.
  • Resolve-DnsName: PowerShell'in komutudur ve Windows'un kendi çözümleyicisini kullanır. Resolve-DnsName www.example.com -Type AAAA -Server 198.51.100.53. Çıktısında her kaydın hangi bölümden geldiği (Section: Answer, Authority, Additional) ayrıca yazar. -DnsOnly yalnızca DNS protokolünü kullanır (LLMNR ve NetBIOS sorgusu yapmaz), -NoHostsFile hosts dosyasını atlar.
  • dig: Linux ve macOS'un aracıdır (BIND paketiyle gelir). Çıktısı DNS mesajının kendisidir: başlık, bayraklar, bölümler. dig www.example.com, dig @198.51.100.53 example.com mx, dig +short www.example.com (yalnızca cevap), dig +trace www.example.com (kökten başlayarak her yönlendirme), dig -x 203.0.113.10 (geri sorgu).

Sorun giderirken altın kural şudur: önce çözümleyiciye sorun, sonra aynı soruyu doğrudan yetkili sunucuya sorun. İkisi farklı cevap veriyorsa sorun yetkili veride değil, arada, çoğunlukla önbellektedir.

Akılda kalsın

  • DNS dağıtık ve hiyerarşik bir veritabanıdır: kök, TLD, ikinci düzey alan; etiket en fazla 63 bayt, ad en fazla 255 bayt (noktalı yazımda 253 karakter); FQDN sondaki noktayla biter ve adlar büyük-küçük harf duyarsızdır.
  • Uç çözümleyici RD ile sorar, özyinelemeli çözümleyici kökten başlayıp yönlendirmeleri izler ve RA ile cevaplar, yetkili sunucu kendi bölgesi için AA ile cevaplar; 'Non-authoritative answer' cevabın bir çözümleyiciden geldiğini söyler, yanlış olduğunu değil.
  • Yönlendirme cevabı NOERROR'dur ama cevap bölümü boştur: yetki bölümünde devredilen bölgenin NS kayıtları, ek bölümde yapıştırıcı adresler durur; devir üst bölgedeki NS kayıtlarıyla yapılır.
  • Kayıtlar: A, AAAA, CNAME (bölge tepesinde olamaz), MX (küçük öncelik önce), NS, SOA (MNAME, RNAME, SERIAL, REFRESH, RETRY, EXPIRE, MINIMUM), TXT, PTR (in-addr.arpa ve ip6.arpa, ters sırayla), SRV, CAA.
  • DNS UDP 53 ile çalışır; cevap 512 bayta (EDNS ile daha büyüğe) sığmazsa TC 1 gelir ve TCP 53 ile yeniden sorulur, bölge aktarımı (AXFR) her zaman TCP'dir; RCODE 0 NOERROR, 2 SERVFAIL, 3 NXDOMAIN, 5 REFUSED, cevap gelmemesi ise bir RCODE değildir.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
Alan adı sistemiDNS (Domain Name System)Adları adreslere ve başka verilere eşleyen dağıtık, hiyerarşik veritabanı; UDP ve TCP 53.
EtiketLabelAd ağacındaki bir düğümün adı; en fazla 63 bayt.
Tam nitelikli alan adıFQDN (fully qualified domain name)Köke kadar bütün etiketleri içeren, kesin yazımda sondaki noktayla biten ad.
KökRootAd ağacının tepesi; boş etiket, yazımda sondaki nokta.
Üst düzey alanTLD (top-level domain)Kökün hemen altındaki alanlar: com, net, org, tr.
BölgeZoneBir sunucunun yetkili olduğu, devredilmemiş kesintisiz ağaç parçası.
Bölge tepesiZone apexBölgenin en üstteki adı; SOA ve NS burada zorunludur, CNAME olamaz.
Yetki devriDelegationBir dalın sorumluluğunun üst bölgedeki NS kayıtlarıyla başka sunuculara verilmesi.
Yapıştırıcı kayıtGlue recordAd sunucusu devredilen bölgenin içindeyse üst bölgenin yönlendirmeyle verdiği adres kaydı.
Uç çözümleyiciStub resolverİstemcideki DNS istemcisi; soruyu RD ile bir çözümleyiciye gönderip tam cevabı bekler.
Özyinelemeli çözümleyiciRecursive resolverİstemci adına kökten başlayıp cevabı bulan ve önbelleğe alan sunucu.
Yetkili sunucuAuthoritative name serverBir bölgenin kayıtlarını tutan ve onlar için AA bayrağıyla kesin cevap veren sunucu.
YönlendirmeReferral'Bilmiyorum, şuna sor' cevabı: boş cevap bölümü, yetki bölümünde NS kayıtları.
Kök ipuçlarıRoot hintsÇözümleyicinin kök sunucuların adreslerini bildiği yerleşik liste.
Kaynak kaydıResource record (RR)DNS'teki tek bir bilgi: ad, TTL, sınıf, tür, veri.
Takma ad kaydıCNAME (canonical name)Bir adın başka bir adın takma adı olduğunu söyleyen kayıt; yanında başka veri bulunamaz.
Yetki başlangıcı kaydıSOA (start of authority)Bölgenin başladığını söyleyen kayıt: birincil sunucu, sorumlu, seri, zamanlayıcılar.
Geri sorguReverse lookupAdresten ada sorgu; in-addr.arpa ya da ip6.arpa altında PTR kaydı sorulur.
Bölge aktarımıZone transfer (AXFR)Bölgenin tamamının ikincil sunucuya TCP 53 üzerinden kopyalanması.
KırpmaTruncation (TC)Cevap UDP'ye sığmadığında TC bayrağının 1 yapılması; istemci TCP ile yeniden sorar.
Cevap koduRCODE (response code)Başlıktaki 4 bitlik sonuç: 0 NOERROR, 2 SERVFAIL, 3 NXDOMAIN, 5 REFUSED.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • CompTIA Network+ N10-009, Network Operations alanı: IPv4 ve IPv6 ağ hizmetlerini kurma içinde DNS (kayıt türleri A, AAAA, CNAME, MX, TXT, NS, PTR; ileri ve geri bölgeler; yetkili ve yetkisiz cevap; birincil ve ikincil sunucu; özyinelemeli çözümleme; hosts dosyası)
  • CompTIA Network+ N10-009, Networking Concepts alanı: yaygın protokoller ve portları (DNS, UDP ve TCP 53)
  • CompTIA Network+ N10-009, Network Troubleshooting alanı: ad çözme arızalarını ayırma ve nslookup, dig gibi araçların kullanımı
  • Cisco CCNA 200-301 (v1.1), IP Services alanı: DNS'in ağdaki rolü ve istemcide ad çözmenin denetlenmesi
  • CompTIA Security+ SY0-801, Threats, Vulnerabilities, and Attacks alanı: DNS'e yönelik saldırıların göstergelerini tanımanın ön bilgisi (bu derste yalnızca açık bölge aktarımı)
  • CompTIA CySA+ CS0-004, Security Operations alanı: ağ trafiğinde DNS sorgularını ve cevaplarını yorumlama (günlükler bir sonraki derste)

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: