Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 2: Ağ servisleri · Ders 2.3

DNS 2: önbellek, TTL, DNSSEC, DoH / DoT ve DNS loglarının gösterdikleri

Bir DNS cevabının nerede ve ne kadar saklandığını açıklayabilir, DNSSEC'in ve şifreli DNS'in neyi koruyup neyi korumadığını söyleyebilir, DNS loglarında tünelleme, DGA ve çözümleyiciyi atlama izlerini zararsız benzerlerinden ayırabilirsiniz.

  • 65 dk
  • 30 soru
  • 5 antrenman

Önceki derste DNS'in hiyerarşisini, kayıt türlerini ve mesajın yapısını gördük. Bu ders DNS'in gündelik hayattaki iki yüzünü anlatır. Birincisi işletme yüzüdür: bir cevap kaç yerde saklanır, bir kaydı değiştirdiğinizde neden herkes yeni adresi aynı anda görmez, var olmayan bir ad neden bir süre daha 'yok' kalır. İkincisi güvenlik yüzüdür: DNSSEC neyi kanıtlar, DNS over TLS ve DNS over HTTPS sorguları kimden gizler ve bir SOC analisti DNS loglarında neye bakar. Neredeyse her saldırı bir noktada bir ad çözer; bu yüzden DNS logu, bir analistin elindeki en verimli kaynaklardan biridir.

Bir cevap kaç yerde saklanır?

Bir web sayfası açtığınızda bilgisayarınız aynı adı birkaç saniye içinde onlarca kez çözmek isteyebilir. Her seferinde kök sunuculardan başlayıp yetkili sunucuya kadar gitmek hem yavaş hem de gereksiz olurdu. Bu yüzden DNS cevapları yol boyunca birkaç önbellekte (cache) saklanır.

  • Tarayıcı önbelleği: Chrome, Edge ve Firefox gibi tarayıcılar kısa süreli kendi ad önbelleklerini tutar. Chrome'da bu önbelleği chrome://net-internals/#dns sayfasındaki düğmeyle temizleyebilirsiniz.
  • İşletim sistemi önbelleği: Windows'ta DNS Client hizmeti, uygulamaların sorduğu adların cevaplarını saklar. Bu, önceki dersteki uç çözümleyicidir (stub resolver): kendisi ağaçta gezinmez, soruyu yapılandırılmış DNS sunucusuna iletir ve cevabı saklar. nslookup bu hizmeti kullanmaz, soruyu doğrudan sunucuya yollar; bu yüzden onun cevapları bu önbelleğe girmez. İçeriğini ipconfig /displaydns gösterir, ipconfig /flushdns boşaltır. hosts dosyasındaki kayıtlar da bu listede görünür.
  • Çözümleyici önbelleği: Şirketin iç DNS sunucusu ya da internet servis sağlayıcınızın özyinelemeli çözümleyicisi (recursive resolver), binlerce istemcinin aldığı cevapları saklar. Bir çalışanın bir dakika önce sorduğu adı siz sorduğunuzda cevap doğrudan bu önbellekten gelir.

Önbellek katmanları sorun gidermede önemlidir. 'Bende açılmıyor, yan masada açılıyor' şikâyeti çoğu zaman iki bilgisayarın önbelleğinde farklı cevaplar olduğunu gösterir. Kendi önbelleğinizi temizlemek yalnızca kendi katmanınızı temizler; çözümleyicideki eski cevap orada kalır.

Önbellek SOC analisti için de önemlidir: ikinci kez sorulan bir ad çoğu zaman ağa hiç çıkmaz. Ağdaki sensör yalnızca önbellekte bulunmayan sorguları görür; bilgisayardaki bir log ise önbellekten gelen cevapları da kaydedebilir.

TTL: süreyi bölgenin sahibi belirler

Her DNS kaydının bir TTL (time to live, yaşam süresi) değeri vardır: saniye cinsinden, bir önbelleğin bu cevabı yeniden sormadan ne kadar kullanabileceğidir. TTL'yi bölgenin (zone) yöneticisi yazar, önbellekler ona uyar. IP başlığındaki TTL ile adı aynıdır ama işi tamamen farklıdır: orada bir paketin geçebileceği yönlendirici sayısını sınırlar.

Bir çözümleyici bir cevabı önbelleğinden verirken TTL'yi tam değeriyle değil, kalan süresiyle verir. 3600 saniyelik bir kaydı 40 dakika önce önbelleğe almışsa istemciye TTL 1200 diye cevap verir. Bu sayede bir zincirdeki önbellekler süreyi uzatamaz: hiçbir önbellek kaydı, ilk önbelleğin tutabileceğinden daha uzun tutmaz.

Buradan, sık duyulan 'DNS değişikliğinin yayılması (propagation) 48 saat sürer' cümlesinin aslında neyi anlattığı çıkar. DNS'te yeni kaydı dünyaya yayan bir mekanizma yoktur. Yetkili sunucudaki kayıt değiştiği anda yeni sorular yeni cevabı alır. Gecikme, eski cevabı daha önce önbelleğe almış çözümleyicilerin TTL dolana kadar onu kullanmaya devam etmesinden doğar.

Çalışılmış örnek: www.example.com kaydının TTL'si 86400 saniye (bir gün) ve web sunucusu salı 10:00'da 203.0.113.80 adresinden 198.51.100.25 adresine taşınacak. Kaydı salı 10:00'da değiştirirseniz pazartesi 10:01'de cevabı almış bir çözümleyici salı 10:01'e kadar eski adresi verir. Doğru plan şöyledir: pazartesi sabahı, yani en az bir eski TTL süresi önce, TTL'yi 300 saniyeye indirin. Salı 10:00'a gelindiğinde bütün önbelleklerdeki kopyalar en fazla 300 saniyelik olur. Adresi değiştirin; en geç beş dakika içinde herkes yeni adresi görür. Taşıma oturunca TTL'yi yeniden yükseltin.

Düşük TTL'nin bir bedeli vardır: önbellekten gelen cevap azalır, yetkili sunucuya giden sorgu ve kullanıcının beklediği süre artar. Bu yüzden TTL'ler sürekli düşük tutulmaz, yalnızca değişiklik öncesinde düşürülür.

Olumsuz önbellek: 'yok' cevabı da saklanır

Önceki dersten iki olumsuz cevabı hatırlayın: NXDOMAIN (name error) adın hiç olmadığını, NODATA (NOERROR ve boş cevap bölümü) adın var olduğunu ama sorulan türde kaydı bulunmadığını söyler. İkisi de önbelleğe alınır. Buna olumsuz önbellek (negative caching) denir ve RFC 2308'de tanımlanır.

Olumsuz cevabın ne kadar saklanacağını yetkili sunucu, cevabın yetki (authority) bölümüne koyduğu SOA kaydıyla söyler. RFC 2308'in 5. bölümüne göre süre, SOA kaydının MINIMUM alanı ile SOA kaydının kendi TTL'sinden küçük olanıdır. Windows'un nslookup komutu MINIMUM alanını default TTL diye gösterir; adı yanıltıcıdır, çünkü bu alan bugün olumsuz cevapların süresidir.

Pratikte sık yaşanan bir durum: bir kullanıcı yeni.example.com adını kayıt oluşturulmadan önce dener ve NXDOMAIN alır. Yönetici beş dakika sonra kaydı oluşturur, ama kullanıcı hâlâ 'bulunamadı' hatası görür. SOA'nın MINIMUM değeri 1800 ise hem kullanıcının bilgisayarı hem de şirketin çözümleyicisi bu 'yok' cevabını 30 dakikaya kadar saklayabilir. Çözüm beklemek ya da önbellekleri temizlemektir.

RFC 2308, olumsuz cevaplar için bir ile üç saat arasındaki değerlerin iyi çalıştığını, bir günü aşan değerlerin ise sorun çıkardığını yazar.

DNSSEC: neyi kanıtlar, neyi kanıtlamaz

Klasik DNS'te cevabın gerçekten yetkili sunucudan geldiğini kanıtlayan hiçbir şey yoktur. Yoldaki biri ya da önbelleği zehirlemeyi başaran bir saldırgan sahte bir adres verebilir. DNSSEC (DNS Security Extensions) bu açığı imzalarla kapatır.

Bölgenin sahibi her kayıt kümesini kendi özel anahtarıyla imzalar. İmza RRSIG kaydı olarak kaydın yanında yayımlanır. Bölgenin açık anahtarı DNSKEY kaydındadır. Peki o anahtarın gerçek olduğunu nereden biliriz? Üst bölge, alt bölgenin anahtarının özetini (hash) DS (Delegation Signer) kaydı olarak kendi bölgesinde tutar ve kendi anahtarıyla imzalar. .com bölgesi example.com'un DS kaydını, kök bölge de .com'un DS kaydını imzalar. Kökün anahtarı ise doğrulayıcıya önceden yüklenmiştir; buna güven çapası (trust anchor) denir. Kökten kayda kadar uzanan bu halkalara güven zinciri (chain of trust) denir.

Doğrulamayı genellikle özyinelemeli çözümleyici yapar. İmzalar tutarsa istemciye giden cevapta AD (Authenticated Data) bitini 1 yapar. İmzalar tutmazsa sahte olabilecek cevabı istemciye vermez, SERVFAIL döner.

RFC 4033'e göre DNSSEC üç şey sağlar: cevabın bölgenin sahibinden geldiğinin kanıtı (origin authentication), cevabın yolda değişmediğinin kanıtı (integrity) ve bir adın gerçekten var olmadığının imzalı kanıtı (authenticated denial of existence). Sağlamadıkları da aynı derecede önemlidir:

  • Gizlilik sağlamaz. RFC 4033'ün cümlesiyle: bu uzantılar gizlilik sağlamaz. Sorgu ve cevap açık metin olarak gider.
  • Hizmet dışı bırakmaya karşı koruma sağlamaz.
  • Son kilometreyi korumaz. İstemci çoğu zaman imzaları kendisi doğrulamaz, çözümleyicinin AD bitine güvenir. İstemciyle çözümleyici arasındaki yol korunmuyorsa o bit de değiştirilebilir.
  • Alan adının zararsız olduğunu söylemez. Bir saldırgan da kendi alan adını imzalayabilir. DNSSEC 'bu cevabı bu bölgenin sahibi verdi' der, 'bu bölgenin sahibi iyi biridir' demez.

DoT ve DoH: sorguyu kimden gizler?

Klasik DNS sorgusu UDP ya da TCP 53 üzerinden açık metin gider. Yoldaki herkes, yani kahvehanenin kablosuz ağı, internet servis sağlayıcısı ya da şirketin ağ sensörü, hangi adları sorduğunuzu okuyabilir. İki standart bu sorguyu şifreler:

  • DNS over TLS (DoT): RFC 7858. Sorgular TLS ile şifrelenmiş bir TCP bağlantısında gider ve bu iş için ayrılmış TCP 853 portu kullanılır.
  • DNS over HTTPS (DoH): RFC 8484. Sorgular HTTPS istekleri olarak, yani TCP 443 üzerinden, sıradan web trafiğinin içinde gider.

İkisi de sorguyu yoldaki gözlemciden gizler. Sorguyu cevaplayan çözümleyiciden ise hiçbir şey gizlemez: o, bütün sorguları okur ve isterse loglar. Şifreli DNS, güveni yoldaki ağdan alıp seçtiğiniz çözümleyiciye verir. Ayrıca bağlanılan IP adresi ve çoğu zaman TLS el sıkışmasındaki sunucu adı yolda görünmeye devam eder.

Savunan taraf için sonuç açıktır. Bir bilgisayar şirketin çözümleyicisi yerine dışarıdaki bir DoH sunucusunu kullanırsa şirketin DNS logları, DNS tabanlı engelleme listeleri ve ağdaki sensörün DNS kayıtları o bilgisayarın sorgularını göremez. DoT'u fark etmek kolaydır, çünkü kendine ait bir portu vardır ve güvenlik duvarında engellenebilir. DoH ise 443 üzerindeki milyonlarca bağlantıdan biridir; yalnızca bilinen DoH sunucularının adresleri ve adlarıyla, ya da TLS'i açan bir proxy ile ayırt edilebilir.

Kurumlarda olağan politika şudur: istemciler yalnızca şirketin çözümleyicisini kullanır, dışarıya giden 53 ve 853 yalnızca iç çözümleyicilere açıktır, tarayıcıların kendi DoH ayarı merkezi politikayla yönetilir ve gerekiyorsa şifreli DNS'i şirketin kendi çözümleyicisi sunar.

SOC analisti için DNS logu

Zararlı yazılımın komuta kontrol (command and control, C2) sunucusuna ulaşması, oltalama sayfasının açılması, verinin dışarı taşınması: neredeyse hepsi bir ad çözmeyle başlar. DNS logu bu yüzden bir olayın en erken izlerinden birini taşır ve hacmi, tam paket yakalamaya göre çok küçüktür.

Dört kaynak birbirini tamamlar. Şirketin DNS sunucusunun logu hangi istemcinin (IP adresinin) neyi sorduğunu ve ne cevap aldığını söyler. Sysmon bilgisayarın içinden bakar ve sorguyu hangi programın yaptığını söyler. Zeek gibi bir ağ sensörü teldeki her DNS mesajını, şirketin sunucusunu atlayanlar dahil, kaydeder. Güvenlik duvarı logu ise iç çözümleyiciler dışında kimin dışarıya 53, 853 ya da bilinen DoH sunucularına gittiğini gösterir.

Bakılacak başlıca izler şunlardır: kısa sürede çok sayıda NXDOMAIN ve rastgele görünen adlar (DGA), çok uzun ya da rastgele görünen etiketler ve tek bir alan adı altında çok sayıda benzersiz alt alan adı (tünelleme ve veri sızdırma), alışılmadık TXT sorguları, yeni kaydedilmiş ya da tanıdık bir ada benzeyen alan adları, şirketin çözümleyicisini atlayan sorgular ve adresleri sürekli değişen adlar (fast-flux).

Bunların hiçbiri tek başına kanıt değildir. Her birinin zararsız bir ikizi vardır: CDN'ler, güvenlik ürünlerinin itibar sorguları, posta sunucularının TXT sorguları, sabit DNS adresi gömülü cihazlar. Analistin işi, bir izi bulduktan sonra 'hangi program, hangi bilgisayar, ne zamandan beri, başka kim' sorularıyla zararsız açıklamayı elemektir. Derinlemesine bölümünde her iz için ikisini yan yana göreceğiz.

Akılda kalsın

  • DNS cevabı tarayıcıda, işletim sisteminde (ipconfig /displaydns, ipconfig /flushdns) ve çözümleyicide saklanır; TTL bir önbelleğin cevabı yeniden sormadan kullanabileceği saniyedir ve çözümleyici onu kalan süresiyle iletir.
  • 'Yayılma' diye bir mekanizma yoktur: gecikme eski kopyaların TTL dolana kadar yaşamasıdır; adres değişikliğinden en az bir eski TTL süresi önce TTL düşürülür.
  • NXDOMAIN ve NODATA da önbelleğe alınır; süre SOA MINIMUM alanı ile SOA'nın TTL'sinden küçük olanıdır (RFC 2308).
  • DNSSEC (RRSIG, DNSKEY, DS, güven çapası, AD biti) cevabın kaynağını ve bütünlüğünü kanıtlar, gizlilik sağlamaz; DoT (TCP 853) ve DoH (TCP 443) sorguyu yoldan gizler, çözümleyiciden gizlemez ve şirketin DNS görünürlüğünü kör edebilir.
  • DNS loglarında aranan izler: NXDOMAIN patlaması ve DGA, tek alan adı altında çok sayıda uzun ve benzersiz alt ad, alışılmadık TXT, yeni ya da benzer ad, çözümleyiciyi atlama, fast-flux; her birinin zararsız ikizi vardır ve programla, bilgisayar sayısıyla, zamanla elenir.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
ÖnbellekCacheBir cevabın yeniden sorulmadan kullanılmak üzere saklandığı yer: tarayıcı, işletim sistemi, çözümleyici.
Yaşam süresiTTL (time to live)Bir DNS kaydının önbellekte yeniden sorulmadan kullanılabileceği süre, saniye cinsinden.
Olumsuz önbellekNegative cachingNXDOMAIN ve NODATA cevaplarının da belirli bir süre saklanması (RFC 2308).
Ad yok cevabıNXDOMAIN (name error)Sorulan adın hiç var olmadığını bildiren cevap kodu.
Veri yokNODATAAd var ama sorulan türde kayıt yok; NOERROR kodu ve boş cevap bölümüyle anlaşılır.
DNS güvenlik uzantılarıDNSSEC (DNS Security Extensions)DNS verisini imzalayarak kaynağını ve bütünlüğünü kanıtlayan uzantılar; gizlilik sağlamaz.
Kayıt imzasıRRSIGBir kayıt kümesinin bölge anahtarıyla atılmış imzası.
Bölge anahtarı kaydıDNSKEYBölgenin açık anahtarlarını yayımlayan kayıt.
Yetki devri imzacısıDS (Delegation Signer)Üst bölgede duran, alt bölgenin anahtarının özetini taşıyan kayıt.
Güven çapasıTrust anchorDoğrulayıcıya önceden yüklenmiş, zincirin başladığı anahtar; genellikle kökün anahtarı.
Güven zinciriChain of trustKökten sorulan kayda kadar her halkanın bir üstündekiyle doğrulandığı imza zinciri.
Doğrulanmış veri bitiAD bit (Authenticated Data)Çözümleyicinin cevabın DNSSEC imzalarını doğruladığını bildiren başlık biti.
TLS üzerinden DNSDoT (DNS over TLS)DNS sorgularını TLS ile şifreleyen, TCP 853 kullanan yöntem (RFC 7858).
HTTPS üzerinden DNSDoH (DNS over HTTPS)DNS sorgularını HTTPS istekleri olarak TCP 443 üzerinden taşıyan yöntem (RFC 8484).
Alan adı üretme algoritmasıDGA (domain generation algorithm)Zararlı yazılımın C2 için her gün çok sayıda rastgele görünen ad üretip denemesi.
DNS tünellemeDNS tunnelingVeriyi DNS sorgu ve cevaplarının içine kodlayarak taşımak; sızdırma ve C2 için kullanılır.
EntropiShannon entropyBir dizideki karakterlerin ne kadar rastgele dağıldığının ölçüsü; rastgele etiketlerde yüksektir.
Hızlı değişen adresFast fluxBir adın kısa TTL ile sürekli değişen çok sayıda adrese çözülmesi; zararlı altyapıyı gizlemek için kullanılır.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • CompTIA Network+ N10-009, Network Operations alanı: IPv4 ve IPv6 ağ hizmetlerini kurma içinde DNS (DNSSEC, DNS over HTTPS ve DNS over TLS; bu derste önbellek ve TTL ile birlikte)
  • CompTIA Network+ N10-009, Network Troubleshooting alanı: ad çözme sorunlarını giderme (eski önbellek, olumsuz önbellek)
  • Cisco CCNA 200-301 (v1.1), IP Services alanı: Explain the role of DHCP and DNS within the network (bu derste önbellek ve TTL düzeyinde)
  • CompTIA Security+ SY0-801, Security Architecture alanı: güvenli protokoller (DNSSEC, şifreli DNS) ve neyi korudukları
  • CompTIA Security+ SY0-801, Security Operations alanı: DNS filtreleme ve DNS loglarını izleme
  • CompTIA CySA+ CS0-004, Security Operations alanı: ağ göstergelerini (alışılmadık DNS trafiği, veri sızdırma, komuta kontrol) loglarda tanıma

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: