Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 1: Ağ katman katman · Ders 1.13

Katman 4: portlar, UDP, TCP el sıkışması, sıra numaraları, pencere, bayraklar

Bir bağlantıyı beşlisiyle adlandırabilir, TCP el sıkışmasını ve veri aktarımını sıra ve onay numaralarıyla izleyebilir, açık, kapalı ve süzülen portu cevabından ayırabilir, bir yakalamada SYN taramasını ve SYN selini tanıyabilirsiniz.

  • 70 dk
  • 30 soru
  • 5 antrenman

IP bir paketi doğru makineye götürür ve orada işi biter. Makinede ise aynı anda tarayıcı, e-posta istemcisi, güncelleme hizmeti ve onlarca başka program ağla konuşur; gelen paketin hangisine ait olduğunu IP bilmez. Paketin kaybolup kaybolmadığını da bilmez. Bu iki boşluğu taşıma katmanı doldurur. Bu derste portları, UDP'nin sekiz baytlık başlığını ve TCP'yi derinlemesine göreceksiniz: el sıkışmayı gerçek sıra numaralarıyla, pencereyi, yeniden gönderimi, kapanışı. Sonunda bir port taramasının ve bir SYN selinin yakalamada neden öyle göründüğünü açıklayabileceksiniz.

Taşıma katmanı ne ekler?

Taşıma katmanı (transport layer) IP'nin üstüne iki şey ekler. Birincisi port numarasıdır: verinin makinedeki hangi programa ait olduğunu söyler. İkincisi yalnızca TCP'de vardır: güvenilirlik, yani verinin eksiksiz, sıralı ve yinelenmeden teslim edilmesi.

Bu katmanda iki protokol kullanılır. TCP (Transmission Control Protocol) bağlantı kurar, her baytı numaralar, kaybolanı yeniden gönderir ve alıcıyı boğmamak için hızını ayarlar. UDP (User Datagram Protocol) bunların hiçbirini yapmaz: veriyi porta teslim eder, gerisini uygulamaya bırakır. IP başlığındaki Protokol alanı içeride hangisinin olduğunu söyler: 6 TCP, 17 UDP.

TCP'nin veri birimine segment, UDP'ninkine datagram denir. İkisi de yalnızca uç cihazlarda işlenir: yoldaki yönlendirici IP başlığına bakar, taşıma başlığını açmaz. Portlara bakan ara cihazlar güvenlik duvarı ve NAT'tır; onlar 3. aşamanın konusudur.

Seçim uygulamanındır ve bir takastır. TCP güvenilirlik verir, karşılığında bağlantı kurma süresi, daha büyük başlık ve kayıp anında bekleme ister. UDP hızlı ve hafiftir, karşılığında hiçbir söz vermez.

Portlar, soket ve beşli

Port numarası 16 bitlik bir sayıdır: 0 ile 65535 arasında değer alır. TCP ve UDP'nin port uzayları ayrıdır; TCP 53 ile UDP 53 iki ayrı kapıdır. IANA port numaralarını üç aralığa böler (RFC 6335):

  • Bilinen portlar (well-known, system ports), 0 ile 1023: Köklü hizmetlere ayrılmıştır: 22 SSH, 53 DNS, 80 HTTP, 443 HTTPS. Linux ve benzeri sistemlerde bu portları dinlemek yönetici yetkisi ister.
  • Kayıtlı portlar (registered, user ports), 1024 ile 49151: Üreticilerin IANA'ya kaydettirdiği portlar: 1433 Microsoft SQL Server, 3306 MySQL, 3389 RDP, 5432 PostgreSQL.
  • Dinamik portlar (dynamic, private, ephemeral), 49152 ile 65535: Kimseye kaydedilmez. İstemci bir bağlantı açarken işletim sistemi buradan boş bir geçici port (ephemeral port) seçer. Windows bu aralığı kullanır; Linux'un varsayılan aralığı 32768 ile 60999'dur.

Her segmentte iki port vardır. Hedef port hizmeti gösterir ve istemci onu önceden bilir. Kaynak port cevabın dönüş adresidir: sunucu cevabını portları yer değiştirerek yollar. Tarayıcınız 51514 numaralı porttan sunucunun 443 numaralı portuna yazıyorsa cevap 443'ten 51514'e gelir.

Bir IP adresi ile bir port numarasının birleşimine soket (socket) denir: 192.168.1.20:51514. Bir bağlantıyı tek başına adlandıran şey ise beşlidir (five-tuple): kaynak IP, kaynak port, hedef IP, hedef port ve protokol. Beşlinin tek bir öğesi farklıysa bu başka bir bağlantıdır.

Bunun iki sonucu vardır. Bir sunucu tek bir 443 numaralı portta binlerce bağlantıyı taşıyabilir, çünkü her birinin istemci adresi ya da istemci portu farklıdır. Aynı bilgisayardan aynı siteye açılan iki sekme de karışmaz, çünkü işletim sistemi her birine ayrı bir kaynak port verir. Güvenlik duvarı günlüğü, NetFlow kaydı ve SIEM sorgusu da bağlantıyı bu beş alanla tanır.

UDP: bağlantısız ve garantisiz

UDP'nin başlığı her zaman 8 bayttır ve dört alandan oluşur; hepsi tablodadır. Bağlantı kurulmaz, sıra numarası yoktur, onay yoktur. Datagram kaybolursa UDP bunu fark etmez; iki datagram yer değiştirirse düzeltmez.

Bu eksiklik değil, tercihtir. Dört tipik kullanıcısına bakın:

  • DNS: Tek soru, tek cevap. El sıkışmayla üç paket harcamak yerine soru doğrudan gönderilir; cevap gelmezse uygulama yeniden sorar.
  • DHCP: İstemcinin henüz IP adresi yoktur ve sunucunun kim olduğunu bilmez; isteğini yayınla (broadcast) herkese gönderir. TCP bağlantısı tek bir karşı tarafla kurulur, yayına bağlantı kurulamaz.
  • Ses ve görüntü: Yüz milisaniye geç gelen ses parçası işe yaramaz. Kaybolanı yeniden istemek ve arkasındakileri bekletmek, küçük bir boşluktan daha kötü duyulur.
  • Çevrimiçi oyunlar: Oyuncunun yarım saniye önceki konumu eskimiştir; yenisi zaten yoldadır.

Güvenilirlik gereken yerde UDP kullanan uygulama onu kendi yazar: TFTP kendi onayını taşır, HTTP/3'ün altındaki QUIC bütün yeniden gönderimi UDP 443 üzerinde kendisi yapar.

AlanBoyutAnlamı
Source Port16 bitGönderen programın portu. Cevap beklenmiyorsa 0 yazılabilir
Destination Port16 bitAlıcı programın portu
Length16 bitBaşlık ile verinin toplam uzunluğu, bayt olarak. En küçük değeri 8'dir
Checksum16 bitBaşlık, veri ve IP adreslerini içeren sözde başlık üzerinden hata denetimi. IPv4'te 0 yazılarak kullanılmayabilir, IPv6'da zorunludur

TCP bağlantısı: üçlü el sıkışma

TCP veri göndermeden önce bağlantı kurar. Bu kuruluşa üçlü el sıkışma (three-way handshake) denir ve amacı, iki tarafın birbirine başlangıç sıra numarasını (initial sequence number, ISN) bildirmesidir. TCP her baytı numaralar; sayım her yönde o yönün ISN'inden başlar.

ISN sıfırdan başlamaz: her bağlantı için tahmin edilemeyecek biçimde seçilen 32 bitlik bir sayıdır. Tahmin edilebilseydi, yoldaki trafiği göremeyen biri bile bağlantıya sahte segment sokabilirdi. Eski bir bağlantıdan kalma gecikmiş segmentlerin yenisine karışmasını da bu önler.

İstemci 192.168.1.20, sunucu 192.168.2.10 ve port 80 olsun. İstemcinin ISN'i 2381004100, sunucununki 915220500:

  • 1. SYN: İstemci Seq=2381004100 ile SYN bayraklı bir segment yollar. Anlamı: bağlanmak istiyorum, sayımım buradan başlıyor.
  • 2. SYN, ACK: Sunucu Seq=915220500, Ack=2381004101 ile cevap verir. Kendi ISN'ini bildirir ve istemcininkini onaylar.
  • 3. ACK: İstemci Seq=2381004101, Ack=915220501 ile sunucunun ISN'ini onaylar. Bağlantı kurulmuştur.

İki kural bu üç satırı açıklar. Onay numarası, karşıdan beklenen bir sonraki baytın numarasıdır; alınan son baytın değil. Ve SYN bayrağı veri taşımasa da bir sıra numarası tüketir: bu yüzden onay ISN + 1'dir ve ilk veri baytı da ISN + 1 numarasını alır. Aynı kural FIN için de geçerlidir.

SYN segmentleri ayrıca pazarlık yapar: her taraf alabileceği en büyük segmenti (MSS) ve desteklediği ek özellikleri seçenek alanında bildirir. Ayrıntısı Derinlemesine bölümündedir.

Veri aktarımı: sıra numarası, onay ve pencere

Aynı bağlantıda devam edelim. İstemci 120 baytlık bir istek gönderir: Seq=2381004101, Len=120. Bu segment 2381004101 ile 2381004220 arasındaki baytları taşır. Sunucu Ack=2381004221 ile onaylar: 2381004221'den önceki her şeyi aldım, sıradaki o.

Sunucu 2000 baytlık cevabı iki segmentte yollar, çünkü bir segmente en fazla 1460 bayt sığar: önce Seq=915220501, Len=1460, sonra Seq=915221961, Len=540. İstemci ikisini birden Ack=915222501 ile onaylayabilir. Onaylar birikimlidir (cumulative): bir onay numarası, ondan önceki bütün baytların alındığını söyler. Her segmente ayrı onay gerekmez.

Hesap hep aynıdır: sonraki sıra numarası = sıra numarası + veri uzunluğu. Yalnızca onay taşıyan, verisi olmayan bir segment sıra numarası tüketmez.

Her segmentte bir de pencere (window) alanı vardır. Alıcı bu alanda, tamponunda (buffer) şu an kaç baytlık yer kaldığını ilan eder. Gönderen, onaylanmamış verisi bu sayıyı aşacak biçimde gönderemez. Buna akış denetimi (flow control) denir: hızlı bir sunucunun yavaş bir istemciyi boğmasını önler.

Uygulama veriyi okumakta gecikirse tampon dolar ve ilan edilen pencere küçülür; sıfıra inerse (zero window) gönderen durur ve pencerenin yeniden açılmasını bekler. Bir yakalamada küçülen pencere, sorunun ağda değil alıcı uygulamada olduğunun işaretidir.

Kayıp, yeniden gönderim ve tıkanıklık

TCP bir segmentin kaybolduğunu iki yoldan anlar.

Zaman aşımı: Gönderen, yolladığı veri için bir zamanlayıcı tutar. Süresi sabit değildir; ölçülen gidiş dönüş süresinden hesaplanır ve yeniden gönderim zaman aşımı (retransmission timeout, RTO) adını alır. Onay bu sürede gelmezse segment yeniden gönderilir ve süre her denemede ikiye katlanır.

Yinelenen onaylar: Alıcı, arada bir segment eksikken sonrakileri alırsa her gelen segment için aynı onay numarasını yineler: hâlâ şu baytı bekliyorum. Gönderen aynı numarayı taşıyan üç yinelenen onay (duplicate ACK) alınca zamanlayıcıyı beklemeden eksik segmenti yollar. Buna hızlı yeniden gönderim (fast retransmit) denir.

Kayıp çoğu zaman yoldaki bir cihazın kuyruğunun taştığını gösterir. TCP bu yüzden kaybı tıkanıklık işareti sayar ve hızını düşürür: tıkanıklık denetimi (congestion control). Bu derste yalnızca adlarını bilin: yavaş başlangıç (slow start), tıkanıklıktan kaçınma (congestion avoidance), hızlı yeniden gönderim ve hızlı toparlanma (fast recovery); algoritma adı olarak Reno, CUBIC, BBR.

İki denetimi karıştırmayın. Akış denetimi alıcıyı korur ve sınırını alıcı, başlıktaki pencere alanıyla ilan eder. Tıkanıklık denetimi ağı korur ve sınırını, yani tıkanıklık penceresini (congestion window), gönderen kendi içinde tutar; bu değer hiçbir başlıkta taşınmaz. Gönderen ikisinden küçük olanı kadar gönderir.

Kapanış; açık, kapalı ve süzülen port

Bağlantının iki yönü ayrı ayrı kapatılır. Göndereceği kalmayan taraf FIN yollar, karşı taraf ACK ile onaylar; sonra öteki taraf kendi FIN'ini yollar ve o da onaylanır. Olağan kapanış dört segmenttir; karşı taraf onayı ile FIN'ini tek segmentte birleştirirse üç görürsünüz.

RST ise ani bitiştir. RST gönderen taraf bağlantıyı hemen siler; pazarlık yoktur, RST onaylanmaz, yoldaki veri atılır. Bir program çöktüğünde, bağlantı bilinmediğinde ya da bir güvenlik cihazı bağlantıyı kestiğinde görülür.

RST'nin en sık görüldüğü yer, dinlenmeyen bir porta gelen SYN'dir. Bir porta SYN yollandığında üç sonuç olabilir:

  • Açık (open): Cevap SYN, ACK. Portu dinleyen bir program var.
  • Kapalı (closed): Cevap RST, ACK. Makine ayakta ve paket ona ulaştı, ama o portu dinleyen yok. Araçlar bunu 'connection refused' diye bildirir ve cevap hemen gelir.
  • Süzülen (filtered): Cevap yok. Aradaki ya da makinedeki bir süzgeç paketi sessizce düşürdü. Gönderen SYN'i birkaç kez yineler ve sonunda zaman aşımına uğrar.

Arıza ararken bu ayrım değerlidir: 'refused' yolun sağlam olduğunu ve sorunun hizmette olduğunu söyler; zaman aşımı ise yolu ya da bir güvenlik duvarını gösterir. Bir tarama çıktısını okuyan kişi için de aynıdır: kapalı port makinenin var olduğunu ele verir, süzülen port ise arada bir denetim noktası bulunduğunu.

Akılda kalsın

  • Port 16 bittir (0 ile 65535): bilinen 0 ile 1023, kayıtlı 1024 ile 49151, dinamik 49152 ile 65535. Bir bağlantıyı beşli adlandırır: kaynak IP, kaynak port, hedef IP, hedef port, protokol.
  • UDP başlığı 8 bayttır (kaynak port, hedef port, uzunluk, sağlama toplamı); bağlantı, sıra ve onay yoktur. TCP başlığı 20 ile 60 bayttır.
  • El sıkışma SYN; SYN, ACK; ACK'tir. ISN rastgele seçilir, SYN ve FIN birer sıra numarası tüketir, onay numarası beklenen sonraki bayttır: sıra numarası + veri uzunluğu.
  • Pencere alanı alıcının boş tamponunu ilan eder (akış denetimi). Kayıp, zaman aşımıyla ya da üç yinelenen onayla (hızlı yeniden gönderim) anlaşılır.
  • Açık port SYN, ACK ile, kapalı port RST, ACK ile cevap verir, süzülen port susar. Tek kaynaktan çok porta SYN taramadır; tek porta tamamlanmayan çok SYN seldir ve savunması SYN cookies'dir.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
Taşıma katmanıTransport layerVeriyi makinedeki doğru programa ulaştıran 4. katman; TCP ve UDP buradadır.
Port numarasıPort numberMakinedeki programı gösteren 16 bitlik sayı (0 ile 65535).
Bilinen portlarWell-known (system) ports0 ile 1023 arası; köklü hizmetlere IANA tarafından ayrılmıştır.
Geçici portEphemeral (dynamic) portİstemcinin bağlantı açarken işletim sisteminden aldığı kaynak port; IANA aralığı 49152 ile 65535.
SoketSocketBir IP adresi ile bir port numarasının birleşimi: 192.168.1.20:51514.
BeşliFive-tupleBir bağlantıyı adlandıran beş alan: kaynak IP, kaynak port, hedef IP, hedef port, protokol.
Üçlü el sıkışmaThree-way handshakeTCP bağlantısını kuran üç segment: SYN; SYN, ACK; ACK.
Başlangıç sıra numarasıISN (initial sequence number)Her yönün bayt sayımına başladığı, tahmin edilemeyecek biçimde seçilen 32 bitlik sayı.
Sıra numarasıSequence numberSegmentteki ilk veri baytının numarası.
Onay numarasıAcknowledgment numberKarşı taraftan beklenen bir sonraki baytın numarası; öncesinin alındığını söyler.
Alış penceresiReceive windowAlıcının tamponunda kalan yer; başlıktaki Window alanında ilan edilir.
Akış denetimiFlow controlGönderenin, alıcının ilan ettiği pencereyi aşmaması; alıcıyı korur.
Tıkanıklık denetimiCongestion controlGönderenin, kayıp gördüğünde hızını düşürmesi; ağı korur.
Yeniden gönderim zaman aşımıRTO (retransmission timeout)Onayı gelmeyen segmentin yeniden gönderilmesinden önce beklenen, gidiş dönüş süresinden hesaplanan süre.
Hızlı yeniden gönderimFast retransmitÜç yinelenen onay gelince zamanlayıcıyı beklemeden eksik segmenti gönderme.
En büyük segment boyutuMSS (maximum segment size)Bir segmentte taşınacak en fazla veri; SYN'de bildirilir, Ethernet'te tipik olarak 1460.
Pencere ölçeklemeWindow scalePencere alanını 2'nin kuvvetiyle çarparak 65535 bayttan büyük pencereye izin veren seçenek.
Seçici onaySACK (selective acknowledgment)Alıcının, eksik segmentin ötesinde aldığı aralıkları bildirmesi.
Yarım açık bağlantıHalf-open connectionSYN ve SYN, ACK'i geçmiş, üçüncü adımı gelmemiş bağlantı; sunucuda SYN_RECEIVED durumunda görünür.
Port taramasıPort scanAçık portları bulmak için çok sayıda porta bağlantı deneme; SYN taraması el sıkışmayı tamamlamaz.
SYN seliSYN floodTamamlanmayan SYN'lerle sunucunun yarım açık kuyruğunu dolduran hizmet reddi saldırısı.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • Cisco CCNA 200-301 v1.1 1.5: Compare TCP to UDP
  • CompTIA Network+ N10-009, Networking Concepts alanı: yaygın portları, protokolleri ve hizmetleri açıklama; TCP ile UDP'yi karşılaştırma
  • CompTIA Network+ N10-009, Network Troubleshooting alanı: komut satırı araçlarıyla (netstat, port sınama) bağlantı sorununu giderme
  • CompTIA Security+ SY0-801, Threats, Vulnerabilities, and Attacks alanı: ağ saldırılarının (hizmet reddi, keşif taraması) belirtilerini tanıma
  • CompTIA CySA+ CS0-004, Security Operations alanı: ağ trafiğinde kötü niyetli etkinliğin belirtilerini (tarama, tamamlanmayan bağlantılar) çözümleme

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: