Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 1: Ağ katman katman · Ders 1.2

Katman 2: Ethernet çerçevesi, MAC adresi, switch nasıl öğrenir

Bir Ethernet çerçevesini alan alan okuyabilir, bir MAC adresinin ilk baytından türünü söyleyebilir, bir switch'in bir çerçeveyi neden tek porta ya da bütün portlara yolladığını açıklayabilir ve `show mac address-table` çıktısından bir cihazın hangi porta bağlı olduğunu bulabilirsiniz.

  • 70 dk
  • 30 soru
  • 5 antrenman

Önceki derste kabloyu ve sinyali gördünüz: birinci katman yalnızca bit taşır, kimin kime konuştuğunu bilmez. Bu derste bir üst kata çıkıyoruz. İkinci katman bitleri anlamlı bir pakete, yani çerçeveye toplar, başına gönderenin ve alıcının adresini yazar, sonuna da bozulmayı yakalayan bir denetim değeri koyar. Yerel ağların neredeyse tamamında bu işi Ethernet yapar. Ders çerçeveyi alan alan, MAC adresini bit bit okur ve bir switch'in kimin hangi portta olduğunu ayarsız nasıl öğrendiğini izler. Bir SOC analisti için karşılığı şudur: bir yakalamada ilk 14 bayta bakıp çerçevenin kimden kime gittiğini söylemek, bir MAC adresinden de cihazın hangi prize bağlı olduğuna varmak.

İkinci katmanın işi: aynı ağda teslimat

Veri bağı katmanı (data link layer) tek bir soruya cevap verir: aynı yerel ağdaki iki cihaz arasında veri nasıl teslim edilir? Başka ağa gitmek üçüncü katmanın, yani IP'nin işidir. İkinci katman yalnızca bir sonraki cihaza kadar olan yolu bilir.

Bu teslimat için üç şey gerekir ve Ethernet üçünü de sağlar:

  • Sınır: Kablodan akan bitlerin nerede başlayıp nerede bittiği belli olmalıdır. Ethernet bitleri çerçeve (frame) adı verilen parçalara böler.
  • Adres: Çerçevenin kime gittiği ve kimden geldiği yazılmalıdır. Bu adres MAC adresidir (media access control address).
  • Denetim: Yolda bozulan çerçeve fark edilmelidir. Çerçevenin sonundaki FCS (frame check sequence, çerçeve denetim dizisi) bu işi görür.

Bugün kullanılan çerçeve biçiminin adı Ethernet II'dir. DIX adıyla da anılır, çünkü onu ilk yayımlayan üç şirketin baş harfleridir. IEEE 802.3 standardı aynı biçimi içine almıştır. IP taşıyan çerçevelerin tamamına yakını Ethernet II biçimindedir; bunun kuralını RFC 894 koyar.

Ethernet II çerçevesi alan alan

Bir Ethernet II çerçevesi beş alandan oluşur. Sırası her zaman aynıdır ve ezbere bilinmelidir:

  • Hedef MAC adresi (destination), 6 bayt: Çerçevenin kime gittiği. En başta durur, çünkü switch ve alıcı kart çerçevenin gerisini beklemeden 'bu bana mı?' sorusuna cevap verebilmelidir.
  • Kaynak MAC adresi (source), 6 bayt: Çerçeveyi gönderen ağ kartının adresi.
  • EtherType, 2 bayt: Çerçevenin içinde hangi protokolün taşındığı. 0x0800 IPv4, 0x0806 ARP, 0x86DD IPv6 demektir. Alıcı, yükü hangi yazılıma vereceğini bu alandan anlar.
  • Yük (payload), 46 ile 1500 bayt arası: Üst katmanın paketi, örneğin bir IP paketi. Üst sınır olan 1500 bayta MTU (maximum transmission unit) denir.
  • FCS, 4 bayt: Gönderen kart, hedef adresten yükün sonuna kadar bütün baytlardan CRC-32 adlı bir hesapla 32 bitlik bir değer üretir ve sona yazar. Alıcı aynı hesabı yapar; sonuç tutmuyorsa çerçeve bozulmuştur ve sessizce atılır.

İlk üç alan birlikte 14 baytlık Ethernet başlığını oluşturur. Başlık ve FCS toplam 18 bayttır. Buna göre en küçük çerçeve 14 + 46 + 4 = 64 bayt, en büyük çerçeve 14 + 1500 + 4 = 1518 bayttır.

Yük 46 bayttan kısaysa ne olur? Gönderen kart yükün arkasına dolgu (padding) baytları ekleyip 46'ya tamamlar. 64 baytlık alt sınır, Ethernet'in ortak kabloda çarpışmaları fark edebilmesi için konmuştu; bugün çarpışma kalmadı ama kural duruyor.

Çerçevenin önünde, kabloda iki şey daha gider: 7 baytlık öntakı (preamble) ve 1 baytlık çerçeve başlangıç işareti (SFD, start frame delimiter). Öntakı art arda gelen 1 ve 0'lardan oluşur ve alıcının saatini gönderene uydurmasını sağlar; SFD 'çerçeve şimdi başlıyor' der. Bu 8 bayt çerçeve boyutuna sayılmaz ve bir paket yakalamasında görünmez, çünkü ağ kartı onları işini bitirince atar ve işletim sistemine yalnızca çerçeveyi verir.

Dikkat edilecek bir nokta: Ethernet bozuk çerçeveyi atar ama yeniden istemez. Kaybolan verinin yeniden gönderilmesi üst katmanın, çoğunlukla TCP'nin işidir.

MAC adresi: 48 bitin içinde ne yazıyor?

MAC adresi 48 bit, yani 6 bayttır ve 12 onaltılık basamakla yazılır. Fiziksel adres, donanım adresi ya da üreticinin yazdığı anlamında yanık adres (BIA, burned-in address) adlarıyla da anılır.

Adres iki yarıdan oluşur. İlk 3 bayt (24 bit) OUI'dir (organizationally unique identifier, kuruluşa özgü tanımlayıcı): IEEE'nin üreticiye sattığı önek. Son 3 baytı üretici kendi kartlarına sırayla dağıtır. Böylece dünyadaki her kartın adresi başka olur. OUI listesi herkese açıktır; bir adresin ilk üç baytından kartı kimin ürettiğini bulabilirsiniz. Örneğin 00:00:5e öneki IANA'ya aittir.

İlk baytın en sağdaki iki biti özeldir ve adresin türünü söyler:

  • En sağdaki bit (I/G, individual/group): 0 ise adres tek bir karta aittir (tekil), 1 ise bir gruba aittir. Kısa yol: ilk bayt tek sayıysa adres bir grup adresidir.
  • Sağdan ikinci bit (U/L, universal/local): 0 ise adres IEEE'nin dağıttığı evrensel bir adrestir, 1 ise yerel olarak yönetilen (locally administered) bir adrestir; yani onu üretici değil, bir yönetici ya da bir yazılım vermiştir.

Örnek: 02:00:00:00:00:04 adresinin ilk baytı 0x02, ikilikte 0000 0010'dur. En sağdaki bit 0: tekil. Sağdan ikinci bit 1: yerel olarak yönetilen. Bu derslerde ve laboratuvarda örnek adreslerin 02 ile başlamasının nedeni budur; gerçek bir üreticinin adresiyle çakışmazlar.

Pratik bir kural: bir tekil adresin ikinci onaltılık basamağı 2, 6, A ya da E ise adres yerel olarak yönetilmektedir; telefonların ürettiği rastgele adresler de bu kalıba uyar.

Üç tür hedef adres, üç yazım biçimi

Bir çerçevenin hedef adresi üç türden biridir ve switch her birine farklı davranır:

  • Tekil yayın (unicast): Tek bir karta gider. Normal trafiğin neredeyse tamamı budur.
  • Yayın (broadcast): Ağdaki herkese gider. Adresi 48 bitin hepsi 1 olan ff:ff:ff:ff:ff:ff'tir. Bir cihaz aradığı şeyin adresini bilmediğinde herkese sorar; bir sonraki dersin konusu olan ARP bunun en bilinen örneğidir.
  • Çoklu yayın (multicast): Bir gruba gider; I/G biti 1 olan ama yayın adresi olmayan her adres böyledir. IPv4 çoklu yayını 01:00:5e ile, IPv6 çoklu yayını 33:33 ile başlayan adresleri kullanır.

Kaynak adres ise her zaman tekildir. Kaynağı bir grup adresi olan çerçeve geçersizdir; böyle bir çerçeve görürseniz ya bir hata ya da elle üretilmiş bir trafik vardır.

Aynı adres üç ayrı biçimde yazılır ve bir analist üçünü de ilk bakışta tanımalıdır, çünkü aynı cihazın izini farklı sistemlerin çıktılarında süreceksiniz:

  • Windows: tire ile, büyük harf: 02-00-00-00-0A-17
  • Linux, macOS, Wireshark: iki nokta ile, küçük harf: 02:00:00:00:0a:17
  • Cisco IOS: dörder basamaklı üç öbek, nokta ile: 0200.0000.0a17

Üçü de aynı 48 bittir. Bir günlükte arama yaparken biçimi çevirmeyi unutmak, 'bu cihaz ağda hiç görülmemiş' gibi yanlış bir sonuca götürür.

Hub'dan switch'e: öğren, ilet, taşır

Eski ağlarda cihazlar bir hub'a bağlanırdı. Hub birinci katman cihazıdır: adres okumaz, bir porttan gelen sinyali öteki bütün portlara yineler. Her çerçeve herkese gider, kartlar kendilerine ait olmayanı atar. Bunun iki sonucu vardır: aynı anda iki cihaz konuşursa sinyaller çarpışır, ve ağdaki herkes herkesin trafiğini görebilir.

Switch ikinci katman cihazıdır ve çerçevedeki adresleri okur. Hiçbir ayar gerektirmeyen üç kuralla çalışır:

  • Öğren (learn): Gelen her çerçevenin kaynak MAC adresine bakar ve 'bu adres şu portun arkasında' diye tablosuna yazar.
  • İlet (forward): Çerçevenin hedef MAC adresini tablosunda arar. Bulursa çerçeveyi yalnızca o porttan çıkarır.
  • Taşır (flood): Hedef adres tabloda yoksa ya da bir yayın adresiyse çerçeveyi, geldiği port dışındaki bütün portlardan çıkarır.

Bir örnekle izleyelim. Switch yeni açılmış, tablosu boş. PC-02 (02:00:00:00:00:04) Fa0/2 portuna, PC-01 (02:00:00:00:00:01) Fa0/1 portuna bağlı. PC-02, PC-01'e ping atmak istiyor ama onun MAC adresini bilmiyor.

  • PC-02 herkese bir soru gönderir: hedef ff:ff:ff:ff:ff:ff, kaynak kendi adresi. Switch önce öğrenir: 02:00:00:00:00:04 Fa0/2'de. Hedef yayın adresi olduğu için çerçeveyi Fa0/2 dışındaki bütün portlara taşırır.
  • PC-01 cevap verir: hedef 02:00:00:00:00:04, kaynak kendi adresi. Switch öğrenir: 02:00:00:00:00:01 Fa0/1'de. Hedefi tabloda arar, az önce öğrenmiştir: çerçeveyi yalnızca Fa0/2'den çıkarır.
  • Artık iki adres de tablodadır. Bundan sonraki bütün ping istekleri ve cevapları yalnızca ilgili porttan çıkar; ağdaki üçüncü bir bilgisayar bunların hiçbirini görmez.

Dördüncü bir durum daha vardır: hedef adres, çerçevenin geldiği portta kayıtlıysa switch çerçeveyi hiçbir porta yollamaz, atar. Buna süzme (filtering) denir; o portun arkasında bir hub ya da başka bir switch olduğunda görülür.

Switch çerçeveye dokunmaz: MAC adreslerini değiştirmez, kendi adresini yazmaz. Bu yüzden bir yakalamada switch'in varlığı görünmez; görünen yalnızca iki uç cihazın adresleridir.

MAC adres tablosu ve yaşlanma

Switch'in öğrendiklerini yazdığı yere MAC adres tablosu (MAC address table) denir; eski adıyla CAM tablosu. Her satırı üç şey söyler: hangi VLAN'da, hangi MAC adresi, hangi portta. VLAN'ları ileride göreceksiniz; şimdilik bütün portların VLAN 1'de olduğunu bilin.

Öğrenilen kayıtlar dinamik (dynamic) kayıtlardır ve sonsuza dek kalmaz. Her kaydın bir yaşlanma süresi (aging time) vardır: o adresten bu süre boyunca hiç çerçeve gelmezse kayıt silinir. Cisco switch'lerde varsayılan süre 300 saniye, yani 5 dakikadır. Adresten yeni bir çerçeve geldiği anda sayaç sıfırlanır.

Yaşlanma neden var? Çünkü cihazlar yer değiştirir, kapanır, ağdan ayrılır. Kayıtlar hiç silinmeseydi tablo zamanla ölü adreslerle dolardı.

Bir cihaz başka bir porta taşınırsa switch bunu ilk çerçevede fark eder: aynı kaynak adres yeni porttan gelmiştir, kayıt yeni porta çevrilir. Bir adres bir VLAN içinde aynı anda yalnızca tek bir portta kayıtlı olabilir.

Tablonun bir sınırı vardır; küçük bir switch birkaç bin adres tutar. Tabloyu Cisco'da show mac address-table komutuyla görürsünüz; elinizde bir MAC adresi varsa karşısındaki port sizi duvardaki prize, priz de masaya götürür.

Çarpışma alanı ve yayın alanı

Bu iki kavram sınavlarda yan yana sorulur ve birbirine karıştırılır.

Çarpışma alanı (collision domain): Aynı anda gönderilen iki sinyalin birbirine çarpabileceği bölge. Bir hub'a bağlı bütün cihazlar tek bir çarpışma alanındadır. Switch'in her portu ise ayrı bir çarpışma alanıdır; switch çerçeveleri sıraya koyar ve her kabloda yalnızca iki uç konuşur. Portun iki yönde aynı anda konuşabilmesini, yani çift yönlü çalışmayı önceki derste gördünüz; o durumda çarpışma hiç olmaz.

Yayın alanı (broadcast domain): Bir yayın çerçevesinin ulaştığı bütün cihazların kümesi. Switch yayını bütün portlarına taşırdığı için, birbirine bağlı switch'lerin tamamı tek bir yayın alanıdır. Yayın alanını bölen cihaz yönlendiricidir (router): yayın çerçevesini öteki arayüzüne geçirmez. Switch üzerinde yayın alanını bölmenin yolu ise VLAN'dır; onu kendi dersinde göreceksiniz.

Sayma kuralı şudur: hub çarpışma alanını da yayın alanını da bölmez. Switch her portuyla ayrı bir çarpışma alanı yaratır ama yayın alanını bölmez. Yönlendiricinin her arayüzü hem ayrı bir çarpışma alanı hem ayrı bir yayın alanıdır.

Yayın alanının büyüklüğü önemlidir: her yayın çerçevesi alandaki her cihazın işletim sistemine kadar çıkar, ve herkese sorulan soruya herkes cevap verebilir.

Akılda kalsın

  • Ethernet II çerçevesi sırasıyla hedef MAC (6), kaynak MAC (6), EtherType (2), yük (46 ile 1500) ve FCS'den (4) oluşur; FCS dahil en küçük çerçeve 64, en büyük çerçeve 1518 bayttır ve kısa yük dolguyla tamamlanır.
  • Öntakı (7 bayt) ve SFD (1 bayt) çerçeveye sayılmaz ve yakalamada görünmez; FCS'yi de kart ayırdığı için en küçük çerçeve yakalamada 60 bayt görünür.
  • MAC adresi 48 bittir, ilk 24 biti OUI'dir; ilk baytın en sağdaki biti 1 ise adres bir grup adresidir, sağdan ikinci biti 1 ise adres yerel olarak yönetilir (rastgele adresler böyledir). Yayın adresi ff:ff:ff:ff:ff:ff'tir.
  • Switch kaynak adresten öğrenir, hedef adrese göre iletir, bilmediği tekil adresi ve yayını geldiği port dışındaki bütün portlara taşırır; dinamik kayıt Cisco'da varsayılan olarak 300 saniye sonra yaşlanıp silinir.
  • Switch'in her portu ayrı bir çarpışma alanıdır ama bütün portları tek bir yayın alanıdır; yayın alanını yönlendirici (ve VLAN) böler. show mac address-table bir adresin hangi portta olduğunu söyler; tek portta çok sayıda adres bir uplink ya da bir saldırı demektir.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
ÇerçeveFrame2. katmanın veri birimi; MAC adresleriyle başlar, FCS ile biter.
Ethernet IIEthernet II (DIX)Bugün IP trafiğinin kullandığı çerçeve biçimi; başlığında 2 baytlık EtherType vardır.
EtherTypeEtherTypeBaşlıktaki 2 baytlık alan; yükteki protokolü söyler. 0x0600 ve üstü EtherType, 1500 ve altı uzunluktur.
YükPayloadÇerçevenin taşıdığı üst katman paketi; 46 ile 1500 bayt arasındadır.
DolguPadding46 bayttan kısa yükü alt sınıra tamamlamak için eklenen baytlar; IP paketine sayılmaz.
Çerçeve denetim dizisiFCS (frame check sequence)Çerçevenin sonundaki 4 baytlık CRC-32 değeri; tutmayan çerçeve atılır.
ÖntakıPreambleÇerçeveden önce giden 7 bayt; alıcının saatini uydurur, yakalamada görünmez.
Çerçeve başlangıç işaretiSFD (start frame delimiter)Öntakıdan sonraki 1 bayt (10101011); çerçevenin başladığını söyler.
Mantıksal bağlantı denetimiLLC (logical link control, IEEE 802.2)802.3 biçimli çerçevede yükün başındaki 3 baytlık başlık: DSAP, SSAP, denetim.
MAC adresiMAC addressAğ kartının 48 bitlik 2. katman adresi; 12 onaltılık basamakla yazılır.
Kuruluşa özgü tanımlayıcıOUI (organizationally unique identifier)MAC adresinin IEEE'den alınan ilk 24 biti; kartın üreticisini gösterir.
Yerel olarak yönetilen adresLocally administered addressİlk baytının sağdan ikinci biti 1 olan adres; üretici değil, yönetici ya da yazılım vermiştir.
Tekil yayınUnicastTek bir karta giden çerçeve; hedef adresin I/G biti 0'dır.
YayınBroadcastYayın alanındaki herkese giden çerçeve; hedefi ff:ff:ff:ff:ff:ff'tir.
Çoklu yayınMulticastBir gruba giden çerçeve; hedef adresin I/G biti 1'dir ama adres yayın adresi değildir.
MAC adres tablosuMAC address table (CAM table)Switch'in hangi adresin hangi VLAN'da ve hangi portta olduğunu tuttuğu tablo.
TaşırmaFloodingSwitch'in çerçeveyi geldiği port dışındaki bütün portlardan çıkarması.
Bilinmeyen tekil yayınUnknown unicastHedef adresi tabloda olmayan tekil çerçeve; yayın gibi taşırılır.
Yaşlanma süresiAging timeBir adresten çerçeve gelmediğinde dinamik kaydın silinmesi için geçen süre.
Çarpışma alanıCollision domainİki sinyalin çarpışabileceği bölge; switch'in her portu ayrı bir çarpışma alanıdır.
Yayın alanıBroadcast domainBir yayın çerçevesinin ulaştığı cihazların tamamı; yönlendirici ve VLAN böler.
Rastgele MAC adresiRandomized MAC addressİşletim sisteminin gizlilik için ürettiği, yerel olarak yönetilen tekil adres; ağdan ağa değişir.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • Cisco CCNA 200-301 1.13: Describe switching concepts (1.13.a MAC learning and aging, 1.13.b Frame switching, 1.13.c Frame flooding, 1.13.d MAC address table)
  • CompTIA Network+ N10-009 1.1: Explain concepts related to the Open Systems Interconnection (OSI) reference model (bu derste veri bağı katmanı)
  • CompTIA Network+ N10-009 1.2: Compare and contrast networking appliances, applications, and functions (bu derste switch)
  • CompTIA Network+ N10-009 5.5: Given a scenario, use the appropriate tool or protocol to solve networking issues (bu derste `show mac-address-table`)
  • CompTIA Security+ SY0-801, Threats, Vulnerabilities, and Attacks alanı: 2. katman saldırılarının (MAC taşırma, adres sahteciliği) ön bilgisi; bu derste yalnızca belirtisi anlatılır
  • CompTIA CySA+ CS0-004, Security Operations alanı: ağ günlüklerinde ve paket yakalamalarında uç cihazı tanıma; MAC adresinin kanıt değeri ve sınırı

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: