Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 1: Ağ katman katman · Ders 1.1

Katman 1: bakır, fiber, radyo; hız, çift yönlülük, arıza belirtileri

Bir bağlantı için doğru kabloyu, fiberi ve modülü seçebilir, bir portun hızını ve çift yönlülüğünü okuyabilir, `show interfaces` ve `Get-NetAdapter` çıktısındaki sayaçlardan fiziksel arızanın nedenini söyleyebilirsiniz.

  • 65 dk
  • 30 soru
  • 4 antrenman

Her ağ arızası bir yerde bir kabloya, bir konnektöre ya da bir porta dayanır. Üst katmanlardaki her şey, bitlerin karşıya bozulmadan ulaştığını varsayar; bu varsayım çöktüğünde belirtiler çoğu zaman yanıltıcıdır: bağlantı ışığı yanar, ping çalışır, ama dosya kopyalamak dakikalar sürer. Bu ders bitleri taşıyan üç ortamı (bakır, fiber, radyo), bir portun hızını ve çift yönlülüğünü, bunların nasıl kararlaştırıldığını ve yanlış kararlaştırıldığında ne olduğunu anlatır. Sonunda bir Cisco switch'in show interfaces çıktısındaki sayaçları ve Windows'un Get-NetAdapter çıktısını okuyup 'ne görüyorum, öyleyse ne bozuk' sorusunu cevaplayabileceksiniz. Çerçevenin içi ve switch'in çalışması bir sonraki dersin konusudur.

Fiziksel katman ne yapar?

Fiziksel katman (physical layer), OSI modelinin 1. katmanıdır ve tek bir iş yapar: bitleri bir ortamdan geçecek sinyale çevirir ve karşı uçta yeniden bite dönüştürür. Bakır kabloda sinyal gerilimdir, fiberde ışıktır, havada radyo dalgasıdır. Bu katman adres bilmez, çerçeveyi anlamaz; yalnızca 'şu an hatta 1 mi var, 0 mı' sorusuyla uğraşır.

Bu katmanın üç sorusu vardır ve dersin tamamı bunların cevabıdır:

  • Ortam (medium): Sinyal neyin içinden geçiyor ve en çok ne kadar uzağa gidebilir?
  • Hız (speed): Saniyede kaç bit gönderiliyor? 100 Mb/s, 1 Gb/s, 10 Gb/s.
  • Çift yönlülük (duplex): İki uç aynı anda konuşabiliyor mu, yoksa sırayla mı konuşuyor?

Kablo tamamen kopuksa ışık söner ve durum açıktır. Zor olan 'yarı sağlam' kablodur: bağlantı kurulur, çerçevelerin bir kısmı bozulup atılır, TCP kaybolanı yeniden gönderir ve kullanıcı yalnızca 'ağ yavaş' der. Bu yüzden fiziksel katmanda gözle değil sayaçla çalışılır.

Bakır: bükümlü çift, kategoriler ve 100 metre

Yerel ağların kablosu bükümlü çift (twisted pair) bakır kablodur. İçinde sekiz tel vardır ve bu teller ikişer ikişer birbirine sarılarak dört çift oluşturur. Sarmanın bir nedeni vardır: bir çiftin iki teli aynı gürültüyü eşit miktarda alır ve alıcı iki tel arasındaki farka baktığı için gürültü birbirini götürür. Sarım ayrıca komşu çiftlerin birbirine sinyal sızdırmasını, yani çapraz konuşmayı (crosstalk) azaltır.

Kablonun iki türü vardır. UTP (unshielded twisted pair, korumasız bükümlü çift) ofislerde kullanılan sıradan kablodur. STP (shielded twisted pair, korumalı bükümlü çift) çiftlerin çevresinde metal bir kılıf taşır ve motor, asansör, floresan balast gibi elektromanyetik girişim (EMI) kaynaklarının yanında tercih edilir.

Kabloların kalitesi kategori (category) ile belirtilir; kısaca Cat yazılır. Kategori yükseldikçe kablo daha yüksek frekansı taşır, bu da daha yüksek hız demektir. Bilmeniz gereken üçü şunlardır: Cat 5e 1 Gb/s taşır, Cat 6 1 Gb/s'yi rahatça, 10 Gb/s'yi ise yalnızca 55 metreye kadar taşır, Cat 6A 10 Gb/s'yi tam mesafede taşır. Tablonun tamamı Derinlemesine bölümündedir.

Bakırın değişmeyen kuralı mesafedir: iki etkin cihaz arasındaki kablo en çok 100 metre olabilir. Bu 100 metre, duvarın içinden giden en çok 90 metrelik sabit kablo ile iki uçtaki toplam 10 metrelik ara kablolardan (patch cord) oluşur. Sınırın nedeni zayıflamadır (attenuation): sinyal yol aldıkça güç kaybeder ve bir noktadan sonra alıcı 1 ile 0'ı güvenle ayıramaz. 100 metreyi aşan bir kablo çoğu zaman 'hiç çalışmaz' değil, 'hatalı çalışır': bağlantı kurulur ama hata sayaçları artar.

Konnektör RJ45'tir: sekiz pinli, şeffaf plastik fiş. Resmî adı 8P8C'dir (sekiz konum, sekiz temas), ama herkes RJ45 der.

T568A, T568B ve çapraz kablo sorusu

Sekiz telin RJ45 fişine hangi sırayla dizileceğini iki standart dizilim belirler: T568A ve T568B. İkisi arasındaki tek fark, turuncu çift ile yeşil çiftin yer değiştirmesidir. T568B'de 1 ve 2 numaralı pinlerde turuncu çift, 3 ve 6 numaralı pinlerde yeşil çift bulunur; T568A'da tam tersidir. Mavi çift (4 ve 5) ile kahverengi çift (7 ve 8) ikisinde de aynı yerdedir.

Bir kablonun iki ucu aynı dizilimle yapılmışsa buna düz kablo (straight-through) denir. Bir ucu T568A, öbür ucu T568B ise çapraz kablo (crossover) olur.

Çapraz kablonun neden var olduğunu anlamak için 10 ve 100 Mb/s Ethernet'e bakmak gerekir. Bu hızlarda yalnızca iki çift kullanılır: biri göndermek, biri almak için. Bilgisayar ve router gibi cihazların portu (bu dizilime MDI denir) 1 ve 2 numaralı pinlerden gönderir, 3 ve 6 numaralı pinlerden alır. Switch'in portu (MDI-X) bunun tersini yapar. Böylece bilgisayar ile switch arasına düz kablo takıldığında birinin gönderdiği çift ötekinin dinlediği çifte denk gelir.

Sorun, aynı türden iki cihazı bağlarken çıkar. İki switch düz kabloyla bağlanırsa ikisi de aynı çiftten gönderir, aynı çiftten dinler ve kimse kimseyi duymaz. Çapraz kablo gönderme çiftini karşının alma çiftine çevirerek bunu çözer. Eski kural buydu: farklı tür cihazlar düz, aynı tür cihazlar çapraz kabloyla bağlanır. Router, bu kuralda bilgisayar tarafında sayılır; yani bilgisayardan router'a doğrudan bağlantı da çapraz ister.

Bugün Auto MDI-X adlı özellik portun hangi çiftten gönderip hangisinden alacağını kendisinin seçmesini sağlar; bağlantı iki kabloyla da kurulur. Yine de sınavlar eski kuralı sorar ve eski ya da hızı elle sabitlenmiş bir portta kural hâlâ geçerlidir.

Dikkat: Cisco switch'lerde Auto MDI-X'in çalışması için portun hızının ve çift yönlülüğünün auto olması gerekir. Hızı ya da duplex'i elle sabitlediğiniz bir portta yanlış kablo türü yeniden sorun olur.

Fiber: tek modlu, çok modlu, konnektörler ve SFP

Fiber optik kablo, veriyi cam bir lifin içinden ışık olarak taşır. Bakıra göre üç üstünlüğü vardır: çok daha uzağa gider, elektromanyetik girişimden etkilenmez ve binalar arasında elektrik taşımadığı için yıldırım ve toprak farkı sorunlarını ortadan kaldırır. Bedeli, daha pahalı ve daha nazik olmasıdır.

İki türü vardır ve fark, ışığı taşıyan çekirdeğin kalınlığındadır:

  • Çok modlu fiber (multimode fiber, MMF): Çekirdeği kalındır (50 ya da 62,5 µm). Işık içeride birçok farklı yoldan (mod) ilerler; bu yollar farklı uzunlukta olduğu için darbe yolda yayılır ve mesafe kısalır. Ucuz ışık kaynaklarıyla çalışır. Bina içi ve veri merkezi içindeki, birkaç yüz metreye kadar olan bağlantılarda kullanılır.
  • Tek modlu fiber (single-mode fiber, SMF): Çekirdeği çok incedir (yaklaşık 9 µm). Işık tek bir yoldan ilerler, darbe yayılmaz ve bağlantı kilometrelerce gidebilir. Lazer ister, modülleri daha pahalıdır. Binalar arası, kampüs ve servis sağlayıcı bağlantılarında kullanılır.

Akılda tutmanın yolu: çok modlu kısa mesafe, tek modlu uzun mesafe. Dış kılıfın rengi de ipucu verir: tek modlu ara kablolar sarı, eski çok modlular (OM1, OM2) turuncu, lazere uygun çok modlular (OM3, OM4) turkuaz renklidir.

Yaygın konnektörler şunlardır: LC küçük, mandallı ve bugünün standart konnektörüdür; SC daha büyük, kare gövdeli, itip çekilerek takılır; ST yuvarlak, süngü gibi çevrilerek kilitlenir ve eski tesisatlarda görülür; MPO tek fişte çok sayıda lifi birlikte taşır ve 40 Gb/s ile üstündeki bağlantılarda kullanılır.

Switch'in fiber portu çoğunlukla boş bir yuvadır ve içine bir alıcı-verici modül (transceiver) takılır. SFP (small form-factor pluggable) 1 Gb/s, aynı boyuttaki SFP+ ise 10 Gb/s içindir. Modül hem ortamı (tek modlu ya da çok modlu) hem dalga boyunu hem de hızı belirler; iki uçtaki modüller aynı türden olmalıdır.

Fiberin bakırdan önemli bir farkı vardır: bir bağlantı iki ayrı lif kullanır, biri gönderme (TX), öbürü alma (RX) içindir. Bir ucun TX'i öbür ucun RX'ine gitmelidir; ters takılırsa bağlantı kurulmaz. Liflerden yalnızca biri koparsa uçlardan biri hâlâ ışık alır ve portunu çalışır sanabilir: buna tek yönlü bağlantı (unidirectional link) denir; trafik bir yöne gider, öbür yönden gelmez.

Hız, çift yönlülük ve otomatik anlaşma

Ethernet'in fiziksel standartlarının adları bir kalıba uyar: hız, BASE, ortam. 100BASE-TX 100 Mb/s hızında, bükümlü çift üzerinde çalışan Ethernet'tir. 1000BASE-T bükümlü çift üzerinde 1 Gb/s, 10GBASE-T 10 Gb/s'dir. Fiber standartlarında sondaki harf dalga boyunu söyler: 1000BASE-SX kısa, 1000BASE-LX uzun dalga boyuyla çalışır. Harflerin tamamı Derinlemesine bölümündedir.

Çift yönlülük (duplex), iki ucun aynı anda gönderip gönderemeyeceğidir.

  • Yarı çift yönlü (half duplex): Bir anda yalnızca bir uç gönderebilir; telsiz gibidir. İki uç aynı anda gönderirse sinyaller üst üste biner; buna çarpışma (collision) denir. Gönderen çarpışmayı fark eder, durur, rastgele bir süre bekler ve yeniden dener. Hub'ların ve ortak kabloların döneminden kalmadır.
  • Tam çift yönlü (full duplex): İki uç aynı anda gönderir ve alır; telefon gibidir. Çarpışma diye bir şey yoktur. Bugün bir switch portu ile bir cihaz arasındaki her bağlantı böyle çalışmalıdır.

Bir portun hızı ve duplex'i iki yoldan belirlenir: elle sabitlenir ya da otomatik anlaşma (autonegotiation) ile seçilir. Otomatik anlaşmada iki uç, bağlantı kurulurken desteklediği hızları ve duplex kiplerini birbirine bildirir ve ikisinin de desteklediği en iyi seçenekte buluşur. Varsayılan budur ve çoğu zaman doğru olan da budur.

Altın kural: iki uç aynı yöntemi kullanmalıdır. Ya ikisi de otomatik olur ya da ikisi de aynı değerlere sabitlenir. Bir uç otomatik, öbürü sabit olduğunda dersin en ünlü arızası doğar.

Duplex uyuşmazlığı: bağlantı var ama yavaş

Bir örnekle izleyelim. Bir yönetici, 'daha sağlam olsun' diye sunucunun ağ kartını 100 Mb/s, full duplex olarak sabitliyor. Switch portu varsayılan ayarında, yani otomatikte kalıyor.

Sabitlenen kart artık anlaşma mesajı göndermez. Switch portu karşıdan anlaşma mesajı alamayınca gelen sinyalin biçimine bakar ve hızı doğru bulur: 100 Mb/s. Ama duplex sinyalden anlaşılamaz. Standart bu durumda güvenli tarafı seçmeyi söyler: half duplex. Sonuç: sunucu full duplex, switch portu half duplex. Buna duplex uyuşmazlığı (duplex mismatch) denir.

Bağlantı kurulur, ping çalışır, çünkü az trafikte iki uç nadiren aynı anda konuşur; kanıt ping değil, hata sayaçlarıdır. Yük arttığında tablo değişir:

  • Sunucu (full duplex) hattın boş olup olmadığına bakmadan, istediği an gönderir.
  • Switch portu (half duplex) kendisi gönderirken karşıdan sinyal geldiğini görünce bunu çarpışma sayar, göndermeyi yarıda keser ve sonra yeniden dener.
  • Switch tarafında çarpışma sayaçları artar; çarpışmaların bir kısmı, çerçevenin iyice ilerlediği bir anda geldiği için geç çarpışma (late collision) olarak sayılır.
  • Sunucu tarafına yarıda kesilmiş çerçeveler ulaşır. Bunlar ya çok kısadır (runt) ya da denetim alanı tutmaz (CRC ya da FCS hatası). Sunucu çarpışma saymaz, çünkü full duplex'te çarpışma kavramı yoktur.

Kullanıcının gördüğü şudur: bağlantı var, küçük işler çalışıyor, büyük dosya aktarımı sürünüyor, çünkü TCP her kaybı yeniden gönderir.

Çözüm, iki ucu aynı yönteme getirmektir: tercihen ikisini de otomatiğe almak. Tanı için akılda tutulacak cümle: bir yanda geç çarpışma, öbür yanda CRC ve runt, ortada 'up' görünen ama yavaş bir bağlantı.

PoE: aynı kablodan güç; radyo: başka bir dersin konusu

PoE (Power over Ethernet, Ethernet üzerinden güç), veri kablosunun aynı zamanda cihazı beslemesidir. IP telefon, kablosuz erişim noktası ve güvenlik kamerası gibi cihazlara ayrı bir priz gerekmez. Gücü veren tarafa PSE (power sourcing equipment) denir; bu çoğunlukla switch'in kendisidir. Gücü alan cihaza PD (powered device) denir.

PSE, kabloya güç vermeden önce karşıda PoE cihazı olup olmadığını yoklar; PoE istemeyen bir bilgisayara güç gönderilmez. Sonra cihazın güç sınıfını öğrenir ve o kadar gücü ayırır.

Üç standardı ve güçlerini bilin. Tabloda iki değer vardır, çünkü gücün bir kısmı kabloda ısıya dönüşür: portun verdiği güç ile 100 metre sonunda cihaza güvence edilen güç aynı değildir.

İki tipik arıza vardır. Birincisi güç bütçesinin aşılmasıdır: switch'in bütün portlara dağıtabileceği toplam güç sınırlıdır ve bu dolduğunda yeni takılan cihaz açılmaz. İkincisi standart uyuşmazlığıdır: 25 W isteyen bir erişim noktası, yalnızca 802.3af veren bir porttan beslenemez ya da kısıtlı kipte çalışır.

Üçüncü ortam radyodur: bitler havada radyo dalgası olarak taşınır. Wi-Fi'ın kanallarını, bantlarını ve güvenliğini Kablosuz dersi anlatır; burada bilmeniz gereken, havanın herkesle paylaşılan bir ortam olduğu ve bu yüzden Wi-Fi'ın yapısı gereği sırayla konuşmaya dayandığıdır.

StandartYaygın adıPortun verdiği (PSE)Cihaza güvence edilen (PD)Kullanılan çift
IEEE 802.3afPoE15,4 W12,95 W2
IEEE 802.3atPoE+30 W25,5 W2
IEEE 802.3bt Type 3PoE++60 W51 W4
IEEE 802.3bt Type 4PoE++90 W71,3 W4

Akılda kalsın

  • Bakır bükümlü çiftte iki etkin cihaz arası en çok 100 metredir (90 m sabit kablo, 10 m ara kablo); Cat 5e 1 Gb/s, Cat 6 10 Gb/s'yi 55 metreye kadar, Cat 6A 10 Gb/s'yi 100 metre taşır.
  • Çok modlu fiber kısa mesafe (850 nm, SX ve SR), tek modlu fiber uzun mesafe (1310 nm, LX ve LR) içindir; fiber bağlantı iki lif kullanır ve biri koparsa bağlantı tek yönlü kalabilir.
  • İki uç aynı yöntemi kullanmalıdır: bir uç full duplex'e sabit, öbürü otomatikse otomatik taraf half duplex'e düşer; late collision yalnızca half tarafta, runts full tarafta artar (CRC iki yanda da görülebilir); bağlantı up kalır ama yavaşlar.
  • down (notconnect) sinyal yok demektir ve kabloya bakılır; administratively down (disabled) portun shutdown ile kapatıldığını, err-disabled ise switch'in kendisinin kapattığını söyler.
  • PoE güçleri: 802.3af 15,4 W, 802.3at (PoE+) 30 W, 802.3bt 60 W ve 90 W; cihaza ulaşan güç kablodaki kayıp yüzünden daha azdır ve switch'in toplam güç bütçesi sınırlıdır.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
Bükümlü çiftTwisted pair (UTP, STP)Telleri ikişer ikişer sarılmış dört çiftli bakır kablo; korumasız (UTP) ve korumalı (STP) türleri vardır.
KategoriCategory (Cat)Bakır kablonun taşıdığı en yüksek frekansı, dolayısıyla hızı belirten sınıf: Cat 5e, Cat 6, Cat 6A.
Çapraz konuşmaCrosstalkBir çiftteki sinyalin komşu çifte sızması; kötü sonlandırma bunu artırır.
ZayıflamaAttenuationSinyalin yol aldıkça güç kaybetmesi; bakırdaki 100 metre sınırının nedeni.
Elektromanyetik girişimEMI (electromagnetic interference)Motor ve güç kablosu gibi kaynakların bakır kablodaki sinyali bozması; fiber bundan etkilenmez.
Düz ve çapraz kabloStraight-through, crossover cableDüz kablonun iki ucu aynı dizilimdedir; çapraz kablonun bir ucu T568A, öbür ucu T568B'dir ve gönderme ile alma çiftlerini değiştirir.
Auto MDI-XAuto MDI-X (automatic crossover)Portun gönderme ve alma çiftlerini kendisinin seçmesi; düz ve çapraz kablo ayrımını gereksiz kılar.
Tek modlu fiberSingle-mode fiber (SMF)Yaklaşık 9 µm çekirdekli, ışığın tek yoldan ilerlediği, kilometrelerce giden fiber.
Çok modlu fiberMultimode fiber (MMF)50 ya da 62,5 µm çekirdekli, birkaç yüz metreye kadar kullanılan fiber; sınıfları OM1 ile OM5 arasıdır.
Alıcı-verici modülTransceiver (SFP, SFP+)Switch'in yuvasına takılan, ortamı ve dalga boyunu belirleyen modül; SFP 1 Gb/s, SFP+ 10 Gb/s.
Tek yönlü bağlantıUnidirectional linkTrafiğin bir yöne gidip öbür yönden gelmediği bağlantı; fiberde tek lifin kopmasıyla oluşur.
Yarı çift yönlüHalf duplexİki ucun sırayla gönderdiği çalışma biçimi; çarpışma olabilir.
Tam çift yönlüFull duplexİki ucun aynı anda gönderip aldığı çalışma biçimi; çarpışma olmaz.
Otomatik anlaşmaAutonegotiationİki ucun desteklediği hız ve duplex kiplerini bildirip en iyi ortak olanı seçmesi.
Duplex uyuşmazlığıDuplex mismatchBir ucun full, öbürünün half duplex çalışması; bağlantı up kalır ama yük altında yavaşlar.
ÇarpışmaCollisionHalf duplex'te iki ucun aynı anda göndermesiyle sinyallerin üst üste binmesi.
Geç çarpışmaLate collisionÇerçevenin ilk 64 baytından sonra algılanan çarpışma; duplex uyuşmazlığının ya da fazla uzun kablonun işareti.
Kısa çerçeveRuntEn küçük çerçeve boyutundan kısa gelen çerçeve; çoğunlukla çarpışmayla kesilmiştir.
CRC hatasıCRC error (FCS error)Çerçevenin denetim alanının alınan veriyle tutmaması; çerçeve yolda bozulmuştur.
Ethernet üzerinden güçPoE (Power over Ethernet)Veri kablosunun cihazı da beslemesi; veren taraf PSE, alan taraf PD'dir.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • CompTIA Network+ N10-009 1.5: Compare and contrast transmission media and transceivers
  • CompTIA Network+ N10-009 5.2: Given a scenario, troubleshoot common cabling and physical interface issues
  • CompTIA Network+ N10-009 2.2: Given a scenario, configure switching technologies and features (bu derste Speed ve Duplex)
  • Cisco CCNA 200-301 1.3: Compare physical interface and cabling types (1.3.a Single-mode fiber, multimode fiber, copper; 1.3.b Connections (Ethernet shared media and point-to-point))
  • Cisco CCNA 200-301 1.4: Identify interface and cable issues (collisions, errors, mismatch duplex, and/or speed)
  • Cisco CCNA 200-301 1.1: Explain the role and function of network components (1.1.h PoE)
  • CompTIA Security+ SY0-801 ve CySA+ CS0-004: bu ders, ağ günlüklerini ve arayüz olaylarını yorumlayan Security Operations hedeflerinin ön bilgisidir; bu sınavlardan madde numarası verilmemiştir

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: