Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 1: Ağ katman katman · Ders 1.9

IPv6: adresler, SLAAC, komşu keşfi

Bir IPv6 adresini kısaltıp açabilir, türünü ilk hanelerinden tanıyabilir, bir bilgisayarın adresini ve ağ geçidini yönlendirici duyurusundan nasıl ürettiğini anlatabilir ve bir yakalamada komşu keşfi mesajlarını okuyabilirsiniz.

  • 70 dk
  • 30 soru
  • 5 antrenman

IPv4'ün adresleri bitti; internet bugün iki protokolle birden çalışıyor. IPv6 yalnızca daha uzun bir adres değildir: yayın (broadcast) yoktur, ARP yoktur, bilgisayar adresini çoğu zaman kendi üretir ve ağ geçidi alışık olmadığınız bir adresle, fe80 ile başlar. Bu derste adresin nasıl yazıldığını ve türlerini, sadeleşen başlığı, ARP'ın yerini alan komşu keşfini ve bir bilgisayarın sunucusuz adres üretmesini (SLAAC) öğreneceksiniz. Sonunda bir savunmacının bilmesi gereken yere geleceğiz: siz kurmasanız da ağınızda IPv6 vardır.

Neden IPv6?

IPv4 adresi 32 bittir; bu, en fazla 4 294 967 296 adres demektir. Dünyadaki telefonların, bilgisayarların ve sunucuların sayısı bunu çoktan geçti. Adresleri dağıtan kurum olan IANA'nın elindeki son bloklar Şubat 2011'de tükendi.

İnternet bu darlığı bir yamayla atlattı: NAT (network address translation, ağ adresi çevirisi). Bir evin ya da şirketin yüzlerce cihazı içeride özel adres kullanır ve dışarıya tek bir genel adresle çıkar. NAT işe yarar ama bedeli vardır: dışarıdan içerideki cihaza doğrudan ulaşılamaz, ve bir günlükte gördüğünüz genel adresin arkasında hangi cihazın olduğunu bulmak için çeviri kaydına bakmanız gerekir. NAT'ın nasıl çalıştığı ileriki bir dersin konusudur.

Kalıcı çözüm IPv6'dır: adres 128 bittir. 2 üzeri 128, yaklaşık 3,4 x 10 üzeri 38 adres eder; her cihaza, hatta her cihazın her arayüzüne birden çok genel adres verilebilir. Adres darlığı bittiği için NAT'a gerek kalmaz ve uçtan uca adresleme geri gelir.

IPv6, IPv4 ile uyumlu değildir: yalnızca IPv4 konuşan bir cihaz, yalnızca IPv6 konuşan bir cihazla doğrudan konuşamaz. Bu yüzden geçiş bir günde olmadı; iki protokol yıllardır yan yana çalışıyor.

Adres nasıl yazılır?

128 bit, 16 bitlik sekiz gruba bölünür. Her grup dört onaltılık (hexadecimal) haneyle yazılır ve gruplar iki nokta ile ayrılır: 2001:0db8:0000:0000:0000:ff00:0042:8329.

Bu uzunlukta bir adresi kimse yazmak istemez; iki kısaltma kuralı vardır:

  • Baştaki sıfırlar atılır. Her grubun solundaki sıfırlar yazılmaz: 0db8 yerine db8, 0042 yerine 42, 0000 yerine 0. Sondaki sıfırlar atılmaz: ff00 olduğu gibi kalır.
  • Art arda gelen sıfır grupları bir kez `::` ile gösterilir. Yukarıdaki adreste üç sıfır grubu yan yanadır; yerlerine çift iki nokta konur.

Sonuç: 2001:db8::ff00:42:8329. Açarken tersini yaparsınız: yazılı grupları sayarsınız (burada beş), sekize tamamlayacak kadar sıfır grubunu (üç) :: işaretinin yerine koyarsınız.

:: bir adreste yalnızca bir kez kullanılabilir. İki kez kullanılsaydı her birinin kaç grubu temsil ettiği bilinemezdi.

Aynı adresin birçok doğru yazımı olması günlük aramayı zorlaştırır. RFC 5952 bu yüzden tek bir yazım önerir: harfler küçük yazılır, baştaki sıfırların hepsi atılır, :: en uzun sıfır dizisine konur (eşitlikte ilkine) ve tek bir sıfır grubu için kullanılmaz. Araçların çoğu adresi bu biçimde basar.

Adresin iki parçası vardır. Soldaki bitler ön ektir (prefix) ve ağı gösterir; uzunluğu IPv4'teki gibi eğik çizgiyle yazılır: 2001:db8:1::/64. Sağdaki bitler arayüz kimliğidir (interface identifier) ve o ağdaki cihazı gösterir. Maske yazımı yoktur, yalnızca ön ek uzunluğu vardır.

Bir yerel ağın ön eki neredeyse her zaman /64'tür: 64 bit ağ, 64 bit arayüz kimliği. Tek bir yerel ağa 2 üzeri 64 adres düşer. Bu savurganlık bilerek yapılmıştır: bilgisayarın kimliğini kendi üretebilmesi için 64 bitlik yer gerekir. IPv4'teki 'bu ağa kaç cihaz sığar' hesabı IPv6'da yapılmaz.

Adres türleri

Bir IPv6 adresinin türü ilk hanelerinden anlaşılır. Üç ana tür vardır: tek bir arayüzü gösteren tekil yayın (unicast), bir gruba üye bütün arayüzleri gösteren çoklu yayın (multicast) ve anycast. Yayın (broadcast) adresi yoktur; onun işini çoklu yayın grupları görür.

  • Genel tekil adres (global unicast): İnternette yönlendirilen adres. Bugün dağıtılan aralık 2000::/3'tür; adres 2 ya da 3 ile başlar.
  • Benzersiz yerel adres (unique local, ULA): fc00::/7. IPv4'ün özel adreslerinin karşılığıdır: kurum içinde yönlendirilir, internette yönlendirilmez. Uygulamada fd ile başlar.
  • Bağlantı-yerel adres (link-local): fe80::/10. IPv6 açık olan her arayüz bu adresi kendisi üretir; yönlendirici, DHCP ya da yönetici gerekmez. Yalnızca o kabloda, o yerel ağda geçerlidir: yönlendiriciler bu adresli paketi hiçbir zaman başka ağa geçirmez.
  • Geri döngü (loopback): ::1. Cihazın kendisi; IPv4'teki 127.0.0.1.
  • Belirsiz adres (unspecified): ::. 'Henüz adresim yok' demektir; yalnızca kaynak adresi olarak görülür.
  • Çoklu yayın: ff00::/8, yani ff ile başlayan her adres. ff02::1 o bağlantıdaki bütün cihazlar, ff02::2 bütün yönlendiricilerdir.

Çoklu yayının özel bir grubu bu dersin anahtarıdır: istenen-düğüm grubu (solicited-node multicast). Adresi ff02::1:ff ile başlar ve bir tekil adresin son 24 bitiyle biter. Adresi 2001:db8:1::1 olan cihaz ff02::1:ff00:1 grubunu dinler. Her cihaz, sahip olduğu her adres için bu gruba kendiliğinden üye olur.

Anycast, aynı tekil adresin birden çok cihaza verilmesidir; paket yönlendirme açısından en yakın olana gider. Adresin görünüşünden anycast olduğu anlaşılmaz.

Önemli bir fark: IPv6'da bir arayüzün birden çok adresi olması olağandır. Tipik bir bilgisayarda bir bağlantı-yerel adres, bir ya da birkaç genel adres bulunur.

Sadeleşen başlık

IPv4 başlığını önceki derslerde alan alan gördünüz. IPv6 başlığı ondan uzun ama daha yalındır: her zaman 40 bayttır ve sekiz alanı vardır. Değişenler şunlardır:

  • Başlık sağlama toplamı yoktur. Bozulmayı altta çerçevenin FCS alanı, üstte TCP ve UDP'nin sağlama toplamı zaten yakalar; yönlendirici her atlamada yeniden hesap yapmaz.
  • Yönlendiriciler paketi parçalamaz. Paket bir bağlantıya büyük geliyorsa yönlendirici onu atar ve kaynağa haber verir; parçalamayı gerekirse yalnızca kaynak yapar.
  • TTL'in adı Hop Limit (atlama sınırı), Protokol alanının adı Next Header (sonraki başlık) olmuştur; işleri aynıdır.
  • Seçenekler başlığın içinde değil, gerektiğinde araya eklenen uzantı başlıklarında (extension header) taşınır.

Alanların tablosu ve uzantı başlıkları Derinlemesine bölümündedir.

Komşu keşfi: ARP'ın yerini alan

IPv6'da ARP yoktur. Aynı yerel ağdaki bir IPv6 adresinin MAC adresini bulma işini komşu keşfi (Neighbor Discovery, ND) yapar (RFC 4861). ND ayrı bir protokol değildir; ICMPv6 mesajlarıyla çalışır. ICMP'nin geneli bir sonraki dersin konusudur; burada yalnızca dört mesaj gerekir.

İlk ikisi adres çözer:

  • Neighbor Solicitation (NS, tür 135): 'Bu IPv6 adresi kimdeyse MAC adresini söylesin.' ARP isteğinin karşılığıdır.
  • Neighbor Advertisement (NA, tür 136): 'O adres bende, MAC adresim şu.' ARP cevabının karşılığıdır.

ARP sorusunu yayınla herkese sorar. NS ise aranan adresin istenen-düğüm grubuna gider. PC, 2001:db8:1::1 adresinin MAC adresini arıyorsa paketi ff02::1:ff00:1 adresine yollar. Çerçevenin hedef MAC adresi de yayın adresi değil, bir grup adresidir: 33:33 ile başlar ve IPv6 grup adresinin son 32 bitiyle biter, burada 33:33:ff:00:00:01. O gruba üye olmayan cihazların ağ kartı çerçeveyi daha en başta eler; işlemci rahatsız edilmez.

Cevap (NA) doğrudan sorana, tekil yayınla döner. Öğrenilen eşleme komşu tablosuna (neighbor cache) yazılır; bu tablo ARP tablosunun yerini tutar.

Diğer iki mesaj yönlendiriciyi buldurur:

  • Router Solicitation (RS, tür 133): Bilgisayar sorar: 'Bu ağda yönlendirici var mı?' Bütün yönlendiricilere, ff02::2 adresine gider.
  • Router Advertisement (RA, tür 134): Yönlendirici duyurur: 'Buradayım, bu ağın ön eki şu.' Belli aralıklarla bütün cihazlara, ff02::1 adresine gönderilir; bir RS gelince beklemeden de gönderilir.

Bir bilgisayar adresini nasıl alır?

IPv6'nın en alışılmadık yanı budur: bilgisayar adresini bir sunucudan istemek zorunda değildir, kendisi üretir. Buna SLAAC denir (stateless address autoconfiguration, durumsuz otomatik adres yapılandırması; RFC 4862). 'Durumsuz' sözü, kimin hangi adresi aldığının kaydını tutan bir sunucu olmadığını anlatır.

Kablo takıldığında olanlar sırasıyla şöyledir:

  • Bilgisayar bir arayüz kimliği seçer ve fe80:: ön ekiyle bağlantı-yerel adresini oluşturur.
  • Adresi kullanmadan önce başkasında olup olmadığını sınar: yinelenen adres denetimi (duplicate address detection, DAD). Kendi adresini hedef gösteren bir NS gönderir; kaynak adresi :: olur, çünkü henüz adresi yoktur. Cevap gelmezse adres onundur.
  • Bağlantı-yerel adresiyle bir RS gönderir.
  • Yönlendirici RA ile cevap verir. RA'nın içinde ağın ön eki yazar, örneğin 2001:db8:1::/64.
  • Bilgisayar ön eki kendi arayüz kimliğiyle birleştirir, genel adresini elde eder ve onu da DAD ile sınar.
  • Varsayılan ağ geçidi, RA'yı gönderen yönlendiricinin bağlantı-yerel adresidir. Bu yüzden IPv6'da ağ geçidi fe80 ile başlar; RA'nın kaynak adresi her zaman bağlantı-yerel adrestir.

Arayüz kimliği nereden gelir? Klasik yöntem değiştirilmiş EUI-64'tür (modified EUI-64): 48 bitlik MAC adresi ortadan ikiye bölünür, araya ff:fe konur ve ilk baytın sağdan ikinci biti çevrilir. Örnek: MAC 00:00:5e:00:53:14 ise önce 00:00:5e:ff:fe:00:53:14 olur, sonra ilk bayt 00'dan 02'ye döner. Kimlik 200:5eff:fe00:5314, bağlantı-yerel adres fe80::200:5eff:fe00:5314, genel adres 2001:db8:1:0:200:5eff:fe00:5314 olur. Cisco yönlendiriciler bu yöntemi kullanır; ortadaki ff:fe adresi ele verir.

Sakıncası, MAC adresinin adresin içinde her ağa taşınması ve cihazın izlenebilmesidir. Bu yüzden Windows ve telefonlar bu yöntemi kullanmaz: kimliği rastgele üretirler. Kalıcı bir rastgele kimlik gelen bağlantılar içindir (Windows onu arayüz başına bir kez seçer; pek çok Linux dağıtımı RFC 7217 yöntemiyle her ön ek için ayrı üretir); dışarıya açılan bağlantılar için ayrıca süresi dolunca değişen geçici adresler (temporary address, RFC 8981) üretilir.

DHCP de vardır: DHCPv6 (RFC 8415; istemci UDP 546, sunucu UDP 547). Kullanılıp kullanılmayacağını RA'daki iki bayrak söyler: M bayrağı 'adresi DHCPv6'dan al', O bayrağı 'adresi kendin üret, DNS gibi öbür bilgileri DHCPv6'dan al' demektir. DHCPv6 ağ geçidi vermez; ağ geçidi her durumda RA'dan öğrenilir.

Çift yığın ve savunmacının payı

Bugünkü ağların çoğu çift yığın (dual stack) çalışır: cihazda IPv4 ve IPv6 aynı anda açıktır. Bir ad her iki tür adrese de çözülüyorsa işletim sistemi önce IPv6'yı dener. Geçiş için iki yol daha vardır ve sınavlar adlarını sorar: tünelleme (tunneling), yani IPv6 paketini bir IPv4 paketinin içinde taşımak, ve NAT64, yani yalnızca IPv6 konuşan istemciyi IPv4 konuşan sunucuya çevirmek.

Savunmacı için asıl cümle şudur: IPv6 varsayılan olarak açıktır. Windows, Linux, macOS ve telefonlar IPv6 ile gelir. Kurumunuz 'biz IPv6 kullanmıyoruz' dese bile her bilgisayarın bir bağlantı-yerel adresi vardır ve aynı yerel ağdaki cihazlar bu adreslerle konuşabilir.

Sonuç, yönetilmeyen ikinci bir ağdır. Güvenlik duvarı kuralları, erişim listeleri, saldırı tespit imzaları ve günlük aramaları yalnızca IPv4 için yazıldıysa IPv6 trafiği onların yanından geçer.

İkinci tehlike şudur: bilgisayarlar RA'ya güvenir. Ağda yönlendirici olmayan bir cihaz RA göndermeye başlarsa bilgisayarlar onu ağ geçidi sayar ve IPv6 trafiğini ona yollar. Buna sahte yönlendirici duyurusu (rogue RA) denir; kimi zaman bir saldırı, kimi zaman internet paylaşımı açık unutulmuş bir dizüstüdür. Switch'teki koruması RA Guard'dır (RFC 6105); burada yalnızca adını bilin.

Akılda kalsın

  • IPv6 adresi 128 bittir, sekiz onaltılık grupla yazılır; baştaki sıfırlar atılır ve art arda sıfır grupları yalnızca bir kez :: ile kısaltılır. Yerel ağın ön eki /64'tür: 64 bit ağ, 64 bit arayüz kimliği.
  • Türler ilk hanelerden tanınır: 2 ya da 3 genel tekil (2000::/3), fd benzersiz yerel (fc00::/7), fe80 bağlantı-yerel (her arayüzde vardır, yönlendirilmez), ff çoklu yayın (ff02::1 herkes, ff02::2 yönlendiriciler), ::1 geri döngü, :: belirsiz. Yayın adresi yoktur.
  • ARP'ın yerinde ICMPv6 ile çalışan komşu keşfi vardır: NS 135 ve NA 136 MAC adresini bulur, RS 133 ve RA 134 yönlendiriciyi ve ön eki buldurur. NS, aranan adresin istenen-düğüm grubuna (ff02::1:ff ve son 24 bit) ve 33:33 ile başlayan bir MAC adresine gider.
  • SLAAC: bilgisayar RA'daki /64 ön eki kendi arayüz kimliğiyle birleştirir, adresi DAD ile sınar; ağ geçidi RA'yı gönderen yönlendiricinin fe80 ile başlayan adresidir. Kimlik ya değiştirilmiş EUI-64'tür (MAC, ortasında ff:fe, bir bit çevrilmiş) ya da Windows ve telefonlardaki gibi rastgeledir.
  • Başlık hep 40 bayttır, sağlama toplamı yoktur, yönlendirici parçalamaz, TTL'in adı Hop Limit'tir. IPv6 varsayılan olarak açıktır: yalnızca IPv4 için yazılmış kurallar ve günlükler onu görmez, ve RA gönderen her cihaz ağ geçidi sayılır.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
Ön ekPrefixAdresin ağı gösteren soldaki bitleri; uzunluğu eğik çizgiyle yazılır (2001:db8:1::/64).
Arayüz kimliğiInterface identifier (IID)Adresin o ağdaki cihazı gösteren sağdaki 64 biti.
Genel tekil adresGlobal unicast address (GUA)İnternette yönlendirilen adres; 2000::/3 aralığındadır, 2 ya da 3 ile başlar.
Benzersiz yerel adresUnique local address (ULA)fc00::/7 aralığındaki, yalnızca kurum içinde yönlendirilen adres; uygulamada fd ile başlar.
Bağlantı-yerel adresLink-local addressfe80::/10 aralığındaki, her arayüzün kendi ürettiği ve yalnızca o yerel ağda geçerli olan adres.
Belirsiz adresUnspecified address:: adresi; henüz adresi olmayan bir cihazın kaynak adresi olarak kullandığı değer.
Çoklu yayınMulticastBir gruba üye bütün arayüzlere giden trafik; adresleri ff ile başlar ve yayının yerini tutar.
İstenen-düğüm grubuSolicited-node multicast addressff02::1:ff ile başlayıp bir tekil adresin son 24 bitiyle biten grup; NS mesajları buraya gönderilir.
AnycastAnycastAynı tekil adresin birden çok cihaza verilmesi; paket en yakın olana gider.
Bölge kimliğiZone index (scope ID)Bağlantı-yerel adresin sonuna % ile eklenen, hangi arayüzün kastedildiğini söyleyen ek (fe80::1%14).
Komşu keşfiNeighbor Discovery (ND, NDP)ICMPv6 mesajlarıyla MAC adresini, yönlendiriciyi ve ön eki bulduran düzenek; ARP'ın yerini alır (RFC 4861).
Komşu tablosuNeighbor cacheIPv6 adresi ile MAC adresi eşlemelerinin tutulduğu tablo; ARP tablosunun karşılığı.
Yönlendirici duyurusuRouter Advertisement (RA)Yönlendiricinin ön eki, bayrakları ve kendisini duyurduğu ICMPv6 mesajı (tür 134).
Durumsuz otomatik adres yapılandırmasıSLAAC (stateless address autoconfiguration)Bilgisayarın RA'daki ön ek ile kendi arayüz kimliğinden sunucusuz adres üretmesi (RFC 4862).
Değiştirilmiş EUI-64Modified EUI-64MAC adresinin ortasına ff:fe koyup ilk baytın sağdan ikinci bitini çevirerek 64 bitlik kimlik üretme yöntemi.
Geçici adresTemporary address (privacy extensions)Dışarıya açılan bağlantılarda kullanılan, rastgele kimlikli ve süresi dolunca değişen adres (RFC 8981).
Yinelenen adres denetimiDuplicate address detection (DAD)Bir adresi kullanmadan önce, kaynak adresi :: olan bir NS ile başkasında olup olmadığını sınama.
Atlama sınırıHop LimitIPv6 başlığında her yönlendiricide bir azalan 8 bitlik alan; IPv4'teki TTL.
Uzantı başlığıExtension headerSabit başlık ile üst katman başlığı arasına gerektiğinde eklenen, Next Header ile zincirlenen başlık.
Çift yığınDual stackBir cihazda ya da ağda IPv4 ve IPv6'nın aynı anda çalışması.
Sahte yönlendirici duyurusuRogue Router AdvertisementYetkisiz bir cihazın gönderdiği RA; bilgisayarlar onu ağ geçidi sayar. Switch'teki koruması RA Guard'dır.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • Cisco CCNA 200-301 (v1.1) 1.8: Configure and verify IPv6 addressing and prefix
  • Cisco CCNA 200-301 (v1.1) 1.9: Describe IPv6 address types (1.9.a Unicast (global, unique local, and link local), 1.9.b Anycast, 1.9.c Multicast, 1.9.d Modified EUI 64)
  • CompTIA Network+ N10-009, Networking Concepts alanı: IPv6 addressing (mitigating address exhaustion; compatibility requirements: tunneling, dual stack, NAT64); tünelleme ve NAT64 bu derste yalnızca adıyla geçer
  • CompTIA Network+ N10-009, Network Troubleshooting alanı: komut satırı araçları (ipconfig, ping, tracert) ve protokol analizörü ile adresleme sorunlarını inceleme
  • CompTIA Security+ SY0-801, Security Architecture alanı: ağ altyapısını güvenli kurma hedeflerinin ön bilgisi (yönetilmeyen IPv6, çift yığın)
  • CompTIA CySA+ CS0-004, Security Operations alanı: olağan dışı ağ etkinliğini yorumlayan hedeflerin ön bilgisi (beklenmeyen yönlendirici duyurusu, izlenmeyen IPv6 trafiği)

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: