Ağ ve SOC Akademisi

Aşama 3: Ağ güvenliği · Ders 3.1

Güvenliğin temeli: gizlilik, bütünlük, erişilebilirlik; tehdit, zafiyet, risk

Bir ağ olayını hangi güvenlik özelliğini bozduğuna göre adlandırabilir, tehdit ile zafiyeti ve riski ayırabilir, yıllık kayıp beklentisini hesaplayıp bir kontrolün maliyetine değip değmeyeceğine karar verebilir ve bir kontrolü kategorisine ve türüne yerleştirebilirsiniz.

  • 60 dk
  • 30 soru
  • 5 antrenman

Ağ güvenliği aşaması bu dersle açılır. Sonraki derslerde güvenlik duvarını, erişim listelerini, VPN'i, IDS ve IPS'i, bölümlemeyi tek tek inceleyeceğiz; burada hepsinin konuştuğu ortak dili kuruyoruz. Bir güvenlik duvarı kuralı neyi korur, bir alarm neyi haber verir, bir yöneticiye 'bu önleme yıllık şu kadar para harcamaya değer' nasıl denir? Bu soruların cevabı birkaç kelimeye dayanır: gizlilik, bütünlük, erişilebilirlik; tehdit, zafiyet, risk; kontrol. Bu kelimeleri sınavda tanımlamanın ötesinde, bir günlük (log) kaydını ya da bir alarmı okurken doğru yere koyabilmeniz gerekir.

Neyi koruyoruz: gizlilik, bütünlük, erişilebilirlik

Güvenliğin amacı bilgiyi ve onu taşıyan sistemleri üç bakımdan korumaktır. Bu üçlüye CIA üçlüsü (CIA triad) denir; harfler İngilizce adlardan gelir ve istihbarat örgütüyle ilgisi yoktur. ABD'nin FIPS 199 standardı üçünü de tanımlar ve bir sistemin önemini, bu üçünden her birinin kaybının yaratacağı etkiye göre derecelendirir.

  • Gizlilik (confidentiality): Bilgiyi yalnızca görmeye yetkisi olanlar görür. Ağdaki bozulma örneği: bir saldırgan şifresiz bir Telnet oturumunu dinler ve yöneticinin parolasını düz metin olarak okur. Korunma yolları: şifreleme (SSH, TLS), erişim listeleri, bölümleme.
  • Bütünlük (integrity): Bilgi yetkisiz biçimde değiştirilmez ya da değiştirildiğinde bu fark edilir. Bozulma örneği: bir saldırgan DNS cevabını değiştirir ve kullanıcılar şirket portalı yerine sahte bir adrese gider; ya da bir yönlendiricinin yapılandırmasına kimseye haber vermeden bir yol eklenir. Korunma yolları: özet (hash) ve dijital imza, değişiklik yönetimi, yapılandırma yedeği ile karşılaştırma.
  • Erişilebilirlik (availability): Yetkili kullanıcı bilgiye ve hizmete ihtiyaç duyduğu anda ulaşır. Bozulma örneği: bir SYN seli web sunucusunun bağlantı kuyruğunu doldurur; ya da bir switch döngüsü yayın fırtınasıyla bütün katı ağsız bırakır. Korunma yolları: yedekli bağlantılar ve cihazlar, hız sınırlama, yedekleme, kesintisiz güç kaynağı.

Bir olay birden fazla özelliği bozabilir. Fidye yazılımı dosyaları şifreler (erişilebilirlik) ve çoğu zaman önce dışarı kopyalar (gizlilik). Yine de bir olayı incelerken ilk soru şudur: hangi özellik zarar gördü? Cevap, önceliği ve müdahaleyi belirler.

Kim, ne yapabilir, ne yaptı: AAA ve inkâr edilemezlik

CIA'yi korumak için önce sisteme kimin girdiğini bilmek gerekir. Ağ cihazlarında ve sunucularda bu iş üç adımda yapılır ve adımların baş harflerinden AAA diye anılır:

  • Kimlik doğrulama (authentication): 'Sen kimsin ve bunu kanıtla.' Kullanıcı bir kimlik söyler (kullanıcı adı) ve bunu bir kanıtla doğrular: bildiği bir şey (parola), sahip olduğu bir şey (telefon, akıllı kart) ya da kendisi olan bir şey (parmak izi). En az iki farklı türden kanıt istemeye çok etkenli kimlik doğrulama (MFA, multifactor authentication) denir.
  • Yetkilendirme (authorization): 'Kim olduğunu biliyorum; şimdi neye izin var?' Doğrulanmış bir ağ teknisyeni switch'te show komutlarını çalıştırabilir ama yapılandırmayı değiştiremez.
  • Hesap tutma (accounting): 'Ne yaptın?' Kim, ne zaman oturum açtı, hangi komutu çalıştırdı, ne kadar kaldı, kaydedilir. SOC analistinin okuduğu günlüklerin önemli bir kısmı bu adımın ürünüdür.

Sıra önemlidir: kimliği doğrulanmamış birine yetki verilemez, yetkisi olmayan bir işlem de kayda 'reddedildi' diye geçer. Ağ cihazlarında AAA çoğunlukla merkezi bir sunucuyla yapılır; bunun iki protokolü RADIUS ve TACACS+'tır (Derinlemesine bölümünde karşılaştırıyoruz).

AAA'nın yanında bir dördüncü kavram durur: inkâr edilemezlik (non-repudiation). Bir kişinin bir işlemi yaptığını sonradan inkâr edememesidir. Bunun için iki şey gerekir: işlemi yalnızca o kişiye bağlayan bir kanıt (kişiye özel anahtarla atılmış bir dijital imza gibi) ve bu kanıtın değiştirilmediğinden emin olunması. Bütün yöneticilerin aynı 'admin' hesabını paylaştığı bir ağda kayıt tutulsa bile inkâr edilemezlik yoktur: günlük 'admin bu komutu çalıştırdı' der, ama admin'in kim olduğunu söyleyemez.

Tehdit, zafiyet, istismar, risk

Bu dört kelime birbirine karıştırılır ve sınavlar tam olarak bu karışıklığı sorar. NIST SP 800-30'un yaklaşımıyla:

  • Varlık (asset): Korumaya değer olan şey: bir sunucu, bir veritabanı, bir hat, şirketin itibarı.
  • Zafiyet (vulnerability): Varlıktaki ya da onu koruyan düzendeki bir zayıflık. Yamanmamış bir yazılım, varsayılan parolası değiştirilmemiş bir switch, şifresiz yönetim protokolü, yedeği olmayan tek internet hattı.
  • Tehdit (threat): Bir zafiyeti kullanarak zarar verebilecek olası olay ya da bunu yapacak kaynak. Bir fidye yazılımı çetesi, kablo kesen bir iş makinesi, yanlış komut yazan bir yönetici.
  • İstismar (exploit): Zafiyeti fiilen kullanan kod, araç ya da yöntem. Tehdit 'kim ya da ne', istismar 'nasıl'dır.
  • Risk: Bir tehdidin bir zafiyeti kullanması olasılığı (likelihood) ile bunun yaratacağı etkinin (impact) birleşimi. Kısaca risk = olasılık × etki.

Bu tanımdan önemli bir sonuç çıkar: zafiyet tek başına risk değildir. İnternete hiç açılmayan, tek bir yöneticinin kullandığı bir laboratuvar cihazındaki zafiyetin olasılığı düşüktür. Aynı zafiyet internete açık bir sunucudaysa olasılık yükselir. Etkisi de varlığın değerine bağlıdır: test sunucusunun düşmesi ile ödeme sisteminin düşmesi aynı risk değildir.

Risk iki biçimde değerlendirilir. Nitel (qualitative) değerlendirmede olasılık ve etki 'düşük, orta, yüksek' gibi derecelerle verilir ve bir tabloda kesiştirilir; hızlıdır ama yoruma açıktır. Nicel (quantitative) değerlendirmede para kullanılır:

  • Tek kayıp beklentisi (SLE, single loss expectancy): Olay bir kez gerçekleşirse ne kadar kayıp olur? SLE = varlık değeri (AV, asset value) × maruz kalma etkeni (EF, exposure factor). EF, varlığın yüzde kaçının kaybedileceğidir.
  • Yıllık gerçekleşme oranı (ARO, annualized rate of occurrence): Olay yılda kaç kez beklenir? Dört yılda bir ise 0,25, ayda bir ise 12.
  • Yıllık kayıp beklentisi (ALE, annualized loss expectancy): ALE = SLE × ARO.

Örnek: bir dosya sunucusunun ve üzerindeki verinin şirket için değeri 500 000 TL. Bir fidye yazılımı saldırısında verinin yüzde 40'ının kaybedileceği tahmin ediliyor: SLE = 500 000 × 0,40 = 200 000 TL. Benzer şirketlerin geçmişine bakılarak bu olayın dört yılda bir yaşanacağı varsayılıyor: ARO = 0,25. ALE = 200 000 × 0,25 = 50 000 TL. Yılda 30 000 TL'ye mal olan bir yedekleme ve uç nokta koruma çözümü ARO'yu 0,05'e indiriyorsa yeni ALE 10 000 TL olur. Kontrol yılda 40 000 TL'lik beklenen kaybı önler ve 30 000 TL'ye mal olur; mali açıdan değer.

Tehdidin arkasındaki kişi: tehdit aktörleri

Tehdit aktörü (threat actor), saldırının ya da zararın arkasındaki kişi ya da gruptur. Security+ SY0-801 aktörleri sayar ve onları üç özelliğe göre ayırır: içeriden mi dışarıdan mı (internal, external), ne kadar kaynağı ve parası var (resources, funding), ne kadar yetenekli (sophistication).

  • Devlet destekli (state-sponsored): En fazla kaynağa ve yeteneğe sahip olan. Amacı çoğunlukla casusluk ya da hedef ülkenin altyapısını bozmaktır. Ağda uzun süre fark edilmeden kalmayı hedefleyen bu tür saldırılara gelişmiş kalıcı tehdit (APT, advanced persistent threat) denir.
  • Organize suç (crime syndicate, organized crime): Amacı paradır: fidye yazılımı, şantaj, kart bilgisi satışı. İyi örgütlenmiş ve kaynaklıdır.
  • Hacktivist (hacktivist): Siyasi ya da ideolojik bir mesaj için saldırır: web sitesini düşürmek, sayfayı değiştirmek, belge sızdırmak.
  • İçeriden tehdit (insider): Çalışan, eski çalışan, yüklenici. Erişimi zaten vardır; bu yüzden sınır güvenlik duvarı onu durduramaz. Amacı intikam, para ya da bilgi götürmek olabilir. Sınav, kazara zarar vereni (accidental, unintentional) ayrıca sayar: yanlış komutu yazan, yanlış e-postaya dosya gönderen kişi.
  • Deneyimsiz saldırgan (unskilled attacker): Başkasının yazdığı aracı anlamadan çalıştırır. Yeteneği düşüktür ama internete açık, yamanmamış bir sistem onun için de kolay hedeftir.
  • Rakip (competitor) ve terör örgütü (terrorist): Rakip ticari sır ve fikri mülkiyet peşindedir; terör örgütü korku ve kaos yaratmayı hedefler.

Sınavın saydığı amaçlar (motivations) şunlardır: maddi kazanç, etki kurma, fikri mülkiyet, ün, casusluk, korku ve kaos, şantaj, merak, intikam, ideoloji, siyaset ve etik. Bir senaryoda aktörü bulmanın yolu çoğunlukla amaca bakmaktır: fidye notu bırakan organize suçtur, gece yarısı belge götüren eski çalışan içeriden tehdittir.

Güvenlik kontrolleri: kategori ve tür

Riski azaltmak için alınan her önleme güvenlik kontrolü (security control) denir. Bir kontrol iki ayrı eksende sınıflanır ve sınav ikisini de sorar: kategori (kontrolü kim ya da ne uyguluyor) ve tür (kontrol ne zaman, ne işe yarıyor).

Kategori dört tanedir; kontrolü kimin ya da neyin uyguladığına bakar:

  • Teknik (technical, logical): Bir sistemin uyguladığı kontrol: güvenlik duvarı kuralı, IPS, şifreleme, MFA, 802.1X.
  • Yönetsel (managerial, administrative): Riski yöneten karar ve belgeler: risk değerlendirmesi, güvenlik politikası, değişiklik onayı süreci.
  • Operasyonel (operational): İnsanların yürüttüğü günlük iş: analistin günlükleri incelemesi, güvenlik görevlisinin devriyesi, farkındalık eğitimi, yedek alma prosedürü.
  • Fiziksel (physical, environmental): Dokunulabilen kontrol: kilitli sistem odası, kartlı kapı, kamera, kilitli kabin; çevresel olanlar yangın söndürme ve iklimlendirme.

Tür altı tanedir; kontrolün olaya göre ne zaman ve ne işe yaradığına bakar:

  • Önleyici (preventive): Olayın olmasını engeller. Güvenlik duvarındaki deny kuralı, switch'te port güvenliği, kilitli kapı.
  • Tespit edici (detective): Olayı olurken ya da olduktan sonra fark eder. IDS alarmı, SIEM kuralı, günlük incelemesi, kamera kaydı.
  • Düzeltici (corrective): Olaydan sonra zararı giderir. Yedekten geri yükleme, virüslü bilgisayarın yeniden kurulması, bozulan yapılandırmanın geri alınması.
  • Caydırıcı (deterrent): Saldırganı vazgeçirmeye çalışır. Oturum açma ekranındaki 'yetkisiz erişim kayda alınır' uyarısı, görünür kamera, uyarı levhası.
  • Telafi edici (compensating): Asıl kontrol uygulanamadığında onun yerine konan kontrol. Yamanamayan eski bir cihazı ayrı bir VLAN'a alıp yalnızca tek bir yönetim istasyonuna izin vermek.
  • Yönlendirici (directive): İnsanlara ne yapmaları gerektiğini söyler. 'Kişisel USB bellek kullanılmaz' diyen politika, yazılı prosedür.

İki eksen birlikte kullanılır: bir güvenlik duvarı kuralı teknik ve önleyicidir, bir güvenlik politikası yönetsel ve yönlendiricidir. Bir kontrol birden fazla türe de girebilir: görünür bir kamera hem caydırıcı hem tespit edicidir; paketi düşürüp alarm üreten bir IPS hem önleyici hem tespit edicidir.

Tasarım ilkeleri ve saldırı yüzeyi

Kontroller rastgele dizilmez; birkaç ilkeye göre yerleştirilir. Bu ilkeler bu aşamanın bütün derslerinde karşınıza çıkacak:

  • Derinlemesine savunma (defense in depth): Tek bir kontrole güvenmemek, katman katman kontrol koymak. Sınırda güvenlik duvarı, içeride bölümleme, uç noktada koruma yazılımı, sunucuda MFA, hepsinin üstünde izleme. Bir katman aşılırsa sıradaki durdurur ya da en azından fark eder.
  • En az yetki (least privilege): Her kullanıcıya ve her sisteme işini yapmaya yetecek kadar yetki vermek, fazlasını değil. Yazıcı sunucusunun veritabanına, muhasebecinin switch'e erişmesine gerek yoktur. Bir hesap ele geçirildiğinde zarar, o hesabın yetkisiyle sınırlı kalır.
  • Görevler ayrılığı (separation of duties): Kritik bir işi tek bir kişinin baştan sona yapamaması. Güvenlik duvarı kuralını isteyen kişi ile onaylayan kişi farklıdır; günlükleri silebilen kişi, günlükleri inceleyen kişi değildir. Hem hile yapmayı hem hatayı zorlaştırır.
  • Sıfır güven (zero trust): NIST SP 800-207'nin tanımladığı yaklaşım: bir kullanıcıya ya da cihaza yalnızca iç ağda olduğu ya da şirkete ait olduğu için güvenilmez. Her erişim isteği, kim olduğuna, cihazın durumuna ve istenen kaynağa bakılarak ayrı ayrı doğrulanır ve yetkilendirilir. Bölümleme ve NAC dersinde ayrıntısına gireceğiz.

Saldırı yüzeyi (attack surface), bir saldırganın bir sisteme ya da ağa ulaşıp deneyebileceği bütün giriş noktalarının toplamıdır: açık portlar, çalışan hizmetler, internete açık arayüzler, kullanıcı hesapları, kablosuz ağlar, hatta çalışanların kendisi. Saldırı yüzeyini küçültmek en ucuz kontroldür: kullanılmayan hizmeti kapatmak, kullanılmayan switch portunu shutdown ile kapatmak, eski hesapları silmek. Kapalı bir portta zafiyet aranmaz.

SOC için: olay, alarm, güvenlik olayı

SOC'ta her gün üç kelime kullanılır ve Türkçede ikisinin karşılığı aynı olduğu için İngilizcelerini akılda tutmak gerekir:

  • Olay (event): Gözlemlenebilen herhangi bir şey. NIST SP 800-61 Rev. 3 böyle tanımlar. Bir oturum açma, bir güvenlik duvarının izin verdiği bağlantı, bir DNS sorgusu. Bir ağ her gün milyonlarca olay üretir; çoğu tamamen zararsızdır.
  • Alarm (alert): Bir tespit edici kontrolün, belirli bir olay ya da olay dizisi kurala uyduğu için ürettiği bildirim. 'Bir dakikada aynı adresten 20'den fazla başarısız SSH oturumu' bir alarm kuralıdır.
  • Güvenlik olayı (incident): Bilginin ya da sistemin gizliliğini, bütünlüğünü ya da erişilebilirliğini gerçekten ya da yakın biçimde tehlikeye sokan, ya da yasayı veya güvenlik politikasını ihlal eden olay. Olay müdahalesi (incident response) bu kelimeden adını alır.

Her alarm bir güvenlik olayı değildir. Alarm doğruysa ve kötü niyetli bir şeyi gösteriyorsa doğru pozitif (true positive), aslında zararsız bir şeyi gösteriyorsa yanlış pozitif (false positive) denir. Örneğin her gece yüzlerce bağlantı açan bir yedekleme işi SYN seli alarmını tetikleyebilir; paketlere bakıldığında bağlantıların tamamlandığı ve kaynağın bilinen yedekleme sunucusu olduğu görülür. Tersine, bir güvenlik olayı hiç alarm üretmeden de yaşanabilir ve bir kullanıcının ihbarıyla ortaya çıkabilir.

Bu dersin kelimeleri bir alarmı okurken sorulacak soruların listesidir: Hangi varlık? Hangi zafiyet ya da hangi istismar denemesi? Arkasında hangi tür aktör olabilir? CIA'nin hangi özelliği tehlikede? Hangi kontrol bunu yakaladı, hangisi durdurmalıydı? Ayrıntılı alarm değerlendirmesini (triyaj) 6. aşamada göreceğiz.

Akılda kalsın

  • CIA: gizlilik (yalnızca yetkili görür), bütünlük (yetkisiz değişmez ya da değişiklik fark edilir), erişilebilirlik (gerektiğinde ulaşılır); her olayda ilk soru hangisinin bozulduğudur.
  • AAA: kimlik doğrulama 'kimsin', yetkilendirme 'neye izin var', hesap tutma 'ne yaptın'; inkâr edilemezlik için kişiye özel kimlik ve değiştirilemeyen kanıt gerekir, ortak hesapla olmaz.
  • Zafiyet zayıflık, tehdit onu kullanabilecek olay ya da kaynak, istismar kullanma yöntemi, risk olasılık × etkidir; SLE = AV × EF, ALE = SLE × ARO ve ARO 1'den büyük olabilir.
  • Kontrol iki eksende sınıflanır: kategori (teknik, yönetsel, operasyonel, fiziksel) ve tür (önleyici, tespit edici, düzeltici, caydırıcı, telafi edici, yönlendirici); bir kontrol birden fazla türe girebilir.
  • Olay (event) gözlemlenebilen her şeydir, alarm (alert) bir kuralın bildirimi, güvenlik olayı (incident) CIA'yi ya da politikayı gerçekten ya da yakın biçimde tehlikeye sokan olaydır; her alarm güvenlik olayı değildir.

Terimler

TürkçeEnglishAnlamı
GizlilikConfidentialityBilgiyi yalnızca görmeye yetkisi olanların görebilmesi.
BütünlükIntegrityBilginin yetkisiz değiştirilmemesi ya da değişikliğin fark edilmesi.
ErişilebilirlikAvailabilityYetkili kullanıcının bilgiye ve hizmete gerektiğinde ulaşabilmesi.
İnkâr edilemezlikNon-repudiationBir kişinin yaptığı bir işlemi sonradan inkâr edememesi; dijital imza ile sağlanır.
Kimlik doğrulamaAuthenticationKullanıcının söylediği kimliği bir kanıtla doğrulaması.
YetkilendirmeAuthorizationKimliği doğrulanan kullanıcının neleri yapabileceğinin belirlenmesi.
Hesap tutmaAccountingKimin ne zaman ne yaptığının kaydedilmesi.
ZafiyetVulnerabilityBir varlıktaki ya da onu koruyan düzendeki zayıflık.
TehditThreatBir zafiyeti kullanarak zarar verebilecek olası olay ya da kaynak.
İstismarExploitBir zafiyeti fiilen kullanan kod, araç ya da yöntem.
RiskRiskBir tehdidin bir zafiyeti kullanma olasılığı ile etkisinin birleşimi.
Tek kayıp beklentisiSLE (single loss expectancy)Olay bir kez gerçekleşirse beklenen kayıp: AV × EF.
Yıllık gerçekleşme oranıARO (annualized rate of occurrence)Olayın yılda kaç kez beklendiği; 1'den büyük olabilir.
Yıllık kayıp beklentisiALE (annualized loss expectancy)Bir yılda beklenen toplam kayıp: SLE × ARO.
Tehdit aktörüThreat actorSaldırının ya da zararın arkasındaki kişi ya da grup.
Güvenlik kontrolüSecurity controlRiski azaltmak için alınan teknik, yönetsel, operasyonel ya da fiziksel önlem.
Telafi edici kontrolCompensating controlAsıl kontrol uygulanamadığında aynı riski başka yoldan azaltan kontrol.
Derinlemesine savunmaDefense in depthTek kontrole güvenmeyip katman katman kontrol koyma ilkesi.
En az yetkiLeast privilegeHer kullanıcıya ve sisteme işine yetecek kadar yetki verilmesi.
Görevler ayrılığıSeparation of dutiesKritik bir işin tek kişi tarafından baştan sona yapılamaması.
Saldırı yüzeyiAttack surfaceBir saldırganın ulaşıp deneyebileceği bütün giriş noktalarının toplamı.
Güvenlik olayıIncidentCIA'yi ya da güvenlik politikasını gerçekten ya da yakın biçimde tehlikeye sokan olay.

Kaynaklar ve sınav konuları

  • CompTIA Security+ SY0-801 1.1: Explain security concepts and controls (defense in depth, CIA, AAA, non-repudiation, Zero Trust principles, least privilege, control categories, control types)
  • CompTIA Security+ SY0-801 2.1: Explain characteristics of threats and vulnerabilities (bu derste likelihood, impact ve CVE ile CVSS'in yalnızca adları)
  • CompTIA Security+ SY0-801 2.2: Describe common threat actors and motivations
  • CompTIA Security+ SY0-801 5.2: Explain the impact of risk management processes on the security of the organization (bu derste qualitative vs. quantitative, SLE, ARO, ALE ana hatlarıyla)
  • CompTIA Network+ N10-009, Network Security alanı: temel güvenlik terimleri (risk, vulnerability, exploit, threat, CIA triad)
  • Cisco CCNA 200-301, Security Fundamentals alanı: temel güvenlik kavramları (threats, vulnerabilities, exploits, mitigation techniques) ve authentication, authorization, accounting kavramlarının karşılaştırılması
  • CompTIA CySA+ CS0-004: ayrı bir hedef maddesi değildir; olay, alarm ve güvenlik olayı ayrımı Security Operations ve Incident Response and Management alanlarının ön bilgisidir

Bu dersteki bilgiler şu asıl kaynaklarla denetlendi: