Noktalama İşaretlerinin İşlevleri, Deyim ve Çok Anlamlılık

Kitapta s. 112-129 · 50 soru

Bu konuda dört noktalama işaretinin hangi görevle kullanıldığını, bir kelimenin kökünü ve ekini kısa çizgiyle göstermeyi, bir deyimin anlamını bulup onu anlamca denk bir sözle değiştirmeyi, çok anlamlı bir sözcüğün cümledeki anlamını belirlemeyi, çoklu ortam ögelerinin işlevlerini, bir problemi 5N1K sorularıyla ele almayı ve bir yazıyı planlamayı öğreniyoruz.

Mutlaka bil

Virgül ret, kabul ve teşvik bildiren sözlerden sonra; iki nokta ise bir açıklama, örnekleme veya listeden önce kullanılır. s. 121
Kısa çizgi bir kelimenin kökünü, gövdesini ve ekini birbirinden ayırır; eğik çizgi ise yan yana yazılan şiir dizelerini ayırır. s. 121
Çok anlamlı bir sözcüğün hangi anlamda kullanıldığı, içinde geçtiği cümleye bakılarak belirlenir. s. 124

Dört noktalama işaretinin işlevi

Virgül, ret, kabul ve teşvik bildiren ifadelerden sonra kullanılır: “Evet”, “Hayır”, “Yok”, “Tamam”, “Peki”, “Haydi” gibi sözlerin ardından virgül gelir. s. 121
İki nokta, bir açıklama, örnekleme veya liste öncesinde kullanılır. s. 121
Kısa çizgi, kelimelerin köklerini, gövdelerini ve eklerini birbirinden ayırmak için kullanılır. s. 121
Eğik çizgi, şiir dizelerini yan yana yazarken onları birbirinden ayırmak için kullanılır. s. 121

Deyimler ve çok anlamlı sözcükler

Bir cümledeki deyim, cümlenin anlamı korunarak gerçek anlamlı sözlerle ya da anlamca denk başka bir deyimle de anlatılabilir. s. 116
Bir sözcük birden çok anlam taşıyabilir; hangi anlamda kullanıldığı içinde geçtiği cümleden anlaşılır. s. 124

Anlatımı güçlendiren ögeler

Çoklu ortam ögelerinin üç işlevi vardır: anlamı destekleme, eş anlam oluşturma ve tek başına anlam oluşturma. s. 117
Bir olay ya da problem; ne, nerede, ne zaman, niçin, nasıl ve kim sorularıyla bütün yönleriyle ele alınır. s. 119

Formüller ve kurallar

Virgül: “Ret, kabul ve teşvik bildiren ifadelerden sonra kullanılır.” s. 121
İki nokta: “Bir açıklama, örnekleme veya liste öncesinde kullanılır.” s. 121
Kısa çizgi: “Kelimelerin kökleri, gövdeleri ve eklerini birbirinden ayırmak için kullanılır.” Örnek olarak “bilim” kelimesinin kökü ile eki “bil-im” biçiminde gösterilir. s. 121
Eğik çizgi: “Şiir dizelerini yan yana yazarken ayırmak için kullanılır.” s. 121
“Doğrusunu Bilelim” kutusunun verdiği doğru yazım: birçok (metinde ayrı yazılmıştır). s. 115
Çoklu ortam ögelerinin işlevleri: anlamı destekleme, eş anlam oluşturma, tek başına anlam oluşturma. s. 117
Bir problemi ele alırken sorulan 5N1K soruları: problem nedir, nerede karşılaşılmaktadır, niçin ortaya çıkmaktadır, ne zaman ortaya çıkmaktadır, kişileri nasıl etkilemektedir, kimler çözebilir. s. 119
Bu sayfada adı geçen düşünceyi geliştirme yolları: sayısal verilerden yararlanma, benzetme, karşılaştırma. Bir metinde bu yolların katkısı açıklık, inandırıcılık, doğallık ya da tutarlılık olabilir. s. 118
Bir metni yazmadan önce konu seçilir, metni kimlerin okuyacağına karar verilir ve yazının hangi ortamda paylaşılacağı belirlenir. Yazı uygun bir giriş cümlesiyle ve selamlamayla başlar, bölümler arasındaki bağlantılar kurulur ve metin uygun bir ifadeyle sonlandırılır. s. 128

Kaynaklar: kitaptaki bağlantılar

VirgülRet, kabul ve teşvik bildiren bir sözden sonra kullanılan noktalama işareti.s. 121
İki noktaKendisinden sonra bir açıklamanın, örneklemenin ya da listenin geleceğini gösteren noktalama işareti.s. 121
Kısa çizgiBir kelimenin kökünü, gövdesini ve ekini birbirinden ayırarak göstermeye yarayan noktalama işareti.s. 121
Eğik çizgiYan yana yazılan şiir dizelerini birbirinden ayıran noktalama işareti.s. 121
Kök, gövde ve ekBir kelimenin kökü, gövdesi ve eki kısa çizgiyle ayrılarak gösterilir; “bilim” kelimesi bu yolla “bil-im” biçiminde yazılır.s. 121
DeyimAnlatımı renklendiren, kalıplaşmış söz öbeği. Yerine anlamca denk bir söz ya da başka bir deyim getirilebilir.s. 116
Çok anlamlı sözcükBirden çok anlamı olan, hangi anlamda kullanıldığı cümleden anlaşılan sözcük.s. 124
Çoklu ortam ögesinin işleviBir anlatımda kullanılan görsel ya da ses ögesinin üstlendiği görev; bu görevler anlamı destekleme, eş anlam oluşturma ve tek başına anlam oluşturma diye adlandırılır.s. 117
aklının ucundan bile geçmemekHiç düşünmemiş, aklına bile getirmemiş olmak.s. 116
akla hayale gelmemekDüşünülmesi bile akla gelmemiş olmak.s. 116
erErkek; ayrıca işini iyi bilen, yetenekli kişi.s. 124
postTüylü bir hayvan derisi; ayrıca makam.s. 124
sıratSırat köprüsü; ayrıca yol.s. 124
gönülSevginin, isteğin ve anmanın kaynağı sayılan duygu dünyası.s. 124
dilekİstek.s. 124

Tarih, kişi ve yerler

KişiSümeyye Boyacı2003'te Eskişehir'de doğan, iki kolu olmadan dünyaya gelen ve yüzmede Avrupa şampiyonu olan sporcu; okuma metni onun kendi anlatımıdır.s. 114
Kişiİdil BiretNoktalama örneği olarak verilen cümlede Türkiye'nin dünyaca ünlü piyanistlerinden biri olarak tanıtılır.s. 121
KişiSare AydınHaber metninde tanıtılan, tıp eğitimini birincilikle tamamlayıp psikiyatri alanında uzmanlığını sürdüren hekim.s. 119
KişiYunus EmreŞiirlerindeki söz varlığının araştırılması istenen şair; temanın ikinci metni onun için yazılmıştır.s. 121
Kişiİbrahim Minnetoğlu“Yunus Emrem” adlı şiirin şairi.s. 123

Bu özetler MEB ders kitaplarından eğitim amaçlı hazırlanmıştır. Asıl kaynak MEB'in resmî ders kitabıdır. Resmî ders kitapları (MEB)