← Türkçe 2. Kitap (2. dönem)

Söz Varlığının İşlevleri ve Metin Değerlendirme

Kitapta s. 130-155 · 50 soru

Bu bölümde olumsuzluk ve benzerlik işlevli söz varlıklarını tanımayı, okuduğumuz bir metni belirli ölçütlere göre değerlendirmeyi ve konuşmalarımızı planlayıp yazım ile noktalama kurallarına uygun yazmayı öğreniyoruz.

Mutlaka bil

  • Hayır, yok, asla, maalesef ve ne yazık ki gibi söz varlıkları cümleye olumsuzluk anlamı katar; bir öneri geri çevrilirken bu ifadeler kırıcı olmayacak biçimde seçilir. s. 143
  • Sanki, âdeta, "... gibi" ve "benzer şekilde" ifadeleri iki varlık veya durum arasında benzerlik ilgisi kurar. s. 145
  • Bir metin önemlilik, akıcılık ve objektiflik ölçütleriyle değerlendirilir; objektiflik metnin güvenilirliğini, önemlilik ise değerini etkiler. s. 137

Söz varlığının işlevleri

  • Hayır, yok, değil, asla, maalesef ve ne yazık ki gibi söz varlıkları cümleye olumsuzluk anlamı katar. s. 143
  • Sanki, âdeta, "... gibi", "-muş gibi" ve "benzer şekilde" ifadeleri iki varlık ya da durum arasında benzerlik kurar. s. 145

Metni değerlendirme

  • Bir metin önemlilik, akıcılık ve objektiflik ölçütlerine göre incelenebilir. s. 137
  • Anlatımın açık olması, kolay anlaşılır kelimeler seçilmesi, yazım ve noktalama kurallarına uyulması ve olayların kronolojik akışa göre aktarılması da değerlendirme ölçütleridir. s. 140
  • Bir metindeki olaylar önemli ve önemsiz olarak sınıflandırılabilir; savunulan görüş mantıklı temellendirmelerle desteklenir. s. 146

Konuşma, araştırma ve yazım

  • Konuşma hazırlıklı ya da hazırlıksız olabilir; doğaçlamada her cümlenin ilk harfi alfabedeki sırayı izleyebilir. s. 135
  • Bir araştırmada basılı kaynaklardan, dijital kaynaklardan ve uzman görüşünden yararlanılır. s. 136
  • Dinleyici, anlamadığı noktayı konuşmacının sözünü kesmeden uygun zamanda söz alarak sorar. s. 144

Formüller ve kurallar

  • Olumsuzluk işlevli söz varlıkları: hayır, yok, değil, asla, maalesef, ne yazık ki ve olumsuzluk eki almış yüklemler (gelmedim, yiyemem, olmaz). s. 143
  • Benzerlik işlevli söz varlıkları: sanki, âdeta, "... gibi", "-muş gibi", "benzer şekilde". s. 145
  • Metin değerlendirme ölçütleri ve soruları: Önemlilik — anlatılanlar toplumun büyük bir bölümünü ilgilendirecek kadar önemli mi, bu durum metnin değerini nasıl etkiliyor? Akıcılık — metinde yabancı ve anlaşılması güç ifadeler kullanılmış mı, bunlar metnin anlamını nasıl etkiliyor? Objektiflik — anlatılanlar tarafsız bir biçimde ele alınmış mı, bu durum metnin güvenilirliğini nasıl etkiliyor? s. 137
  • Okunan bir metin şu ölçütlerle de değerlendirilir: anlatımın açık ve anlaşılır olması, sözün gereksiz yere uzatılmaması, anlaşılması kolay kelimelerin seçilmesi, yazım kurallarına ve noktalama işaretlerine dikkat edilmesi, olayların kronolojik akışa göre aktarılması. s. 140
  • Bir görüş savunulurken mantıklı temellendirmeler yapılır; karşı taraftaki tutarsız ve geçersiz bilgiler gerekçe gösterilerek çürütülür, doğru bilgiler gerekçesiyle kabul edilir. s. 146
  • Konuşma iki türlüdür: hazırlıklı konuşma önceden hazırlanıp belirlenen bir zamanda sunulur, hazırlıksız konuşma ise o anda yapılır. s. 135
  • Doğaçlama bir konuşmada her cümlenin ilk harfi alfabedeki sırayı izleyebilir. s. 135
  • Bir araştırmada yararlanılan kaynaklar üç başlıkta toplanır: basılı kaynaklar, dijital kaynaklar ve uzman görüşü (görüşme). s. 136
  • Konuşmacı dinleyicilere uygun selam ve hitap ifadeleriyle başlar, dikkat çekmek için merak uyandırıcı sorular sorar, uygun zamanda söz verir ve soruları nezaketle cevaplar; dinleyici konuşmacıyı saygıyla dinler ve sorusunu uygun zamanda sorar. s. 144
  • Bir alıntı aktarılmadan önce iki nokta kullanılır. s. 155
  • Bir şiirin dizeleri alt alta değil de yan yana yazıldığında dizelerin arasına eğik çizgi konur. s. 155
  • Kişi adları cümlenin ya da dizenin neresinde geçerse geçsin büyük harfle başlar; özel adlara getirilen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır. s. 155
Kaynaklar: kitaptaki bağlantılar ve net olmayan yerler

Kitapta net olmayan yerler

  • [kitapta net değil - s. 136] Bu temadaki sayfa yönlendirmeleri iki sayfa ileriyi gösteriyor: s. 136'daki "S. 131" yönlendirmesi 129. sayfadaki etkinliğe, s. 137'deki "S. 146" yönlendirmesi 144. sayfadaki etkinliğe, s. 144'teki "S. 139" yönlendirmesi ise 137. sayfadaki kutuya karşılık geliyor; yönlendirmeyi izleyen okur yanlış sayfaya ulaşıyor. s. 136

Bu özetler MEB ders kitaplarından eğitim amaçlı hazırlanmıştır. Asıl kaynak MEB'in resmî ders kitabıdır. Resmî ders kitapları (MEB)