← Türkçe 1. Kitap (1. dönem)

Olay Metni, Çoklu Ortam Ögeleri ve Yapım Ekleri

Kitapta s. 154-171 · 50 soru

Bu konuda olay metninin bölümlerini ve ögelerini, bir konuşmayı zenginleştiren düşünceyi geliştirme yollarını, sert ünsüz benzeşmesi ile ünlü türemesini ve -cık, -lık, -cı, -ca yapım eklerinin işlevlerini öğreniyoruz.

Mutlaka bil

  • Olay metni serim, düğüm ve çözüm olmak üzere üç bölümden oluşur. s. 156
  • Sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir sözcüğe yumuşak ünsüzle (b, c, d, g) başlayan bir ek geldiğinde ekin başındaki ünsüz sertleşir; bu olaya sert ünsüz benzeşmesi denir. s. 161
  • -cık küçültme anlamı katar, bitki ve organ adları yapar; -lık soyutluk anlamı katar, rütbe-makam ve alet-araç adları yapar; -cı meslek ve alışkanlık adları yapar; -ca dil ve lehçe adları yapar, benzerlik ile -e görelik anlamı katar. s. 162

Olay metninin bölümleri ve ögeleri

  • Bir olay metni serim, düğüm ve çözüm bölümlerinden oluşur; serimde anlatılanlar sonraki bölümlerin daha iyi anlaşılmasını sağlar, düğümde ortaya çıkan olay çözümde açıklığa kavuşur. s. 156
  • Bir olay metni incelenirken şahıs ve varlık kadrosu, kahramanların özellikleri, yer, zaman ve anlatıcı belirlenir. s. 163

Anlatımı güçlendiren yollar ve metin türleri

  • Bir konuşma tanımlama, sayısal verilerden yararlanma, karşılaştırma, benzetme ve örnekleme yollarıyla zenginleştirilebilir; sunumda kullanılan çoklu ortam ögeleri de anlamı oluşturmaya ya da anlatılanı desteklemeye yarar. s. 158
  • Haber metni yazılırken anlam bütünlüğü gözetilir ve zıtlık işlevli söz varlıklarından yararlanılır. s. 160
  • Aynı haber karamsar, iyimser ya da gerçekçi bir bakış açısıyla sunulabilir; gerçekçi sunuşta anlatıma duygular katılmaz. s. 169

Ses olayları ve yapım ekleri

  • Sert ünsüzle biten bir sözcük yumuşak ünsüzle başlayan bir ek aldığında ekin başındaki ünsüz sertleşir. s. 161
  • Tek heceli kimi sözcüklere küçültme eki -cık geldiğinde orta hecede ünlü türemesi görülür. s. 162
  • -cık, -lık, -cı ve -ca ekleri geldikleri sözcüğe farklı anlamlar katar ve yeni adlar yapar. s. 162

Formüller ve kurallar

  • Olay metninin bölümleri serim, düğüm ve çözümdür. Serim bölümünde anlatılanlar ilerleyen bölümlerin daha iyi anlaşılmasını sağlar; düğüm bölümünde anlatılan olay çözüm bölümünde netliğe kavuşur, çözülür. Metnin farklı bölümlerindeki olaylar birbirini açıklar veya tamamlar. s. 156
  • Bir olay metni incelenirken belirlenen ögeler: konu, şahıs ve/veya varlık kadrosu, kahramanların özellikleri, yer, zaman ve anlatıcı. s. 163
  • Düşünceyi geliştirme yolları: tanımlama, sayısal verilerden yararlanma, karşılaştırma, benzetme ve örnekleme. s. 158
  • Bir sunumda çoklu ortam ögeleri tek başına ya da birkaçı bir arada kullanılabilir; seçilen ögeler sunulan konuyla ve birbiriyle uyumlu olmalı, konuşmanın bütünlüğünü bozmamalıdır. s. 158
  • Bir haberi sunarken üç bakış açısından biri seçilebilir: karamsar bakış açısı, iyimser bakış açısı ve anlatıma duyguların katılmadığı gerçekçi bakış açısı. s. 169
  • Sert ünsüz benzeşmesi: sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir kelime yumuşak ünsüzle (b, c, d, g) başlayan bir ek aldığında, ekin başındaki yumuşak ünsüz sert ünsüzün etkisiyle sertleşir. s. 161
  • Ekin başındaki sesin değişip değişmediği, sözcüğün son sesine bakılarak anlaşılır: son ses sert ünsüzse ekin başındaki yumuşak ünsüz sertleşir, son ses ünlü ya da yumuşak ünsüzse ek olduğu gibi kalır. s. 161
  • Ünlü türemesi: tek heceli kimi sözcüklere küçültme eki (-cik) geldiğinde orta hecede bir ünlü türer. s. 162
  • -cık (-cik, -cuk, -cük) eki: küçültme anlamı katar, bitki isimleri yapar, organ isimleri yapar. s. 162
  • -lık (-lik, -luk, -lük) eki: soyutluk anlamı katar, rütbe ve makam isimleri yapar, alet, araç gereç isimleri yapar. s. 162
  • -cı (-ci, -çı, -çi) eki: meslek isimleri yapar, alışkanlık isimleri yapar. s. 162
  • -ca (-ce, -ça, -çe) eki: dil ve lehçe isimleri yapar, benzerlik ve -e görelik anlamı katar. s. 162
  • Bir e-posta yazılmadan önce konu, hedef kitle ve yazma ortamı belirlenir; iletide hedef kitleye uygun selam ve hitap ifadeleri kullanılır, yazım kurallarına ve noktalama işaretlerine uyulur. s. 167
  • Bir olay metni incelendikten sonra okunan eser hakkında eleştiri ve özet yazılabilir: eleştiri, esere yöneltilen gerekçeli bir değerlendirmedir; özet ise olayların kısaltılmış anlatımıdır. s. 163
Kaynaklar: kitaptaki bağlantılar ve net olmayan yerler

Kitapta net olmayan yerler

  • Okuma metinlerinin sonundaki 'Doğrusunu Bilelim' bölümleri, metinde günümüz yazım ve noktalama kurallarına uymayan ifadeler bulunduğunu söyler; bu ifadelerin hangileri olduğunu ve doğru yazımlarını ise yazmaz. Aynı bölüm s. 165'te de böyledir. s. 155
  • Sayfada çoklu ortam ögelerinin üç kullanım amacı adlandırılır (Anlam Oluşturma, Anlamı Destekleme, Eş Anlam Oluşturma); hangi açıklamanın hangi ada karşılık geldiği sayfanın yerleşiminden açıkça anlaşılmaz. s. 158
  • Sayfa, 'Misafir kısmetiyle gelir.' atasözünün ne anlattığını ve kültürümüzün hangi özelliğine dikkat çektiğini sorar; bu sorunun karşılığı sayfada yazılı değildir, cevap öğrenciye bırakılmıştır. s. 166

Bu özetler MEB ders kitaplarından eğitim amaçlı hazırlanmıştır. Asıl kaynak MEB'in resmî ders kitabıdır. Resmî ders kitapları (MEB)