← Fen Bilimleri 2. Kitap (2. dönem)

Maddenin Hâl Değişim Noktaları

Kitapta s. 26-36 · 50 soru

Bu konuda saf maddelerin erime, donma ve kaynama noktalarını deneyle ölçmeyi ve bu noktaların maddeleri birbirinden ayırmaya nasıl yaradığını öğreniyoruz.

Mutlaka bil

  • Saf bir maddenin sıcaklığı erime, donma ve kaynama sürerken değişmez. s. 35
  • Aynı saf maddenin erime noktası ile donma noktası birbirine eşittir. s. 31
  • Erime noktası, donma noktası ve kaynama noktası saf maddeler için ayırt edici özelliktir. s. 35

Saf madde ve saf olmayan madde

  • Saf madde tek cins tanecikten, saf olmayan madde farklı cins taneciklerden oluşur. s. 28
  • Altın, şeker ve tuz saf maddedir; tuzlu su, salata ve limonata saf değildir. s. 35

Hâl değişim noktaları

  • Erime, donma ve kaynama sürerken saf maddenin sıcaklığı değişmeden kalır. s. 35
  • Hâl değişiminin başladığı sıcaklık, o maddenin hâl değişim noktası sayılır. s. 35
  • Aynı saf maddenin erime noktası ile donma noktası aynı değerdedir. s. 31

Deneyde ne ölçülür?

  • Her ölçümde zaman ve sıcaklık birlikte yazılır; sıcaklık termometreyle okunur. s. 29
  • Stearik asit önce ısıtılarak, sonra soğutularak iki aşamada ölçülür. s. 31
  • Suyun kaynama sıcaklığı için termometre doğrudan suyun içine konur. s. 33

Formüller ve kurallar

  • Ölçülen iki büyüklük ve birimleri: zaman dakika olarak, sıcaklık ise °C olarak kaydedilir (gözlem tablosunun satırları Zaman (dakika) ve Sıcaklık (°C) biçimindedir). Sıcaklık termometre ile okunur, süre süreölçer ile tutulur. s. 29
  • Ölçüm kuralı: termometre, içinde madde bulunan kabın tabanına temas ettirilmez. Sıcaklık ısıtma boyunca belirli zaman aralıklarıyla ölçülür ve madde eridikten sonra bir süre daha ölçüme devam edilir. s. 29
  • Saf madde ile saf olmayan maddeyi ayıran kural: aynı cins taneciklerden oluşan madde saf maddedir, farklı cins taneciklerden oluşan madde saf olmayan maddedir. s. 28
  • Kitabın örnekleri: saf maddeler su, oksijen, karbon dioksit, altın, bakır, demir, şeker, tuz; saf olmayan maddeler şekerli su, tuzlu su, salata, toprak, limonata. s. 35
  • Saf maddenin sıcaklığı erime süresince sabit kalır; erimenin başladığı sıcaklık değeri erime sıcaklığı (erime noktası) olarak adlandırılır. s. 35
  • Saf maddenin sıcaklığı donma süresince sabit kalır; donmanın başladığı sıcaklık değeri donma sıcaklığı (donma noktası) olarak adlandırılır. s. 35
  • Saf maddenin sıcaklığı kaynama süresince sabit kalır; kaynamanın başladığı sıcaklık değeri kaynama sıcaklığı (kaynama noktası) olarak adlandırılır. s. 35
  • Erime noktası, donma noktası ve kaynama noktası saf maddeler için ayırt edici özelliktir. s. 35
  • Aynı saf maddenin erime noktası ile donma noktası birbirine eşittir. s. 31
  • Farklı saf maddeler farklı sıcaklıklarda erir (PEKİŞTİRME İSTASYONU-5'te tamamlanacak cümlelerden biri). s. 32
  • Erimeye başlama sıcaklıkları (°C): cıva -39, demir 1538, kurşun 327. Aynı tabloda buz ile stearik asitin değerleri boş bırakılmıştır; onları öğrencinin kendi ölçümüyle yazması istenir. s. 30
  • Erimeye ve donmaya başlama sıcaklıkları (°C), her madde için iki değer de aynı: bakır 1085 ve 1085, kalay 232 ve 232, alüminyum 660 ve 660, naftalin 79 ve 79. s. 32
  • Erime ve donma noktaları (°C): buz 0 ve 0, stearik asit 70 ve 70. s. 32
  • Kaynama noktaları (°C): su 100, etil alkol 78, azot -196, aseton 56, cıva 357, altın 2836. Listedeki azotun değeri sıfırın altındadır. s. 34
  • Erime noktası ölçümünün düzeni: stearik asit küçük beherglasa konur, bu kap içinde su bulunan büyük beherglasın içine yerleştirilir ve büyük kap ispirto ocağıyla ısıtılır; termometre stearik asitin sıcaklığını ölçer. s. 30
  • Donma noktası ölçümünün düzeni: büyük beherglasa soğuk su konur, içinde sıvı stearik asit bulunan kap bunun içine yerleştirilir ve madde tamamen donuncaya kadar ölçüm sürdürülür. s. 31
  • Kaynama noktası ölçümünün düzeni: termometre doğrudan suyun içine yerleştirilir, belirli aralıklarla ölçüm yapılır ve su kaynadıktan bir süre sonra deney sonlandırılır. s. 33
  • Bu konuda kitap hiçbir eşitlik ya da formül yazmaz: erime, donma ve kaynama noktaları hesaplanan değil, termometreyle ölçülen sıcaklık değerleridir. Kitabın verdiği tek nicel kural, aynı saf madde için erime ve donma noktalarının eşitliğidir. s. 35
Kaynaklar: kitaptaki bağlantılar ve net olmayan yerler

Kitapta net olmayan yerler

  • [kitapta net değil - s. 26] Bölüm açılış sayfasında yalnızca tek bir kazanım vardır: erime, donma ve kaynama noktası ile ilgili deneyler yapmak. s. 26
  • [kitapta net değil - s. 27] ETKİNLİK İSTASYONU-7'nin beş sorusunun (taneciklerin arasındaki mesafenin ne zaman arttığı, hâl değiştirme sebebi vb.) cevapları kitapta hiç verilmemiştir. s. 27
  • [kitapta net değil - s. 28] PEKİŞTİRME İSTASYONU-4'te saf ya da saf olmayan madde olarak işaretlenecek üç model için cevap anahtarı kitapta verilmemiştir. s. 28
  • [kitapta net değil - s. 29] Gözlem tablosunun bütün gözleri boştur; buzun erime sıcaklığı bu sayfada bir değer olarak yazılmaz, yalnızca sorulur. Sıcaklığın sabit kalmasının nedeni de soru olarak bırakılmış, cevabı basılmamıştır. s. 29
  • [kitapta net değil - s. 30] Saf maddelerin erime sıcaklıkları tablosunda buz ve stearik asitin kutuları boş bırakılmıştır; bu iki değer ancak s. 32'deki tablodan öğrenilebiliyor. s. 30
  • [kitapta net değil - s. 31] Açıkla bölümündeki altı sorunun (sıcaklığın hangi aralıkta sabit kaldığı, bunun nedeni, erime ve donma sıcaklıklarının karşılaştırılması) cevapları kitapta verilmemiştir; yalnızca erime ile donma noktalarının eşit olduğu sonucu yazılıdır. s. 31
  • [kitapta net değil - s. 32] PEKİŞTİRME İSTASYONU-5'in cevapları basılmamıştır: 25 °C'ta buz ile stearik asitin hâli ve 80 °C'tan soğutulduğunda hangi maddenin daha önce donacağı sorulur, cevap anahtarı yoktur. s. 32
  • [kitapta net değil - s. 32] Kitap bu sayfada "sanal deney" terimini yalnızca kullanır, tanımını vermez; terimin açıklaması konu aralığının dışındaki sözlük sayfasındadır. s. 32
  • [kitapta net değil - s. 33] Etkinlikte etil alkol ısıtılmaz, yalnızca sanal deneyden izlenir; suyun ve etil alkolün kaynama sıcaklıkları bu sayfada sorulur ama bir değer olarak yazılmaz. s. 33
  • [kitapta net değil - s. 34] PEKİŞTİRME İSTASYONU-6'daki iki sorunun da (kaynama noktaları tablosundan yapılacak çıkarımlar ve K ile L sıvıları için verilen sekiz ifadenin doğru-yanlış kararları) cevapları kitapta verilmemiştir. s. 34
  • [kitapta net değil - s. 35] Kitap saf maddelerin hâl değişimi süresince sıcaklığının sabit kaldığını yazar; saf olmayan bir maddenin hâl değişimi sırasında sıcaklığının ne yaptığını hiç söylemez. s. 35
  • [kitapta net değil - s. 36] PEKİŞTİRME İSTASYONU-7 bir doğru-yanlış akış şemasıdır; hatasız gidildiğinde ulaşılacak çıkış numarası kitapta yazmıyor. s. 36
  • [kitapta net değil - s. 29, 31, 33] Üç deneyin de gözlem tabloları boştur; kitap bu deneyler için hiçbir zaman-sıcaklık değeri vermez. s. 33

Bu özetler MEB ders kitaplarından eğitim amaçlı hazırlanmıştır. Asıl kaynak MEB'in resmî ders kitabıdır. Resmî ders kitapları (MEB)