Genleşme ve Büzülme

Kitapta s. 15-25 · 50 soru

Bu konuda ısı alan ve ısı veren maddelerin hacimlerinin nasıl değiştiğini, genleşme ile büzülmenin günlük hayattaki yerini ve bu özelliğin maddeleri ayırt etmede nasıl kullanıldığını öğreniyoruz.

Mutlaka bil

Isı etkisiyle maddenin hacminin artması genleşme, azalması büzülmedir; ısı alan madde genleşir, ısı veren madde büzülür. s. 23
Madde hâl değiştirmese de ısı alışverişinde tanecikler arasındaki mesafe ve buna bağlı olarak hacim değişir. s. 18
Aynı koşullarda farklı saf maddelerin genleşme miktarı farklı olduğu için genleşme ve büzülme ayırt edici özelliktir. s. 24

Isı, tanecikler ve hacim

Isı alışverişinde madde hâl değiştirmese bile tanecikler arasındaki mesafe değişir. s. 18
Tanecikler arasındaki mesafe değişince maddenin hacminde de değişiklik olur. s. 18
Hacim, maddenin boşlukta kapladığı yerdir ve ortak özelliklerden biridir. s. 18

Genleşme ve büzülme nedir?

Isı etkisiyle hacmin artması genleşme, hacmin azalması büzülmedir. s. 23
Genellikle ısı alan madde genleşir, ısı veren madde büzülür. s. 23
Aynı koşullarda ısıtılan farklı saf maddelerin genleşme miktarları aynı olmaz. s. 24

Günlük hayatta genleşme ve büzülme

Elektrik telleri yazın uzar, kışın kısalır; ray bağlantılarında genleşme payı bırakılır. s. 19
Termostatlar ütü, fırın, buzdolabı ve motorlu taşıtlarda bu özellikle çalışır. s. 23

Formüller ve kurallar

Tanım: bir maddenin ısı etkisiyle hacminin artması genleşme, hacminin azalması büzülmedir. s. 23
Koşul: genellikle ısı alan maddelerde genleşme, ısı veren maddelerde büzülme görülür. Kitap bu cümleyi "genellikle" ile yazar, istisnasız bir kural olarak vermez. s. 23
Hâl değişimi şartı yoktur: ısı alışverişi gerçekleşen maddelerde madde hâl değiştirmese bile tanecikler arasındaki mesafe az da olsa değişir ve buna bağlı olarak hacimde değişiklik olur. s. 18
Hacim tanımı: maddenin boşlukta kapladığı yer. Kitap hacmi maddenin ortak özelliklerinden biri olarak sayar. s. 18
Isı alışverişi sonucu tanecikler arasındaki mesafeler değişebilir ve bunun sonucunda maddede hâl değişimi de görülebilir; yani hâl değişimi bir olasılıktır, zorunluluk değildir. s. 16
Ayırt edici özellik kuralı: eşit uzunluk ve kalınlıkta farklı saf katı çubuklar özdeş ısıtıcılarla eşit süre ısıtılırsa genleşme miktarları farklı olur; bu yüzden genleşme ve büzülme maddelerin ayırt edici özelliklerindendir. s. 24
Farklı maddeler farklı genleşir: yüksek sıcaklığa maruz kalan metal çerçeveler camdan daha fazla genleştiği için gözlük camları çerçeveden düşebilir. s. 20
Termometre kuralı: sıcaklık artınca içindeki sıvı genleşir, hacmi artar ve seviyesi yükselir; sıcaklık azalınca sıvı büzülür, hacmi küçülür ve seviyesi azalır. s. 19
Gazlar için: kış aylarında soğuk havanın etkisiyle araç lastiğindeki havanın hacmi azalır, yaz aylarında sıcak havanın etkisiyle artar. Aynı durum sıcak ve soğuk havaya maruz kalan toplar için de geçerlidir. s. 20
Ölçme ölçütü: metal çiftinde hangi metalde daha fazla uzama olduğu, ölçüt olarak metallerin başlangıçtaki uzunlukları alınarak belirlenir. s. 24
Önlemler: tren raylarının bağlantı noktalarında genleşme payı, bina ve köprü gibi yapıların metal iskeletlerinde esneme payı bırakılır; metal yapılarda özel bağlantı elemanları kullanılarak yaz ve kış sıcaklık farkından kaynaklanan boyut değişikliklerinin yapıya zarar vermesi önlenir. s. 23
Birimler: bu sayfalarda kitabın yazdığı tek ölçü birimi, termometrenin gösterdiği sıcaklık değeri için °C (santigrat derece) ve Eyfel Kulesi'nin uzaması için santimetredir. Hacim, uzunluk ya da genleşme miktarı için başka bir birim ve birim sembolü basılmaz. s. 17
Formül yoktur: kitap bu sayfalarda genleşme ya da büzülme miktarı için hiçbir eşitlik, oran ya da genleşme katsayısı vermez; olayı yalnızca sözle ve gözlemle anlatır. Verilen tek sayısal değer, Eyfel Kulesi'nin yazın 15 santimetre kadar uzayabildiğidir. s. 23

Kaynaklar: kitaptaki bağlantılar ve net olmayan yerler

Kitapta net olmayan yerler

[kitapta net değil - s. 16] ETKİNLİK İSTASYONU-1'in dört sorusunun (ısı veren madde her zaman hâl değiştirir mi, hâl değişmezse tanecikler arasındaki mesafe değişir mi gibi) cevapları kitapta boş bırakılmıştır; değerlendirme yalnızca öğretmen geri bildirimine bırakılmıştır. s. 16
[kitapta net değil - s. 17] ETKİNLİK İSTASYONU-2'nin ölçüm tablosu boştur: termometrenin başlangıçta, soğuk suda ve sıcak suda gösterdiği °C değerleri kitapta verilmemiştir. Tahmin ve açıklama satırları da boştur. s. 17
[kitapta net değil - s. 18] ETKİNLİK İSTASYONU-3'ün (madenî para, çiviler, ahşap levha) değerlendirme sorularının cevapları kitapta yoktur; ısıtılan paranın çivilerin arasından geçip geçmediği hiçbir yerde yazılı değildir, sonuç yalnızca deneyde gözlenir. s. 18
[kitapta net değil - s. 20] PEKİŞTİRME İSTASYONU-1'in tablosundaki altı olay için doğru işaretlemenin ne olduğu ve hangilerinin hatalı sayılacağı kitapta verilmemiştir. s. 20
[kitapta net değil - s. 21] ETKİNLİK İSTASYONU-4'te (iki özdeş cam şişe, iki balon, sıcak ve soğuk su) balonlarda gözlenen değişim kitapta yazılmamıştır; değerlendirme soruları boştur ve sonuç yalnızca deneyde görülür. s. 21
[kitapta net değil - s. 22] ETKİNLİK İSTASYONU-5'te kürenin ısıtılmadan önce, ısıtıldıktan ve soğutulduktan sonraki durumu için çizim alanları boş bırakılmıştır; değerlendirme sorularının cevapları da kitapta yoktur. s. 22
[kitapta net değil - s. 23] PEKİŞTİRME İSTASYONU-2'nin "G" ve "B" alanları boştur; "Kaynamaya başlayan süt" dışında hiçbir örnek yazılmamıştır. s. 23
[kitapta net değil - s. 23] Eyfel Kulesi'nin 15 santimetre kadar uzamasının hangi sıcaklık farkında ölçüldüğü ya da hesaplandığı belirtilmez; kitap bir karşılaştırma sıcaklığı vermez. s. 23
[kitapta net değil - s. 24] ETKİNLİK İSTASYONU-6'da metal çiftinin hangi metallerden yapıldığı kitapta yazılmaz (öğretmene sorulması istenir); hangi metalde daha fazla uzama olduğu ve ölçülen uzunluk değerleri de verilmemiştir. s. 24
[kitapta net değil - s. 25] PEKİŞTİRME İSTASYONU-3'teki on iki ifadenin doğru-yanlış anahtarı kitapta verilmemiştir; panonun altındaki alanlar boştur. s. 25

Bu özetler MEB ders kitaplarından eğitim amaçlı hazırlanmıştır. Asıl kaynak MEB'in resmî ders kitabıdır. Resmî ders kitapları (MEB)