Sonuç veya Yorumları Tartışma

Kitapta s. 201-215 · 50 soru

Bu konuda bir anket sorusunun yanlı olup olmadığını nasıl anlayacağımızı, yanıltıcı haberlere ve kişisel verilerimize karşı nasıl dikkatli olacağımızı ve başkalarının hazırladığı tablo ile grafiklere eleştirel bakmayı öğreniyoruz.

Mutlaka bil

Katılımcıyı yönlendiren bir yargı taşıyan soru yanlıdır; yanlılık, o yargı sorudan çıkarılarak giderilir. s. 204
Bir sütun grafiğinin ekseni uygun ölçeklendirilmezse değerler arasındaki fark olduğundan büyük ya da küçük görünür. s. 212
Adımız, yaşımız, telefon numaramız ve fotoğraflarımız kişisel veridir; güvende olmadığını düşündüğümüzde Kişisel Verileri Koruma Kurumuna başvurabiliriz. s. 202

Araştırma sorusu yanlı olmamalı

Katılımcıyı belli bir cevaba yönlendiren bir soru, uygun araştırma sorusu sayılmaz. s. 204
Soruya yerleştirilmiş yargı sözcükleri çıkarılınca sorunun yanlılığı giderilir. s. 205
Anketin seçenekleri grubun tüm tercihlerini kapsamıyorsa ankette yanlılık oluşur. s. 209

Yanıltıcı haber ve kişisel veri

Yanıltıcı haber, doğru olmayan bir bilginin gerçekmiş gibi sunulmasıdır. s. 206
Yanıltıcı haberle, farklı ve güvenilir kaynaklara başvurarak mücadele edilir. s. 206
Adımız, yaşımız ve fotoğraflarımız kişisel verimizdir; korunması gerekir. s. 202

Tablo ve grafikleri eleştirel okumak

Ekseni uygun ölçeklendirilmemiş bir sütun grafiği hatalı yorumlara yol açabilir. s. 212
Tek bir grubun tablosuna bakarak topluluğun tamamı hakkında yorum yapılamaz. s. 201

Formüller ve kurallar

Bir topluluğun yalnızca bir bölümünden toplanan veriyle hazırlanmış sıklık tablosu, topluluğun tamamı hakkında güvenilir yorum yapmaya yetmez. İki ayrı tablonun aynı seçeneklerindeki sayılar toplanarak adı konulmuş tek bir tablo kurulur. Kitap bu yolu sözle anlatır. s. 201
Kişisel veri: kişinin kendisiyle ilgili paylaştığı bilgiler. Kitabın saydığı örnekler ad, yaş, telefon numarası, fotoğraflar, okula ait bilgiler ve hangi oyunların sevildiğidir. Bu veriler ele geçirildiğinde kişiye özel reklam ve oyun önerisi yapılabilir, kötü amaçlarla da kullanılabilir; bu yüzden korunmaları gerekir. s. 202
Kişisel verilerin korunmasını sağlamak ve farkındalık oluşturmak için hizmet veren kurum Kişisel Verileri Koruma Kurumudur (KVKK). Verilerinin güvende olmadığını düşünen kişi genel ağdan bu kuruma başvurup yardım alabilir. s. 202
Kişisel Verileri Koruma Kurumuna 2024 yılında yapılan ihbar ve şikâyet başvurularının toplamı 8275'tir; en kalabalık konu 4495 başvuruyla kişisel verilerin hukuka aykırı işlenmesidir. s. 202
Erişilebilirlik: engelli veya engelsiz bireylerin bir ortam ya da hizmete kolayca ve bağımsız biçimde ulaşabilmesi ve bunları kullanabilmesi. Fiziksel erişilebilirlik ise bina, açık alan ve toplu taşıma aracı gibi ortamlara engelsiz ulaşabilmeyi kapsar. s. 203
T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, engelleri kaldıran düzenlemelerin yapıldığı yerlere Erişilebilirlik Belgesi verir. s. 203
Bir araştırmada katılımcıların cevaplarını etkileyecek ve onları yönlendirecek biçimde kurulmuş sorular uygun araştırma ya da anket sorusu sayılmaz. Kitap bu ölçütü sözle verir. s. 204
Yanlı anket sorusunun belirtisi, sorunun içine katılımcıya önceden sunulan bir yargının yerleştirilmiş olmasıdır. Yanlılık, bu yargı sorudan çıkarılıp soru yansız biçimde yeniden yazılarak giderilir. s. 205
Yanıltıcı haber: tümüyle ya da bir bölümüyle doğru olmayan bir haberin gerçek gibi sunulması. Reklam, eğlence, bir gerçeği gizlemek, kişi veya kuruma zarar vermek amacıyla üretilir. Gazete, dergi, televizyon ve özellikle genel ağ teknolojisinin gelişmesiyle yaygınlaşmıştır. s. 206
Kitabın anket formunda yanıltıcı haberle mücadele yolu olarak sayılanlar: farklı kaynaklardan bilgi almak, güvenilir kaynaklara başvurmak ve sosyal medyada dikkatli olmak. s. 206
Aynı veri grubu hem sıklık tablosunda kişi sayısı hem daire grafiğinde yüzde olarak gösterilebilir. Kitap 24, 18, 3 ve 5 kişilik dört cevap için %48, %36, %6 ve %10 değerlerini yazar (toplam 50 kişi). s. 208
Bir anket formunun seçenekleri, anketin uygulandığı grubun tüm tercihlerini kapsamıyorsa bazı katılımcılar kendi cevabını işaretleyemez. Kitap bu durumu bir anket formu örneğiyle tartışmaya açar. s. 209
Aynı veri grubu farklı ölçeklerle çizildiğinde birbirinden farklı görünen iki sütun grafiği elde edilir. s. 211
Sütun grafiğinde verilerin bulunduğu eksen uygun biçimde ölçeklendirilmezse bu grafikler hatalı yorumlara yol açabilir. s. 212
Nokta grafiğinde her bir nokta tek bir veriyi gösterir; örneğin her nokta bir otobüs seferini karşılayabilir. Bir değerin üzerindeki nokta sayısı, o değerin veri grubunda kaç kez geçtiğini verir. s. 213
Kök-yaprak gösteriminde veriler Kök ve Yaprak olmak üzere iki sütunda yazılır, aynı köke ait yapraklar küçükten büyüğe yan yana sıralanır. s. 214

Kaynaklar: kitaptaki bağlantılar ve net olmayan yerler

Kitapta net olmayan yerler

[kitapta net değil - s. 201] Etkinlik 1'in a, b, c ve ç şıklarının cevapları öğrenciye bırakılmıştır; iki tablonun birleştirilmesiyle çıkan tabloyu ve bu okulda en çok ile en az sevilen spor dalının hangisi olduğunu kitap yazmaz. s. 201
[kitapta net değil - s. 202] Etkinlik 2'nin a ve b şıklarının cevapları kitapta verilmez; en çok ihlalin yapıldığı alanla ilgili yorum ve korunma önlemleri öğrenciden istenir. s. 202
[kitapta net değil - s. 203] Erişilebilirlik Belgesi tablosunda Bina sütunundaki sayıların toplamı 1300 eder, ama sütunun altına 1299 yazılıdır. Aynı biçimde 2021 satırında 333 + 9 + 418 = 760 çıkarken satır toplamı 759 yazılıdır. Tablodaki öteki toplamlar ve 3112 olan genel toplam tutmaktadır. s. 203
[kitapta net değil - s. 203] Etkinlik 3'ün a, b ve c şıklarının cevapları kitapta yazılı değildir; belge sayısının yıllara göre nasıl değiştiği ve en fazla belgenin hangi alanda verildiği öğrenciden istenir. s. 203
[kitapta net değil - s. 204] Etkinlik 4'ün tablosunda yalnızca örnek satırın iki işareti basılıdır; kalan sekiz araştırma sorusunun yanlı olup olmadığı boş bırakılmıştır. Hangi sorunun hangi sütuna işaretleneceği kitapta gösterilmez. s. 204
[kitapta net değil - s. 205] Etkinlik 5'in sekiz anket sorusunun hiçbirinde işaret yoktur; a ve b şıklarının cevapları ile Örnek 1'deki iki sorunun yanlılıktan arındırılmış hâli boş bırakılmıştır. s. 205
[kitapta net değil - s. 206] Yanıltıcı Haberler Anket Formu'nun bütün Katılmıyorum, Kararsızım ve Katılıyorum hücreleri boştur; kitap hiçbir satır için bir sayı ya da işaret vermez. s. 206
[kitapta net değil - s. 207] Sayfadaki altı sorunun (sıklık tablosu, en çok katılınan madde, en çok katılınmayan madde, kararsız kalınan madde ve iki yorum sorusu) cevapları kitapta yoktur; hepsi sınıfın doldurduğu formlara bağlıdır. s. 207
[kitapta net değil - s. 209] Etkinlik 8'in dört şıkkının cevabı kitapta yazılı değildir; formun sınıfa uygun olup olmadığı, ankette yanlılık bulunup bulunmadığı ve forma hangi seçeneklerin ekleneceği tümüyle öğrenciye bırakılmıştır. s. 209
[kitapta net değil - s. 211] Kitap, iki grafikten hangisinin veriyi daha uygun gösterdiğini ve hangisinin hatalı yoruma yol açabileceğini sorar, ama cevabını yazmaz. s. 211
[kitapta net değil - s. 212] Kitap, aynı verilerle çizilmiş iki grafikten hangisinin yanlış yoruma yol açtığını yazmaz; bunu öğrenciye sorar. s. 212
[kitapta net değil - s. 213] Tepe değer, ortanca ve açıklık sözcükleri bu sayfada öğrenci yorumlarının içinde kullanılır, ancak bu sayfalarda hiçbirinin tanımı ya da nasıl bulunduğu yazmaz. s. 213
[kitapta net değil - s. 214] Üç öğrenci yorumunun altındaki değerlendirme satırları boştur; kitap bu yorumlardan hangisinin hatalı, hangisinin doğru olduğunu yazmaz. s. 214
[kitapta net değil - s. 215] Performans Görevi yalnızca yönergelerden oluşur; TÜİK Çocuk Portalı'ndan hangi verinin alınacağı, hangi görselleştirmenin kullanılacağı ve hangi sonuca ulaşılacağı öğrenciye bırakılmıştır. s. 215

Bu özetler MEB ders kitaplarından eğitim amaçlı hazırlanmıştır. Asıl kaynak MEB'in resmî ders kitabıdır. Resmî ders kitapları (MEB)