İnsan ve Çevre Etkileşimi

Kitapta s. 114-122 · 50 soru

Bu konuda ısınma amaçlı kullanılan yakıtların insana ve çevreye etkilerini, karbon monoksit zehirlenmesine karşı alınacak önlemleri ve çevre sorunlarının sağlığımıza etkisini öğreniyoruz.

Mutlaka bil

Karbon monoksitin rengi ve kokusu yoktur; bu yüzden zehirlenmesi fark edilmeden hayati tehlike oluşturur. s. 116
Soba, kombi ve şofben zehirlenmelerine karşı belgeli cihaz, standartlara uygun yakıt, temiz baca ve havalandırma gerekir. s. 117
Hava kirliliği astım ve bronşite, su kirliliği kolera, tifo ve dizanteriye yol açabilir. s. 121

Yakıtlar ve ısınma

Yakıtlar yakıldığında çevresine enerji verir; katı, sıvı ve gaz olmak üzere üçe ayrılır. s. 115
Kömür ve odun katı, benzin ve mazot sıvı, doğal gaz ve LPG gaz yakıttır. s. 115
Soba, kombi, kat kaloriferi ve şofbenden sızan gazlar zehirlenmeye yol açabilir. s. 116

Karbon monoksit ve önlemler

Karbon monoksitin rengi ve kokusu olmadığı için zehirlenme kolay fark edilmez. s. 116
Baş ağrısı, bulantı ve hâlsizlik görülürse ortam havalandırılıp tıbbi yardım istenir. s. 116
Belgeli cihaz, uygun yakıt, temiz ve yüksek baca, sık havalandırma riski azaltır. s. 117

Çevre sorunları ve sağlık

İnsan faaliyetleriyle hava, su, toprak, gürültü ve ışık kirliliği ortaya çıkar. s. 119
Kirlilik astım, kolera, böbrek yetmezliği gibi hastalıklara yol açabilir. s. 121

Formüller ve kurallar

Yakıt: yakıldığında çevresine enerji veren madde. Yakıtlar doğada katı, sıvı ve gaz hâlde bulunabilir ve genel olarak katı, sıvı, gaz yakıtlar olarak üçe ayrılır. s. 115
Kitabın saydığı yakıtlar: katı yakıtlar kömür ve odun; sıvı yakıtlar benzin, mazot, gaz yağı ve fuel-oil; gaz yakıtlar doğal gaz ve LPG (sıvılaştırılmış petrol gazı). s. 115
Isınma ve sıcak su temini için kullanılan soba, kombi, kat kaloriferi ve şofben gibi araçlardan sızan gazlar zehirlenmelere yol açar. s. 116
Zehirlenmelere yol açan gazlardan biri karbon monoksittir: renksiz ve kokusuzdur, bu nedenle zehirlenmenin fark edilmesi zordur. s. 116
Karbon monoksit zehirlenmeleri; bacası iyi çekmeyen sobaların, şofbenlerin ve bacasız gaz sobalarının bulunduğu kapalı ortamlarda sıklıkla görülür. s. 116
Özellikle uyku sırasında zehirlenme belirtileri algılanamadığı için zehirlenme vakaları hayati tehlike oluşturur. s. 116
Zehirlenme belirtileri: baş ağrısı, baş dönmesi, yorgunluk, hâlsizlik, sersemlik, terleme, bulantı ve kusma. Belirtiler arttıkça görme bozukluğu, kalp çarpıntısı, kalpte sıkışma hissi, nefes almada güçlükler ve bayılma hissi görülür. s. 116
Zehirlenme durumunda yapılacak: ortam havalandırılarak tıbbi yardım istenmelidir. s. 116
Karbon monoksit zehirlenmelerine karşı alınabilecek önlemler (kitabın on maddesi): 1) TSE belgeli ve ısı verimi yüksek ısıtma cihazları tercih edilmeli. 2) Kullanılan yakıt standartlara uygun olmalı. 3) Soba aşırı doldurulmamalı ve yakıtın üstten yanması sağlanmalı. 4) Özellikle uyumadan önce sobaya kömür ilavesi yapılmamalı. 5) Sobanın bulunduğu ortam sık sık havalandırılmalı. 6) Bacalar standartlara uygun ve yalıtımlı olmalı, düzenli olarak temizlenmeli. 7) Soba lodoslu havalarda uyumadan önce söndürülmeli. 8) Dumanın geri dönmesini engellemek için bacalar çatıdan daha yüksek olmalı ve mutlaka baca şapkası bulunmalı. 9) Kombi, şofben gibi cihazların bakımları düzenli olarak yaptırılmalı. 10) Şofben banyoda olmamalı, şofbenin kullanıldığı yere temiz hava girişi sağlanmalı. s. 117
Doğal gaz zehirlenmelerinde aranacak numaralar: 187 Doğal Gaz Acil ve 112 Acil Çağrı Merkezi. s. 118
Çevre, insanların ve diğer canlıların etkileşim içinde bulundukları ortamdır ve canlı ile cansız bileşenlerden oluşur. s. 119
Çevre kirliliği, insan faaliyetleri sonucu hava, su ve toprakta atık, koku ve gürültü oluşmasıyla meydana gelir. Türleri: su, toprak, hava, gürültü ve ışık kirliliği. Evde ve okulda ayrıca gürültü kirliliği, elektronik kirlilik, kâğıt ve plastik atık kirliliği görülebilir. s. 119
Kitabın bu konuda verdiği tek oran: yeryüzünün dörtte üçü suyla kaplıdır, buna karşın su kaynaklarının çok az bir bölümü içilebilir niteliktedir. s. 119
Su kirliliğinin sebepleri: evsel, ticari ve endüstriyel atıkların ve tarım ilaçlarının akarsulara, göllere ve denizlere karışması. s. 119
Ülkemiz su zengini bir ülke olmadığından suların temiz tutulması önemlidir. Tatlı su kirliliği, tatlı suların kendini temizleme kapasitesinin düşük olması sebebiyle canlı yaşamını olumsuz etkiler. s. 120
Deniz kirliliğinin sebepleri: havayolu taşıtlarının yağlı atıklarının açık denize dökülmesi, denizyolu taşımacılığından kaynaklanan atıklar, evsel ve sanayi atıklarının deniz suyuna karışması, gemi kazaları sonucu petrolün denize dökülmesi. s. 120
Suların kirlenmesi insanlarda kolera, tifo ve sarılık gibi hastalıklara, suda yaşayan canlıların ölümüne ve dolayısıyla biyoçeşitliliğin azalmasına yol açar. s. 120
Toprak kirliliği, toprağın üzerine veya içine bırakılan atık maddelerden kaynaklanır. Sebepleri: kimyasal gübre ve tarım ilacının bilinçsiz kullanımı, toprağa atılan pillerin içindeki kimyasal maddeler, şehir çöpleri ve endüstriyel atıklar. Toprakta biriken kirlilik önce bitkilere, sonra bitkilerle beslenen canlılara geçer. s. 120
Hava kirliliğinin sebepleri: kömür, petrol, doğal gaz gibi yakıtların yakılması, volkanik aktiviteler, araç egzozlarından ve sanayi tesislerinden çıkan gazlar. Hava kirliliği solunum yolu hastalıklarından iklim değişikliğine kadar birçok soruna yol açar. Önerilen önlemler: rüzgâr ve güneş enerjisi gibi temiz enerji kaynaklarına yönelmek, yeşil alanları artırmak, araba egzozlarına, fabrika ve ev bacalarına filtre taktırmak. s. 120
Orman yangınlarının doğal sebepleri yıldırım düşmesi, yanardağ patlaması ve yüksek sıcaklıklar; insan kaynaklı sebepleri doğaya bırakılan sigara izmaritleri, elektrik kaçakları ve söndürülmeyen kamp ve piknik ateşleridir. s. 120
Ormansızlaşma, ormanların tarım arazilerine dönüştürülmesi, besi hayvanlarının otlatılması, kentleşme ve yangınların tahribatı sonucu oluşur. Çölleşmenin etkilerini azaltmak için aşırı otlatmanın önüne geçilmesi, orman tahribatlarının azaltılması, su kaynaklarının korunması, iklim değişikliğiyle mücadelenin artırılması ve doğru tarım uygulamalarının teşvik edilmesi gerekir. s. 120
Çevre sorunlarının insan sağlığına etkileri: hava kirliliği astım ve bronşit gibi solunum sistemi hastalıklarına; su kirliliği kolera, tifo ve dizanteri gibi sindirim sistemi hastalıklarına; toprak kirliliği gıdalar aracılığıyla sindirim ve sinir sistemi hastalıklarına, böbrek yetmezliğine ve kemik hasarına yol açabilir. s. 121
Kitabın yazdığı tarih: 1972 yılında 5 Haziran günü İsveç'in Stockholm kentinde Birleşmiş Milletler Çevre Konferansı düzenlenmiş, bu nedenle 1972'den beri her yıl 5 Haziran Dünya Çevre Günü olarak kutlanmaktadır. s. 121
Bu konuda kitap hiçbir formül ve hiçbir ölçü birimi yazmaz; verdiği tek oran yeryüzünün dörtte üçünün suyla kaplı olmasıdır, verdiği sayılar ise 187 ve 112 acil numaraları ile 1972 yılı ve 5 Haziran tarihidir. Bu yüzden burada hesaplanacak bir eşitlik yoktur. s. 119

Kaynaklar: kitaptaki bağlantılar ve net olmayan yerler

Kitapta net olmayan yerler

[kitapta net değil - s. 115] ETKİNLİK İSTASYONU-9'da öğrencilerden yakın çevrelerinde ısınma amaçlı kullanılan yakıtları yazmaları istenir, ancak sayfada yalnızca boş satırlar vardır; etkinliğin cevabı kitapta verilmemiştir. s. 115
[kitapta net değil - s. 116] ETKİNLİK İSTASYONU-10 bir münazara etkinliğidir; yakıt kullanımının olumlu ve olumsuz etkileri konusunda hangi görüşlerin doğru kabul edileceği kitapta yazmaz, değerlendirme formu yalnızca karekodun arkasındadır. s. 116
[kitapta net değil - s. 118] PEKİŞTİRME İSTASYONU-3'ün yakıt gruplandırma tablosu ve doğru-yanlış soruları bu sayfada cevapsız bırakılmıştır; cevaplar bu konunun sayfalarında yer almıyor. s. 118
[kitapta net değil - s. 119] "21. Yüzyılın Çevre Sorunu: Plastik Kirliliği" yalnızca bir video başlığı olarak geçer; plastik kirliliği hakkında bu sayfalarda bilgi verilmez, sadece evde ve okulda görülen kâğıt ve plastik atık kirliliğinden söz edilir. s. 119
[kitapta net değil - s. 119] ETKİNLİK İSTASYONU-11'de seçilecek çevre sorunu, sebepleri ve çözüm önerileri için boş satırlar bırakılmıştır; örnek bir cevap kitapta yoktur. s. 119
[kitapta net değil - s. 120] "Ülkemiz su zengini bir ülke olmadığından" denir, ancak bunu gösteren bir sayı, oran veya kaynak verilmez. s. 120
[kitapta net değil - s. 120] Çölleşmeye karşı alınacak önlemler sayılır, ama çölleşmenin ne olduğu bu sayfalarda tanımlanmaz; yalnızca ormansızlaşma tanımlanır. s. 120
[kitapta net değil - s. 121] ETKİNLİK İSTASYONU-12'de hazırlanacak sosyal sorumluluk projesi ve çözüm önerileri öğrenciye bırakılmıştır; değerlendirme formu karekodda olduğu için ölçütleri kitapta görünmüyor. s. 121
[kitapta net değil - s. 122] PEKİŞTİRME İSTASYONU-4 bir bulmacadır; bulmacanın cevapları bu sayfalarda yazılı değildir. s. 122
[kitapta net değil - s. 120] Kitap tatlı su kirliliğinin canlı yaşamını olumsuz etkilediğini söyler ve sebebini tatlı suların kendini temizleme kapasitesinin düşük olmasına bağlar; ancak tatlı su ile tuzlu su kirliliği arasında bir karşılaştırma ya da sıralama yapmaz. s. 120

Bu özetler MEB ders kitaplarından eğitim amaçlı hazırlanmıştır. Asıl kaynak MEB'in resmî ders kitabıdır. Resmî ders kitapları (MEB)