← Fen Bilimleri 2. Kitap (2. dönem)

Biyoçeşitlilik

Kitapta s. 99-113 · 50 soru

Bu konuda biyoçeşitliliğin ne olduğunu, habitat ve ekosistemle ilişkisini, doğal yaşam için önemini ve onu tehdit eden faktörleri öğreniyoruz.

Mutlaka bil

  • Bir canlının doğal yaşam alanı habitattır; biyoçeşitlilik ise bir bölgedeki canlı çeşidinin sayıca zenginliğini anlatır. s. 100
  • Dodo kuşu ve moa kuşu dünyada nesli tükenen canlılardandır; gergedan ve orangutan ise tehlike altındadır. s. 109
  • Ormanların tahrip edilmesi, aşırı avlanma ve çevre kirliliği biyoçeşitliliği tehdit eden faktörler arasındadır. s. 108

Habitat, ekosistem ve biyoçeşitlilik

  • Bir canlının yaşadığı doğal alan habitat, canlı ve cansız varlıkların etkileşim hâlindeki bütünü ekosistemdir. s. 100
  • Biyoçeşitlilik, bir bölgedeki canlı çeşidinin sayıca zenginliğidir. s. 100
  • Yeryüzünde yalnızca belirli bir bölgede yaşayan türlere endemik canlı denir. s. 102

Biyoçeşitlilik neden önemli?

  • Her canlı türü doğanın dengesinde bir rol üstlenir; denge bozulunca insanlar da olumsuz etkilenir. s. 103
  • Tarım, hayvancılık, mobilyacılık ve ilaç yapımı gibi faaliyetler biyoçeşitliliğe dayanır. s. 103
  • Orman ekosistemleri sel ve heyelanı önlemeye yardım eder, havanın temizlenmesinde rol oynar. s. 103

Tehditler ve korunma

  • Ormanların tahribi, yangınlar, aşırı avlanma, çevre kirliliği ve hızlı nüfus artışı çeşitliliği azaltır. s. 108
  • Bilinçli insan faaliyetleri, ağaçlandırma ve koruma çalışmaları çeşitliliği artırabilir. s. 112

Formüller ve kurallar

  • Tür: doğada kendi aralarında çiftleştiklerinde verimli yavrular meydana getirebilen, benzer özelliklere sahip bireyler topluluğu tür kabul edilir. s. 100
  • Habitat: bir canlının doğal yaşam alanıdır. Kitabın örneği, hamsinin habitatının Karadeniz olmasıdır. s. 100
  • Ekosistem: belirli bir alandaki canlı ve cansız varlıkların birbiriyle etkileşim içinde olduğu sistemdir. Kitabın örneği ormandır. s. 100
  • Biyoçeşitlilik: bir bölgede yaşayan canlı çeşidinin sayıca zenginliğidir. Ölçüt birey sayısı değil, canlı çeşidinin sayısıdır. s. 100
  • Biyoçeşitliliği etkileyen faktörler olarak iklim, su, ışık, toprak yapısı, yeryüzü şekilleri ve canlıların birbiriyle etkileşimi sayılır. s. 101
  • Canlı çeşitliliği bulunduğu ekosisteme göre değişir: ormandaki canlı sayısı ve çeşitliliği şehir parklarındakinden fazladır, bu yüzden orman ekosistemindeki biyoçeşitlilik daha yüksektir. s. 101
  • Endemik canlı: yeryüzünün sadece belirli bir bölgesinde yaşayan canlı türü. Kitabın endemik hayvan örnekleri: inci kefali, Van kedisi, Ankara keçisi, Kangal köpeği, Denizli horozu, Türk tazısı, çizgili sırtlan, turna. Endemik bitki örnekleri: kardelen, ters lale, sığla ağacı, Datça hurması, günlük ağacı, Kazdağı göknarı. s. 102
  • Sayısal bilgi: ülkemizdeki bitki türlerinin yaklaşık üçte birini endemik türler oluşturur. Kitap hayvanlar için böyle bir oran vermez. s. 102
  • Biyoçeşitliliğin önemi: her canlı türünün doğanın dengesinde bir rolü vardır; denge bozulduğunda insanlar ve diğer canlılar olumsuz etkilenir. Biyoçeşitlilik mobilyacılık, tarım, hayvancılık ve ilaç yapımı gibi faaliyetler için önemlidir ve ekonomi üzerinde etkisi vardır. s. 103
  • Biyoçeşitlilik doğal dengenin korunmasında ve doğa kaynaklı afetlerin azaltılmasında etkilidir: orman ekosistemleri heyelan ve sel gibi afetleri önlemeye yardımcı olur, havanın temizlenmesinde rol oynar. s. 103
  • Tarihsel bilgi: Kanuni Sultan Süleyman 1539 yılında Edirne'de dünyanın ilk Çevre Koruma ve Düzenleme Kanunu'nu yayımlamıştır; bu kanun dünyanın ilk kapsamlı çevre kanunları arasında kabul edilir. s. 103
  • Biyoçeşitliliği tehdit eden faktörler olarak sayılanlar: mera alanlarının sürülmesi, aşırı otlatma, anız yakılması, aşırı gübre ve tarımsal ilaç kullanımı, yerel ürün çeşitlerinin yerini yerel olmayan çeşitlerin alması, şehirleşme, endüstrileşme, ormanların tahrip edilmesi ve orman yangınları, ihtiyaç fazlası konut edinimi, turizm sektöründeki hızlı gelişmeler ve yetişmiş insan eksikliği, hızlı nüfus artışı, doğa kaynaklı afetler, çevre kirliliği, aşırı avlanma, sürdürülebilir olmayan tarım yöntemleri. s. 108
  • Nesli ülkemizde tamamen tükenen hayvanlar: Asya fili, çita, kunduz, Asya kaplanı, Kafkas bizonu, yılanboyun kuşu. Kitap bu türlerin dünyadaki durumu hakkında bilgi vermez. s. 108
  • Dünyada nesli tükenen canlılar: dinozor, dodo kuşu, moa kuşu, mamut. s. 109
  • Ülkemizde nesli tükenme tehlikesi ile karşı karşıya olan hayvanlar: deniz kaplumbağaları, flamingo, Akdeniz foku, kelaynak, alageyik, sülün, mersin balığı, turna, boz ayı, dev kertenkele. s. 109
  • Dünyada nesli tükenme tehlikesi ile karşı karşıya olan hayvanlar: gergedan, orangutan, Afrika fili, kutup ayısı. s. 109
  • Nesli tükenme tehlikesi altındaki bitkiler ülkemizde: beyaz çiçekli çakal nergisi, kardelen, yabani karanfil, eber sarısı, acı çiğdem, yanar döner çiçeği, çöven, İstanbul nazendesi. Dünyada: mavi yıldız, çan çiçeği, Karadeniz salkımı. s. 110
  • Sayısal bilgi: kardelenin ülkemizde doğal olarak yetişen 9 türü bulunmaktadır. s. 110
  • Yetişme alanı sınırlı bitkiler: beyaz çiçekli çakal nergisi dünyada yalnızca Muğla-Fethiye çevresinde, eber sarısı yalnızca Akşehir Gölü çevresinde yetişir; yabani karanfil Balıkesir ve Aydın'da görülür. Eber sarısı ile İstanbul'a özgü küçük çiçekli acı çiğdem türü koruma altına alınmıştır. s. 110
  • Yanar döner çiçeği yalnızca Ankara'nın Gölbaşı ilçesinde yetişir ve koruma altındadır; çöven İç Anadolu'nun tuzlu steplerinde yetişir; İstanbul nazendesi dünyada yalnızca Türkiye'nin kuzeybatısında görülür; mavi yıldız Türkiye'nin kuzeybatısı ile Yunanistan'ın bazı bölgelerinde enderdir ve koruma altındadır; çan çiçeği yalnızca Çoruh Vadisi'nde yetişir ve soyu tüm Avrupa'da tehlikededir; Karadeniz salkımının soyu tüm dünyada tehlikededir. s. 111
  • Tarih bilgisi: Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi'nin kabul edildiği gün olan 22 Mayıs, Birleşmiş Milletler tarafından Dünya Biyolojik Çeşitlilik Günü olarak ilan edilmiştir. s. 112
  • Ekosistemleri olumsuz etkileyen faaliyetler: doğal alanlardaki madencilik, tarımsal faaliyetler, sanayileşme, ormanların tahrip edilmesi, aşırı avlanma, çevre kirliliği, şehirleşme ve fosil yakıtların (kömür, petrol vb.) kullanımı. Biyoçeşitliliği olumlu etkileyen çabalar: ağaçlandırma çalışmaları, doğal yaşam alanlarının korunması, sürdürülebilir tarım ve balıkçılık uygulamaları, tehlike altındaki türlerin kurtarılması. s. 112
  • Bu konuda kitap hiçbir formül, denklem ya da ölçü birimi yazmaz; biyoçeşitlilik hesaplanan bir nicelik olarak değil, tanım ve sınıflandırma yoluyla verilir. Kitabın bu sayfalarda yazdığı sayılar yalnızca şunlardır: endemik bitki türleri için yaklaşık üçte bir oranı (s. 102), 1539 yılı (s. 103), kardelenin 9 türü (s. 110) ve 22 Mayıs tarihi (s. 112). s. 100
Kaynaklar: kitaptaki bağlantılar ve net olmayan yerler

Kitapta net olmayan yerler

  • [kitapta net değil - s. 99] Bölüm açılış sayfasında yalnızca iki kazanım yazılıdır; konunun alt başlıkları ve hangi sayfanın hangi kazanıma ait olduğu belirtilmez. s. 99
  • [kitapta net değil - s. 100] ETKİNLİK İSTASYONU-1'in gözlem tablosu boştur ve Değerlendirme bölümündeki sorunun cevabı kitapta verilmemiştir. s. 100
  • [kitapta net değil - s. 101] ETKİNLİK İSTASYONU-2'deki örnek olayın üç sorusunun cevapları kitapta yoktur. s. 101
  • [kitapta net değil - s. 102] ETKİNLİK İSTASYONU-3'ün gruplandırma sorularının cevap anahtarı kitapta verilmemiştir. s. 102
  • [kitapta net değil - s. 102] Endemik tür oranı yalnızca bitkiler için verilmiştir (yaklaşık üçte bir); endemik hayvan türleri için sayı ya da oran yazılmamıştır. s. 102
  • [kitapta net değil - s. 103] ETKİNLİK İSTASYONU-4'te öğrencinin kendi soruları istenir, bu soruların ortak cevapları kitapta yer almaz. s. 103
  • [kitapta net değil - s. 104] PERFORMANS İSTASYONU'nda hazırlanacak poster için ölçüt ya da cevap anahtarı verilmez. s. 104
  • [kitapta net değil - s. 105] ETKİNLİK İSTASYONU-6'daki beş tartışma sorusunun cevapları kitapta yoktur; cevaplar öğretmenin geri bildirimine bırakılmıştır. s. 105
  • [kitapta net değil - s. 106] PEKİŞTİRME İSTASYONU-1'de altı kavram verilmiş, ancak yalnızca beş ifade kutusu vardır; etkinliğin cevap anahtarı da kitapta basılmamıştır. s. 106
  • [kitapta net değil - s. 107] ETKİNLİK İSTASYONU-7'de öğrenciden önermeler ve tahminler oluşturması istenir; kitap bu önermelerin doğru kabul edilen biçimini yazmaz. s. 107
  • [kitapta net değil - s. 108] Tehdit eden faktörler tek bir uzun cümle hâlinde sıralanmıştır; kitap bu faktörleri gruplamaz ve önem sırasına koymaz. s. 108
  • [kitapta net değil - s. 108] Asya fili, çita, kunduz, Asya kaplanı, Kafkas bizonu ve yılanboyun kuşu için yalnızca neslinin ülkemizde tükendiği yazılıdır; bu türlerin dünyanın başka yerlerinde yaşayıp yaşamadığı söylenmez. s. 108
  • [kitapta net değil - s. 109] Tehlike altındaki deniz kaplumbağalarının hangi türleri olduğu kitapta belirtilmemiştir. s. 109
  • [kitapta net değil - s. 111] Yanar döner çiçeği s. 110'da sevgi çiçeği adıyla, s. 111'de halk arasındaki gelin düğmesi adıyla verilir; iki adın ilişkisi açıklanmaz. s. 111
  • [kitapta net değil - s. 112] ARAŞTIRMA İSTASYONU'nda tahminlerin doğrulanması öğretmenin rehberliğine bırakılmıştır; doğru kabul edilen tahminler kitapta yazılı değildir. s. 112
  • [kitapta net değil - s. 113] PEKİŞTİRME İSTASYONU-2 sekiz çıkışı olan dallanmalı bir doğru-yanlış şemasıdır; hatasız yolun hangi çıkışa ulaştığı kitapta yazılmamıştır. s. 113

Bu özetler MEB ders kitaplarından eğitim amaçlı hazırlanmıştır. Asıl kaynak MEB'in resmî ders kitabıdır. Resmî ders kitapları (MEB)