← Fen Bilimleri 1. Kitap (1. dönem)

Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler

Kitapta s. 108-127 · 50 soru

Bu konuda sinir sisteminin bölümlerini ve görevlerini, iç salgı bezlerinin ürettiği hormonları, çocukluktan ergenliğe geçişteki değişimleri ve bu sistemlerin sağlığı için yapılması gerekenleri öğreniyoruz.

Mutlaka bil

  • Sinir sistemi merkezî ve çevresel olmak üzere iki bölümdür; merkezî bölümü beyin ile omurilik oluşturur. s. 112
  • Hormon, iç salgı bezlerinin ürettiği ve kan yoluyla taşınan salgıdır. s. 115
  • Ergenliğe geçiş yaşı her bireyde farklıdır; her bireyin gelişimi kendine özgüdür. s. 122

Sinir sistemi ve bölümleri

  • Sinir sistemi vücudun yönetim ve denetim merkezidir; görevi sinir hücreleri, yani nöronlar yapar. s. 111
  • Merkezî sinir sistemi beyin ile omurilikten oluşur; beyincik ve omurilik soğanı beynin bölümlerindendir. s. 112
  • Çevresel sinir sistemi, merkez ile yapı ve organlar arasındaki iletişimi kuran sinir ağıdır. s. 112

İç salgı bezleri ve hormonlar

  • İç salgı bezleri kan yoluyla taşınan hormonlar üretir ve sinir sistemiyle birlikte görev alır. s. 115
  • Hipofiz bezi, bezlerle sinir sistemi arasındaki uyumu sağlar ve diğer bezleri denetler. s. 115
  • Aile bireyleri gibi bezler de denge ve düzen için birlikte çalışır. s. 118

Ergenlik ve sistemlerin sağlığı

  • Ergenlik, yaklaşık 10-19 yaş arasında bedensel ve duygusal değişimlerin görüldüğü geçiş dönemidir. s. 122
  • Dengeli beslenme, düzenli uyku, spor ve koruyucu ekipman bu sistemlerin sağlığını korur. s. 125

Formüller ve kurallar

  • Sinir sistemi, merkezî sinir sistemi ve çevresel sinir sistemi olmak üzere iki bölüme ayrılır. s. 111
  • Merkezî sinir sistemini beyin ile omurilik oluşturur; beyincik ve omurilik soğanı ise beynin bölümlerinden bazılarıdır. s. 112
  • Beyin: öğrenme, hafıza ve yönetim merkezidir; vücut sıcaklığı ile kan basıncını ayarlar, duyu organlarından ulaşan verileri değerlendirir, acıkma, susama, uyku ve uyanıklığı düzenler, istemli kas hareketlerini sağlar. s. 112
  • Beyincik: vücudun denge ve hareket merkezidir; bilinçli yapılan kas hareketlerinin eş güdümünü sağlar. s. 112
  • Omurilik soğanı: solunum, dolaşım, sindirim ve boşaltım gibi sistemlerin çalışmasını düzenler; yutma, çiğneme, öksürme, hapşırma ve kusma gibi olayları düzenler. s. 112
  • Omurilik: refleks davranışlarını yönetir ve merkezî sinir sistemiyle vücut organları arasındaki bağlantıyı kurar. s. 112
  • Çevresel sinir sistemi: tüm vücuda dağılan bir sinir ağıdır; merkezî sinir sistemi ile vücudun yapı ve organları arasındaki iletişimi sağlar. s. 112
  • Refleks, dışarıdan gelen uyaranlara karşı gösterilen ani ve istemsiz tepkidir; refleksler doğuştan gelebilir ya da sonradan kazanılabilir. s. 111
  • Doğuştan gelen refleks örnekleri: diz kapağı refleksi ve bebeklerdeki emme refleksi. Sonradan kazanılan refleks örnekleri: limon görünce ağzın sulanması, bisiklet ve araba sürmek. s. 111
  • İstemli kas hareketleri (konuşma, eşya taşıma gibi) beyin tarafından sağlanır; refleks davranışları ise istemsizdir ve omurilik tarafından yönetilir. s. 112
  • Hormon, iç salgı bezlerinin ürettiği, kan yoluyla taşınan ve vücut üzerinde etkili olan salgıdır. s. 115
  • Hipofiz bezi, büyüme hormonu salgılar ve büyümeyi düzenler; ayrıca iç salgı bezleri ile sinir sistemi arasındaki uyumu sağlar, diğer bezlerin çalışmasını denetleyip düzenler. s. 115
  • Tiroit bezi, tiroksin hormonu salgılar; bu hormon vücuttaki bazı kimyasal olayları düzenler, büyüme ve gelişmeye etki eder. s. 115
  • Böbrek üstü bezi, adrenalin hormonu salgılar; korku, öfke, coşku ve stres durumlarında kan dolaşımı, kalp atışı ve solunumu hızlandırır, kan basıncını artırır. s. 115
  • Pankreas, insülin ve glukagon hormonlarını salgılar; insülin kandaki şeker oranını azaltır, glukagon ise artırır. s. 115
  • Eşeysel bezler dişilerde yumurtalık, erkeklerde testistir; salgıladıkları eşeysel hormonlar (erkeklerde testosteron, dişilerde östrojen) ergenlikte dişiye ve erkeğe özgü özelliklerin oluşmasını sağlar. s. 115
  • Ergenlik dönemi yaklaşık 10-19 yaş aralığını kapsar; belirtiler genellikle kızlarda 10-12, erkeklerde 12-14 yaşlarında başlar, ancak giriş yaşı her bireyde farklıdır. s. 122
Kaynaklar: kitaptaki bağlantılar ve net olmayan yerler

Kitapta net olmayan yerler

  • [kitapta net değil - s. 113] Pekiştirme İstasyonu 7'deki etkinliğin cevapları kitapta verilmemiştir. s. 113
  • [kitapta net değil - s. 116] İç salgı bezlerinin çalışmaması durumunda ortaya çıkacak sonuçlar için öğrencilerden tahmin istenir; kitap bu tahminlerin cevabını vermez. s. 116

Bu özetler MEB ders kitaplarından eğitim amaçlı hazırlanmıştır. Asıl kaynak MEB'in resmî ders kitabıdır. Resmî ders kitapları (MEB)